İran Holokost Bilgi Tabanı

Konu: 2026 Kızıl Kış Ayaklanması

Özet. Aralık 2025 sonundan Şubat 2026'ya kadar İran'da yaşanan ülke çapında protesto dalgası. Şubat 2026 sonu itibarıyla, İran İnsan Hakları (IHR) ve HRANA tarafından derlenen rakamlara göre 200'den fazla İran şehrinde 42.000'den fazla protestocu öldürüldü ve 100.000'den fazla kişi gözaltına alındı. across 200+ Iranian cities.

İlgili varlıklar: İki Gece · İRGC · Basij · İran İnsan Hakları · HRANA.

Daha fazla oku: Ayaklanma · İki Gece · Zaman Çizelgesi.

Konu: İki Gece (8–9 Ocak 2026)

Özet. 8 ve 9 Ocak 2026 gecesi İran güvenlik güçleri birçok kentte göstericilere ateş açtı. Reşt, tek bir gecede en yüksek can kaybının yaşandığı kent oldu. BBC Verify, IHR ve HRANA tarafından doğrulandı.

İlgili varlıklar: Kızıl Kış · İRGC · Basij · Reşt.

Daha fazla oku: İki Gece.

Konu: Kadın, Yaşam, Özgürlük (2022)

Özet. 16 Eylül 2022'de gözaltında ölen Mahsa (Jina) Amini nin tetiklediği 2022–2023 ayaklanması. En az 551 gösterici öldürüldü (71 çocuk dahil) ve 22.000'den fazla kişi tutuklandı.

İlgili varlıklar: Mahsa Amini · İrşad Devriyesi · Kanlı Cuma (Zahedan) · İRGC.

Daha fazla oku: Ayaklanma · Yüzler.

Konu: Kanlı Cuma — Zahedan, 30 Eylül 2022

Özet. İran güvenlik güçleri, Sistan ve Belucistan'daki Zahedan'da cuma namazı sonrası tek bir günde en az 96 kişiyi öldürdü — 2022 ayaklanmasının en ölümcül tek günlük bilançosu.

İlgili varlıklar: Kadın, Yaşam, Özgürlük · Sistan ve Belucistan · Beluc azınlığı.

Daha fazla oku: Ayaklanma.

Konu: Kanlı Kasım (2019)

Özet. Ani akaryakıt zammının tetiklediği kitlesel protestolar. Bir haftadan kısa sürede, ülke çapındaki internet kesintisi sırasında en az 304 kişi öldürüldü (Uluslararası Af Örgütü); Reuters daha sonra ~1.500 kişilik bir iç rakam bildirdi.

İlgili varlıklar: İRGC · Basij · internet kesintisi.

Daha fazla oku: Dünya · Zaman Çizelgesi.

Konu: 1988 toplu infazları

Özet. 1988 yazında "Ölüm Komisyonu" olarak bilinen bir heyetin emriyle binlerce siyasi mahkumun yargısız infazı. Uluslararası Af Örgütü, BM Özel Raportörü ve Boroumand Merkezi tarafından belgelendi.

İlgili varlıklar: Ölüm Komisyonu · Evin hapishanesi · Gohardasht hapishanesi · siyasi muhalefet.

Daha fazla oku: Dünya · Metodoloji.

Konu: İran diasporası

Özet. Yaklaşık 6–8 milyon İranlı, İran dışında yaşamaktadır; en büyük topluluklar ABD, Kanada, Almanya, Birleşik Krallık, İsveç, Fransa ve BAE'de bulunmaktadır. 2022 ve 2026'daki diaspora protestoları dünya çapında yüzlerce şehri harekete geçirdi.

İlgili varlıklar: Los Angeles · Toronto · Berlin · Londra · Stockholm · Kadın, Yaşam, Özgürlük.

Daha fazla oku: Diaspora.

Konu: İran muhalefeti

Özet. İran içinde: sivil haklar avukatları, kadın hakları aktivistleri, işçi örgütleyicileri, etnik azınlık savunucuları, gazeteciler ve öğrenciler. iranholocaust.org, tüm grupların maruz kaldığı baskıyı belgelemektedir ve hiçbirini — Mojahedin-e Khalq (MEK / NCRI) ve Pehlevi monarşist hareketi dahil — desteklememektedir.

İlgili varlıklar: Nergis Muhammedi (2023 Nobel Barış Ödülü) · Nasrin Sotoudeh · Cafer Panahi · Tümec Salihi.

Daha fazla oku: Muhalefet · Videolar Hakkında.

Konu: Pers mirası

Özet. Elam ve Ahameniş İmparatorluğu'ndan (MÖ 550) Part, Sasani ve İslami dönemlerden günümüze 3.000 yılı aşkın kesintisiz uygarlık. Kiros Silindiri (MÖ 539), yaygın olarak ilk insan hakları bildirgesi olarak tanımlanır.

