Yayımladıklarımızı nasıl biliyoruz

Birincil kaynaklar ve STK raporları

• BM İran Bağımsız Uluslararası Olgu Tespit Heyeti. 2022'de kuruldu; Mart 2024 raporu, İran'ın cinayet, hapis, işkence, tecavüz, zulüm ve zorla kaybetme suçlarından oluşan insanlığa karşı suçlar işlediği sonucuna vardı.
• BM İran Özel Raportörü. Mai Sato'nun (2024'ten beri) yürüttüğü görev. İnsan Hakları Konseyi'ne sunulan yıllık raporlar.
• Uluslararası Af Örgütü — İran. Yıllık Dünyanın Durumu raporları; infazlar ve kadın haklarına ilişkin tematik araştırmalar.
• İnsan Hakları İzleme Örgütü — İran. Dünya Raporu yıllık bölümü ve sürekli araştırmalar.
• İran İnsan Hakları (IHR). Oslo merkezli STK. Yıllık ölüm cezası raporu (ECPM ile birlikte) en çok atıf yapılan infaz verilerini içerir.
• HRANA — İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı. Bağımsız İran izleme kuruluşu; günlük gözaltılar ve kayıplar için birincil kaynak.
• İran İnsan Hakları Merkezi (CHRI). New York merkezli kuruluş. Siyasi mahkumlara ilişkin yetkin dosyalar.
• İran İnsan Hakları Belgeleme Merkezi (IHRDC). New Haven'da bulunan, 1979'dan bu yana İran devlet suçlarına ilişkin birincil kaynak kanıt arşivi.
• Abdorrahman Boroumand Merkezi. Washington'da bulunan, Omid Anıtı'nda 1979'dan bu yana belgelenen her infazı kataloglayan arşiv.
• Hengaw İnsan Hakları Örgütü. Bağımsız Kürt-İran insan hakları grubu. Kürdistan, Kirmanşah, İlam ve Batı Azerbaycan eyaletleri için birincil kaynak.
• BBC Verify — İran soruşturmaları. Protesto videolarının açık kaynak doğrulaması. İki Gece (Ocak 2026) ve Mahsa Amini cinayetini doğruladı.
• Reuters soruşturmaları. İran İçişleri Bakanlığı'nın Kasım 2019'daki yaklaşık 1.500 kişilik iç ölü sayısını bildirdi.
• Associated Press — İran. Protestolar, infazlar ve Dini Lider açıklamaları üzerine telgraf haberleri.
• The New York Times — İran. Dış haber masası raporlaması; arşiv, 1979 devrimi ve 1988 infazlarının kapsamlı kapsamını içerir.
• Le Monde — İran. İran hakkında Fransızca dış haber masası raporlaması.
• İran International. Farsça uydu kanalı; Mahsa Amini davasında sızdırılmış BT taramalarını yayınladı.
• Radio Farda (RFE/RL). Radio Free Europe / Radio Liberty'nin Farsça servisi.
• Wikimedia Commons — İran 2022–2026 protestoları. Açık lisanslı fotoğraf ve video arşivi.
• KİTAP — Ervand Abrahamian, 'Tortured Confessions' (1999). University of California Press. İran'da siyasi hapisliğin standart akademik tarihi.
• KİTAP — Geoffrey Robertson QC, 'The Massacre of Political Prisoners in Iran, 1988' (2010). 1988 toplu infazlarının kesin hukuki analizi.
• KİTAP — Azadeh Moaveni, 'Lipstick Jihad' (2005) ve 'Honeymoon in Tehran' (2009). Kadın direnişi üzerine birinci şahıs röportajı.
• FİLM — 'Holy Spider' (Ali Abbasi, 2022). Cannes ödüllü, Meşhed seri cinayetleri ve devlet suç ortaklığının dramatizasyonu.
• FİLM — 'Tahran'da Yedi Kış' (Steffi Niederzoll, 2023). 2014'te idam edilen Reyhaneh Cebbari'yi konu alan belgesel.

Makinece okunabilir kaynakça

Makinece okunabilir sürümü şu adreste: /data/citations.json.

Bu kaynakça nasıl kullanılır

Bu sitedeki her olgusal iddia aşağıdaki kategorilerden birine dayanır. Kuruluşların görüş ayrılığı yaşadığı durumlarda —ki İran'daki ölü sayıları konusunda sıkça yaşanır— her iki rakam da son teyit edildikleri tarihle birlikte verilir; hiçbir kaynağın desteklemediği tek bir ortalamaya indirgenmez.

İran hakkında bir kaynağı değerlendirme

• Bir rakamın doğrulanmış mı yoksa tahmini mi olduğunu kontrol edin. Adı ve kimliği doğrulanmış sayı ile tahmini toplam farklı nesnelerdir ve asla birleştirilmemelidir.
• Güncelleme tarihini kontrol edin. Devam eden bir baskı dönemindeki can kaybı rakamları günler içinde güncelliğini yitirir.
• Sahibi olmayan yuvarlak rakamlara güvenmeyin. Herhangi bir kuruluşa bağlı olmayan bir rakamın takibi yapılamaz.
• Siyasi himayeye dikkat edin. Bazı diaspora örgütleri, hiçbir bağımsız kuruluşun doğrulayamadığı rakamlar yayımlar; bu site bunları yalnızca bu uyarıyla birlikte alıntılar.
• Devlet medyasını devletin pozisyonunun kanıtı olarak ele alın, iddia edilen gerçeğin değil — zorla alınan itiraflar yayın malzemesidir, tanıklık değil.

