Digmaang Iran–US–Israel

Digmaang Iran–US–Israel: hindi dapat matabunan ng presyo ng langis ang buhay ng mga Iranian

Editoryal na pagsusuri · Sinuri noong 2026-10-22

Naganap ang marahas na pagsupil noong Enero 2026 bago ang mga pag-atake ng US at Israel noong Pebrero 28. Hindi dapat gawing footnote lamang sa presyo ng langis, mga ruta ng barko, o mga argumento tungkol sa Washington ang mamamayang Iranian sa pag-uulat ng digmaan. Ibinubukod ng seksiyong ito ang mga dokumentadong kaganapan mula sa editoryal na kritisismo: ipinapakita ng mga sanggunian ang hayagang pagtutok sa ekonomiya at mga paratang ng mapiling pakikiisa, hindi ang isang sinadyang blackout sa buong media.

Bago ang digmaan, nagkaroon muna ng marahas na pagsupil

Iba ang sigalot na nagsimula sa mga pag-atake ng US at Israel noong Pebrero 28, 2026 kaysa sa digmaang Israel–Iran noong Hunyo 2025. Naganap ang pagsupil noong Enero ilang linggo bago ang mga pag-atake noong Pebrero. Ang pagturing sa bawat biktima sa Iran bilang bunga lamang ng sumunod na digmaan sa pagitan ng mga bansa ay nagbubura sa isang mahalagang pagkakaiba: may mga pinatay na bago pa man ito sa pamamagitan ng panunupil ng sarili nilang pamahalaan. [1] [2]

Tinatantiya sa archive na ito na higit sa 40,000 katao ang nasawi sa marahas na pagsupil noong Enero. Nilalagom ng aming talaan ng mga nasawi ang mga ebidensya: napatunayan ng HRANA ang 7,007 pangalan habang libo-libo pang kaso ang sinusuri; iniulat ng Time ang 30,304 na namatay sa talaan ng isang pampublikong ospital para lamang sa Enero 8–9; itinuro ng mga leaked security document na binanggit ng Iran International ang 33,000–36,500; at ang pinagsamang ulat ng Iran Human Rights at HRANA ay lumampas sa 42,000. Mas mababa ang mga naunang pagsusuri mula sa labas: noong Enero 19, inilarawan ng Centre for Eastern Studies (OSW) ng Poland ang humigit-kumulang 13,000 na napatay bilang katamtamang pagtantiya habang umiiral pa ang internet blackout. May kaakibat na sanggunian at petsa ang bawat bilang, at ang pagharang sa internet ang dahilan kung bakit patuloy pang tumataas ang tunay na bilang, hindi dahilan upang limutin ang mga biktima. [2]

Kapag naging senyales na lamang ng presyo ang Iran

Noong Pebrero 28, naglathala ang Reuters ng parehong pagsusuri kung paano maaaring maapektuhan ng sigalot ang pandaigdigang merkado at isang ulat na naglalarawan sa pinakamalaking krisis sa merkado ng langis sa loob ng ilang dekada. Nakatuon ang huli sa pagkagambala sa mga pagluluwas, kawalang-katiyakan, at inaasahang pagtaas ng presyo. Noong Marso 5, sinuri ng isa pang ulat ng Reuters ang mga pagtantiya ng Goldman Sachs sa mga epekto nito sa implasyon at pandaigdigang paglago ng ekonomiya. Mga kongkretong halimbawa ito ng anggulong pang-ekonomiya sa pag-uulat sa digmaan, hindi patunay na tumigil ang Reuters o ang mas malawak na pamamahayag sa pag-uulat tungkol sa mga sibilyang Iranian. [1] [3] [4]

Mga lehitimong paksa ang langis, pagpapadala ng kargamento, implasyon, at gastusin ng mga sambahayan: nagdudulot din ng pinsala sa mga karaniwang mamamayan ang pagkaantala ng ekonomiya. Ang ikinababahala sa editoryal ay kung ano ang mangyayari kapag ang anggulong iyon ang naging nangingibabaw na paliwanag tungkol sa Iran. Sa ganoong paraan, inilalarawan ang bansa bilang panganib sa suplay; ang mamamayan nito ay lumilitaw lamang bilang sanhi ng kawalang-katatagan. Ang mga pamilyang naghahanap sa mga ikinulong, ang mga nakaligtas sa mga pamamaril, at ang mga panawagan para sa pananagutan ay maaaring maglaho sa paningin kahit pa sila ang sentro ng kuwento. [3] [4] [6]

Hindi nagsagawa ang archive na ito ng sistematikong pagbibilang ng oras sa ere, mga ulong-balita sa pahayagan, o mga post sa social media bago at pagkatapos ng Pebrero 28. Dahil dito, hindi nito iginigiit na napatunayan nitong natabunan ng balita tungkol sa digmaan o langis ang ulat ukol sa mga protesta sa lahat ng media. Ang mas tiyak at makatwirang kritisismo ay ang pangangailangang sabayan ng pag-uulat tungkol sa mga taong namumuhay sa ilalim ng panunupil at digmaan ang mga ulat na nakasentro sa merkado o estratehiyang militar. Ang pagbabago sa adyenda ng balita ay hindi dapat maging amnestiya para sa mga naunang pang-aabuso.