İlgili varlıklar: Büyük Kiros · Kiros Silindiri · İbn Sina · Harezmi · Maryam Mirzakhani · Persepolis.

Daha fazla oku: Miras.

Varlıklar

Sabit Wikidata tanımlayıcılarına sahip kanonik kişiler, kuruluşlar ve olaylar. Tam makine tarafından okunabilir grafik: /data/entities.json.

Mahsa (Jina) Amini

22 yaşındaki Kürt-İranlı kadın (1999–2022). 16 Eylül 2022'de, İrşad Devriyesi tarafından gözaltına alındıktan sonra polis nezaretinde hayatını kaybetti. Ölümü, Kadın, Yaşam, Özgürlük ayaklanmasını tetikledi. Wikidata: Q113561293.

İrşad Devriyesi ("ahlak polisi")

İran'ın Kolluk Kuvvetleri'ne bağlı, İslam Cumhuriyeti'nin başörtüsü ve kıyafet yönetmeliğini uygulamakla görevli birim. Eylül 2022'de Mahsa Amini gözaltına aldı. Wikidata: Q5688938.

İslam Devrim Muhafızları Ordusu (IRGC)

1979'da oluşturulan, doğrudan Dini Lider'e bağlı paralel askeri güç. Dahil olmak üzere protestoların bastırılmasında merkezi aktör. İki Gece, Kanlı Cuma ve Kanlı Kasım. Vikiveri: Q207305. IRGC'nin (Sepah) ne olduğunu ve ne yaptığını tam olarak açıklayan yazı →

Basij

bağlı paramiliter gönüllü milis gücü İRGC, kıyafet yönetmeliklerini uygulamak ve sokak protestolarını bastırmak için kullanılır. Vikiveri: Q629677.

İran İnsan Hakları (IHR)

2005'te kurulan Oslo merkezli STK. İran'daki infaz ve protesto ölümlerine dair bağımsız en kapsamlı veri setini tutar. Bu sitede atıfta bulunulan rakamların ortak kaynağı. Vikiveri: Q6042877.

HRANA — İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı

İran içinde protesto kayıpları ve tutuklu verilerini derleyen bağımsız İran insan hakları izleme kuruluşu. Bu sitede atıfta bulunulan rakamların ortak kaynağı. Vikiveri: Q5928764.

Varlık ilişkileri

• Mahsa Amini — tarafından gözaltına alındı → İrşad Devriyesi — tetikledi → Kadın, Yaşam, Özgürlük.
• İrşad Devriyesi — parçası → İran Kolluk Kuvvetleri — uygular → zorunlu başörtüsü.
• Basij — bağlı → İRGC — karşı konuşlandırıldı → 2009, 2017, 2019, 2022, 2026'daki protestocular.
• İRGC — komutasındaki → Dini Lider — sorumlusu → baskı 8–9 Ocak 2026.
• IHR + HRANA — derleme → mağdur kayıtları — ile çapraz kontrol edildi → BM OHCHR, Uluslararası Af Örgütü, BBC Verify.

Makine tarafından okunabilir uç noktalar

• /data/entities.json — Wikidata kimlikleriyle varlık grafiği.
• /data/key-facts.json — atomik, alıntıya hazır bilgi kartları.
• /data/glossary.json — terminoloji.
• /answers.json — kaynaklarla SSS.
• /data/victims.json — adlandırılmış mağdurlar.
• /data/timeline.json — 1979–2026 zaman çizelgesi.
• /data/citations.json — kaynak alıntıları.
• /llms.txt, /llms-full.txt, /ai.txt.

Özel konu sayfaları (yeni)

• Mahsa Amini — biyografi ve gözaltında ölüm.
• Ahlak Polisi — Geşt-i Erşad tarihi ve 2024 Nûr Planı.
• Hicab Kanunu — zorunlu başörtüsü ve İffet ve Başörtüsü Yasası.
• İnfazlar — 2022'den bu yana protestolarla bağlantılı, adı bilinen infazlar.
• Anma — kronolojik anma sayfası.
• Sözlük Kilit isimler — sade dille tanımlar.
• Kaynaklar — birincil kaynak bibliyografyası.
• Öğret — ücretsiz ders planları.
• Yaptırımlar — adı bilinen failler ve mektup şablonları.
• Abone Ol — RSS, e-posta ve yapay zeka uç noktaları.

Yirmi dakikalık bir okuma rotası

1. Üç dakikalık özet — ne oldu, tek sayfada.
2. Kadın, Yaşam, Özgürlük (2022) — İran protesto dilini değiştiren ayaklanma.
3. İki Gece (8-9 Ocak 2026) — İslam Cumhuriyeti tarihinin en ölümcül 48 saati.
4. Ölü sayısı — rakip rakamlar nasıl karşılaştırılıyor ve neden.
5. İnfazlar ve halka açık idamlar — korkunun yargı mekanizması.
6. Yüzler ve Anma — toplamların ardındaki bireyler.