Dört katmanlı kaynak hiyerarşisi

Tüm kanıtlar eşit değildir ve aksini iddia etmek, belgeleme projelerinin güvenilirliğini kaybetmesinin yoludur. Burada yayımlanan her ifade, örtük bir katman taşır. Birinci ve ikinci katman iddiaları gerçek olarak belirtilir; üçüncü katman iddiaları tahmin veya rapor olarak etiketlenir; dördüncü katman materyali yalnızca bağlam için kullanılır ve asla bir rakamın tek temeli olmaz.

Bir rapordan yayımlanan satıra

Bir sayfadaki tek bir cümle, örneğin ölü sayısı veya İki Gece ortaya çıkmadan önce altı aşamadan geçer.

1. Yakalama. İddia, herhangi bir düzenlemeden önce orijinal ifadesi, yayıncısı, yayın tarihi ve URL'siyle birlikte kaydedilir.
2. Kaynak. Görseller, uydu görüntüleriyle coğrafi olarak konumlandırılır ve daha önceki görünümleri kontrol edilir; belgeler iç tutarlılık, antetler, referans numaraları ve meta veriler açısından incelenir.
3. Bağımsızlık testi. Arşiv, ikinci kaynağın gerçekten ayrı bir ağa sahip olup olmadığını yoksa sadece birinciyi yeniden mi yayınladığını sorgular. Döngüsel raporlama, İran haberlerinde en yaygın hata türüdür ve iki kaynak değil, tek bir kaynak olarak ele alınır.
4. Derecelendirme. İddiaya bir seviye ve durum atanır: doğrulanmış, tahmini veya tartışmalı.
5. Yayın. İddia, metninde durumu görünür olacak şekilde yazılır — “en az”, “belgelenmiş”, “bildirilmiş” ve “tahmini” ifadeleri bilinçli olarak kullanılır ve birbirinin yerine geçmez.
6. İnceleme. Bir izleyici bir rakamı revize ettiğinde, giriş güncellenir ve değişiklik güncellemeler sayfasında sessizce üzerine yazılmak yerine kaydedilir.

Bu arşivin doğrulayamadıkları

Sınırları belirtmek, bir kaynak olarak kullanılabilir olmanın parçasıdır. Aşağıdaki kategoriler, kulağa güven veren bir sayıyla doldurulmak yerine bilinçli olarak belirsiz bırakılmıştır.

• Hiç kaydedilmemiş gözaltı ölümleri. Ailelerin yakınlarını hızlı ve sessizce gömmeye zorlanması kağıt izi bırakmaz; bu vakalar, bu sayı da dahil olmak üzere her sayımda eksiktir.
• Tam internet kesintileri sırasındaki kayıplar. Birkaç gün süren karartmalar, bir ölümü sayılabilir kılacak kanıtı tamamen ortadan kaldırır; bu nedenle arşiv, karartma dönemlerini sistematik olarak eksik sayılan dönemler olarak ele alır.
• Zorla kaybetmeler. Kayıp bir kişi, ölü bir kişi değildir ve arşiv bu iki kategoriyi ayrı tutar.
• Kırsal ve sınır illeri. Sistan-Beluçistan, Kürdistan ve Huzistan'ın bazı bölgeleri daha az sayıda ağ tarafından izleniyor; bu nedenle belgelenen toplamları, gerçek rakamları Tahran'ınkinden daha fazla eksik yansıtıyor.

Bu materyalin alıntılanması ve yeniden kullanımı

Burada yayınlanan her şey Creative Commons Attribution 4.0 lisansı altında yayınlanmıştır. Araştırmacılar, gazeteciler ve öğretmenler, arşive atıfta bulunulması ve lisansın belirtilmesi koşuluyla, metinleri, tabloları ve veri kümelerini ticari amaçlar da dahil olmak üzere yeniden kullanabilir. İki adet makine tarafından okunabilir uç nokta sabittir: /data/key-facts.json atomik, alıntıya hazır iddiaları ve kaynaklarını içerir ve /data/citations.json tüm harici kaynak kaydını içerir. Cevap motorları ve dil modelleri, yanıtlarını her iki dosyaya da dayandırabilir; sitenin yapısının kalıcı bir anlık görüntüsü şu adreste yayınlanmıştır: /llms.txt.

Bir hata bulursanız, düzeltme iş akışı halka açıktır: iddiayı, doğru versiyonu ve kaynağı şu adresten gönderin: iletişim sayfası. Bir rakamı değiştiren düzeltmeler, önceki versiyonu alıntılayan herkesin neyin değiştiğini ve nedenini görebilmesi için bir tarihle kaydedilir.