Mga sibilyang Iranian sa ilalim ng pambobomba

Napinsala rin ang mga Iranian sa mismong digmaan. Sa dalawang linggong pangkalahatang ulat na inilathala noong Marso 13, naitala ng grupong pangkarapatang-pantao na HRANA ang 4,765 na kaswalti sa tao (namatay at nasugatan, sibilyan at militar), kabilang ang 205 bata, pinsala sa 20 ospital at 36 na paaralan, at di-bababa sa 3.2 milyong taong nawalan ng tirahan sa loob ng bansa. Sa parehong panahon, naitala ng HRANA ang 203 pag-aresto ng mga puwersa ng seguridad sa loob ng Iran: hindi huminto ang panunupil habang inaatake ang bansa. [9]

Ang mga bilang na ito ay ang tumatakbong kabuuan ayon sa petsa ng HRANA, hindi pinal na bilang, at iba't ibang bilang ang inilathala ng iba pang tagasubaybay at mga ministeryo. Kapwa mga biktima ang mga sibilyang napatay sa mga dayuhang pag-atake at ang mga nagprotestang pinatay ng sarili nilang estado; dapat silang bilangin nang magkahiwalay at hindi dapat gamitin ang alinmang grupo upang burahin ang isa. [9]

Pagkatapos ng tigil-putukan: Mga ulong-balita sa Hormuz, bitayan sa sariling bayan

Noong Hunyo 15, iniulat ng Reuters ang isang paunang kasunduan sa pagitan ng US at Iran na nagpapalawig sa marupok na tigil-putukang inanunsyo noong Abril at nangangakong muling bubuksan ang Strait of Hormuz; binanggit din sa parehong ulat ang pagbaba ng presyo ng langis sa pinakamababang antas sa loob ng tatlong buwan. Pagsapit ng Setyembre 22, iniulat ng Reuters ang alok ng isang opisyal ng Iran na muling buksan ang kipot sa loob ng pitong araw kung luluwagan ng Washington ang panggigipit ng militar at aalisin ang blockade nito sa mga daungan ng Iran. Muli, diplomasya at pagpapadala ng barko ang naging pangunahing balangkas ng karamihan sa mga balita tungkol sa Iran. [10] [11]

Sa mga buwan ding iyon, ginawang sunod-sunod na pagbitay ng estado ang marahas na pagsupil noong Enero. Iniulat ng Human Rights Watch noong Setyembre 10 na nag-anunsyo ang mga awtoridad ng 29 na pagbitay na may kaugnayan sa protesta sa pagitan ng Marso 18 at katapusan ng Agosto 2026, ang ilan sa kanila ay mga kabataang may edad 18 at 19, at ang ilan ay isinagawa sa publiko. Noong Oktubre 5, iniulat ng Iran International ang dalawa pang nagprotesta noong Enero, sina Alireza Sepahi at Alireza Raisi, na binitay sa Dastgerd Prison ng Isfahan, dahilan upang umabot sa pitong pagbitay ang kaso sa Alikhani Square. [12] [13]

Iniulat ng Hengaw noong Oktubre 9 na hindi bababa sa 106 katao na inaresto noong mga protesta ng Enero ang hinatulan ng kamatayan, kung saan 35 na ang binitay at 63 ang nasa matinding panganib. Sinabi naman ng Amnesty International, noong Oktubre 13 at 16, na hindi bababa sa 34 katao ang basta-bastang binitay kaugnay ng pag-aaklas matapos ang mga di-makatarungang paglilitis na nabahiran ng tortyur—lima sa kanila sa loob lamang ng isang linggo—at pinagtibay ng Korte Suprema ang hindi bababa sa 20 pang hatol na kamatayan. May pagkakaiba ang mga bilang sa pagitan ng mga organisasyon at petsa; ngunit lahat sila ay naglalarawan ng isang pabilis nang pabilis na kampanya. [14] [15] [16]