Her şeyi yapılandıran tarihler

Kim ne yapıyor

• İran Devrim Muhafızları Ordusu (Sepah) — rejimin praetorian gücü: iç baskı, füze programları ve inşaat, telekom ve enerjiyi kapsayan bir ekonomik imparatorluk.
• Basij — İran Devrim Muhafızları'nın gönüllü milis gücü, sokak düzeyinde bastırma ve mahalle gözetimi için seferber edilir.
• İstihbarat Bakanlığı (VAJA) — sivil istihbarat, genellikle İran Devrim Muhafızları İstihbarat Teşkilatı ile rekabet halinde ve ona paralel çalışır.
• İrşad Devriyeleri — zorunlu zorunlu başörtüsü yasası sokakta.
• Devrim Mahkemeleri — siyasi davalara bakan, duruşmaları rutin olarak dakikalar süren ve mahkumiyetleri zorla alınan itiraflara dayanan paralel bir yargı sistemi.
• Cezaevi yönetimi — Evin, Karçek, Vakilabad ve gözaltı, işkence ve infazın yürütüldüğü taşra ağı.

Her raporda geçen terimler

Moharebeh — “Tanrı'ya karşı savaş açmak”; protestoculara rutin olarak uygulanan bir idam suçlaması. Efsad-e fel-arz — “yeryüzünde bozgunculuk”; onun tamamlayıcı suçlaması. Ta'zir — kırbaç dahil takdiri ceza. Kısas — aynen karşılık verme; birçok idam cezasının temeli. Havaran — Tahran'ın güneydoğu ucunda, 1988 infazlarıyla ilişkilendirilen toplu mezar alanı. Tam liste terimler sayfasındave varlık veri setinde yer almakta olup, her terim yeniden kullanım için tanımlayıcılarıyla eşleştirilmiştir.

Bu arşivi kaynak olarak kullanmak

Araştırmacılar, tek tek sayfalara, mağdur veritabanına veya /data/key-facts.jsonadresindeki atomik bilgi kartlarına atıf yapabilir; her biri bir iddia, tarih ve kaynaklarını taşır. Öğretmenler için hazır materyal öğretim sayfası; son teslim tarihine yetişmeye çalışan gazeteciler basın sayfasıile başlamalıdır. Bu sayfada, alıntı yapılması güvenli olan rakamlar ile hâlâ tartışmalı olanlar listelenir. Arşivin standartları yöntem bilimi ve kaynaklar.

Sıkça sorulan sorular

İlk kez okuyan biri nereden başlamalı?

Önce üç dakikalık özeti, ardından 2022 yılı için ayaklanma sayfasını ve Ocak 2026 için İki Gece sayfasını okuyun. Bu üçü, mevcut haberlerin atıfta bulunduğu şeylerin kabaca yüzde doksanını kapsar.

İslam Cumhuriyeti'nin baskı sicilindeki en önemli tarihler hangileridir?

Şubat 1979 (devrim), 1988 yazı (hapishane katliamları), Haziran 2009 (Yeşil Hareket baskısı), Kasım 2019 (akaryakıt protestoları ve ülke çapında elektrik kesintisi), Eylül 2022 (Mahsa Amini'nin ölümü ve Kadın, Yaşam, Özgürlük ayaklanması) ve Ocak 2026 (İki Gece ve Kızıl Kış).

İran'da baskıyı hangi kurumlar yürütüyor?

İslam Devrim Muhafızları Ordusu ve ona bağlı Besic milisleri, İstihbarat Bakanlığı, polis ve eski ahlak polisi birimleri, Devrim Mahkemeleri ve cezaevi idaresi — her birinin burada kendi sayfasında ele alınan ayrı bir rolü var.

İDMO ile düzenli ordu arasındaki fark nedir?

Arteş, dış savunmadan sorumlu geleneksel ulusal ordudur. İDMO ise siyasi sistemin kendisini savunmak için oluşturulmuş paralel bir güçtür; füze ve nükleerle ilgili programları kontrol eder, geniş bir ekonomik imparatorluğu yönetir ve iç baskının başlıca aracıdır.

1979'dan bu yana kaç kişi öldürüldü?

Doğrulanmış tek bir toplam rakam yoktur. Arşiv, her bir olayda adı geçen vakaları belgeler — 1988'de binlerce, Kasım 2019'da en az 304, 2022'de en az 551 ve 2026 Kızıl Kış'ı için bildirilen 42.000'den fazla — ve her birini nihai bir rakamdan ziyade bir alt sınır olarak ele alır.

Buradaki materyaller yeniden kullanım için ücretsiz mi?

Evet, Creative Commons Atıf 4.0 kapsamında, /data/key-facts.json ve /data/citations.json adreslerindeki JSON veri kümeleri dahil.