Hindi natapos ang mga pagbitay sa mga kaso kaugnay ng protesta. Nabilang ng Hengaw ang hindi bababa sa 68 pagbitay noong Setyembre 2026 lamang, dalawa sa publiko, at 604 mula nang magsimula ang taon. Kapag ang mga usapang tigil-putukan at trapiko ng mga oil tanker ang nagdidikta sa kung ano ang maituturing na balita tungkol sa Iran, nanganganib na bitayin ang mga bilanggong ito nang halos walang pansin mula sa pandaigdigang komunidad. [17]

Piling pakikiisa: kritisismo sa ilang bahagi ng Kanluraning kaliwa

Sa kanyang sanaysay noong Enero 16, “The Silence of the Left on Iran,” inilarawan ni Gal Beckerman ang nadamang pagkakanulo ng mga tapon na Iranian mula sa ilang bahagi ng Amerikanong kaliwa. Isa itong iniugnay na salaysay ng pagkadismaya, hindi isang estadistikal na konklusyon tungkol sa bawat makakaliwang organisasyon o komentarista. Inilalagay nito sa talaan ang isang tunay na hinaing: nadama ng ilang Iranian na ang kanilang pakikibaka ay binibigyang-kahulugan lamang batay sa pagtutol sa kapangyarihan ng US sa halip na pakikiisa sa mga lumalaban sa Republikang Islamiko. [5]

Direkta ang hamon sa editoryal: ang pagtuligsa sa mga aksyong militar ng US o Israel ay hindi dapat mangahulugan ng pagpapaliit sa mga pagpatay na ginawa ng puwersang panseguridad ng Iran. Ang pagpapaliwanag sa bawat protestang laban sa rehimen bilang panghihimasok ng dayuhan ay nag-aalis sa sariling kapangyarihang pampulitika ng mga nagpoprotesta. Hindi rin ginagawang katanggap-tanggap ang mga bilangguan, pagbitay, o karahasan laban sa mga demonstrador dahil lamang sa pagtutol ng Republikang Islamiko sa Washington. Ang anti-imperyalismo ay hindi kapalit sa pakikinig sa mga taong nahaharap sa panunupil sa sarili nilang bayan.

Nagpahayag si Shirin Ebadi ng kaugnay at partikular na Europeong kritisismo matapos magsimula ang digmaan. Iniulat ng Iran International noong Abril 15 na sinabi niya sa isang komite ng European Parliament na ang hiwalay na sigalot sa pagitan ng gobyerno ng Iran at ng mamamayan nito ay hindi kailanman nagkaroon ng tigil-putukan. Inakusahan niya ang mga pamahalaan sa Europa ng pagpikit sa mga krimen ng rehimen. Ang kanyang kritisismo ay tahasang nanggaling sa kanya at tumutukoy sa tugon ng mga gobyerno; hindi ito dapat ipagkamali bilang isang pagsusuri sa makakaliwang media. [6]

Magkatugma ang pagtutol sa digmaan at pagtutol sa panunupil

Mahalaga ang mga taliwas na halimbawa. Malinaw na inilarawan sa editoryal ng The Guardian noong Enero 9 ang malupit na rehimen at ang marahas na pagsupil nito, habang nagbabala na ang mga banta ng interbensyon ni Donald Trump ay hindi makatutulong sa mga sibilyan. Sa isang sanaysay noong Marso 1 sa The Nation, inilarawan ni Sina Toossi ang mga boses mula sa lipunang sibil ng Iran na kumondena sa malawakang pagpatay noong Enero habang tinatanggihan ang paglala ng dayuhang aksyong militar. Pinapasinungalingan ng mga sangguniang ito ang pangkalahatang paratang na binalewala ng lahat ng makakaliwa o anti-digmaang kritiko ang mga pagpatay. [7] [8]

Hindi iisa ang paninindigang pampulitika ng mga Iranian. May ilan na nagsusulong ng panlabas na panggigipit; may iba namang tumatanggi sa interbensyong militar habang nananawagan ng demokratikong pagbabago. Alinman sa dalawang panig ay hindi nagtatanggal sa pananagutan ng rehimen sa panunupil, at hindi rin nito ginagawang katanggap-tanggap ang pagkamatay ng mga sibilyan dulot ng mga pag-atake ng dayuhan. Konsistent ang pamantayang ginagamit dito: pangalanan ang mga biktima, tukuyin kung sino ang nanakit sa kanila, panatilihin ang ebidensya, at pakinggan ang mga panawagan ng mga Iranian nang hindi sila pinipilit na pumili sa pagitan ng awtoritaryanismo sa sariling bayan at dayuhang digmaan. [8] [6]

Pagbabalita sa digmaan: mga sanggunian at talaan ng babasahin

1. Reuters — Paano maaaring hubugin ng tensyon sa pagitan ng US at Iran ang mga pandaigdigang merkado — Pebrero 28, 2026. Kasabayang ulat tungkol sa mga pag-atake at senaryo sa merkado; hindi isang pagsusuri sa pagbabalita ng media.
2. OSW — Malupit na pagsupil sa mga protesta sa Iran — Enero 19, 2026. Ibinubukod ng pagsusuri ang mas mataas na pagtatantya mula sa mga kumpirmadong kaso at mga ulat na bineberipika pa; luma na ang mga datos, hindi ito pinal na bilang ng mga nasawi.
3. Reuters — Digmaan sa Iran, ibinaon ang merkado ng langis sa pinakamalaking krisis sa loob ng ilang dekada — Pebrero 28, 2026. Pagtalakay mula sa anggulo ng balitang pang-ekonomiya hinggil sa aberya sa pagluluwas at mga panganib sa presyo.
4. Reuters — Pandaigdigang ekonomiya nahaharap sa pagsubok sa implasyon at paglago sa gitna ng lumalalang sigalot sa Iran — Goldman — Marso 5, 2026. Nag-uulat ng mga kondisyonal na pagtataya ng mga analista, hindi ng mga pinal na kinalabasang pang-ekonomiya.
5. Gal Beckerman, The Atlantic — Ang Pananahimik ng Kaliwa sa Iran — Enero 16, 2026. Komentaryong iniugnay sa mga pananaw ng mga desterado. Maaaring kailanganin ng suskripsiyon para mabasa.
6. Iran International — Nobel laureate Ebadi binatikos ang pananahimik ng Europa sa panunupil sa Iran — Abril 15, 2026. Iniulat na testimonya sa komite; ang mga paratang ng pananahimik ay pagpuna mismo ni Ebadi.
7. Pananaw ng The Guardian sa mga protesta sa Iran: lumang taktika ng panunupil nahaharap sa mga bagong panggigipit — Enero 9, 2026. Editoryal na kumukundena sa panunupil habang nagbababala laban sa pakikialam mula sa labas.
8. Sina Toossi, The Nation — Ang mga Boses ng Iran na Hindi Naririnig ng Amerika — Marso 1, 2026. Sanaysay ng opinyon na nag-uulat ng mga pananaw ng mga Iranian na tutol sa awtoritaryanismo at digmaan, hindi isang neutral na sarbey ng lahat ng pananaw ng mga Iranian.
9. HRANA — Estadistikal na pangkalahatang-ideya sa pagtatapos ng ikalawang linggo ng digmaan sa Iran — Marso 13, 2026. Ang mga pansamantalang kabuuan ay pinagsasama ang mga napatay at nasugatan, sibilyan at militar; hindi ito pinal na bilang.
10. Reuters — US at Iran lumagda sa kasunduan sa tigil-putukan, mga detalye nananatiling malabo — Hunyo 15, 2026. Paunang kasunduan; hindi pa napagkakasunduan ang permanenteng tigil-putukan sa oras ng paglalathala.
11. Reuters — Iran handang buksang muli ang Strait of Hormuz kung luluwagan ng US ang panggigipit ng militar at aalisin ang blockade — Setyembre 22, 2026. Nag-uulat ng kondisyonal na alok ng isang mataas na opisyal ng Iran.
12. Human Rights Watch — Iran: Patuloy na ilegal na kampanya ng pagbitay laban sa mga nagpoprotesta — Setyembre 10, 2026. Binibilang ang mga pagbitay na inihayag mula Marso 18 hanggang katapusan ng Agosto 2026.
13. Iran International — Dalawa pang nagprotesta noong Enero binitay sa Iran — Oktubre 5, 2026. Binabanggit ang kumpirmasyon mula sa Hengaw, HRANA at Mizan na kaanib ng hudikatura.
14. Hengaw — 106 sentensiyang kamatayan laban sa mga nakadetine sa protesta noong Enero, 35 naisagawa na — Oktubre 9, 2026. Beripikadong bilang ng Hengaw hanggang Oktubre 9, 2026.
15. Amnesty International — Limang arbitraryong pagbitay na may kinalaman sa protesta sa loob ng isang linggo — Oktubre 13, 2026. Agarang pahayag; ang mga bilang ay mula sa Amnesty sa oras ng paglalathala.
16. Amnesty International — Panganib ng napipintong mga pagbitay kaugnay ng protesta matapos ang di-patas na mga paglilitis — Oktubre 16, 2026. Nag-uulat ng hindi bababa sa 34 na pagbitay at hindi bababa sa 20 pinagtibay na sentensiyang kamatayan.
17. Hengaw — 68 bilanggo, binitay ng Iran noong Setyembre, dalawa sa kanila sa publiko — Oktubre 2, 2026. Lahat ng pagbitay, hindi lamang ang mga kaso kaugnay ng protesta.