İran Soykırımı SSS

Rakamları anlamak

İran'daki can kaybı rakamlarıyla ilgili neredeyse tüm tartışmalar, farklı şeyleri ölçen rakamların karşılaştırılmasından kaynaklanır. Aşağıdaki tablo bunları ayırıyor.

Hukuk mekanizmasının açık ifadesi

• Devrim Mahkemeleri. 1979'da “güvenlik” suçları için oluşturulan, jürisiz ve sık sık kapalı oturumlarda çalışan paralel bir mahkeme sistemi.
• İdam gerektiren suçlamalar. Muharebe, ifsad-ı fil-arz ve bağy — protestoyu idam cezası davasına dönüştürecek kadar geniş kapsamlı.
• Onaylı avukat. Güvenlik davalarında sanıklar yalnızca devlet onaylı avukat listesinden seçim yapabilir; bu liste bağımsız savunma avukatlarının çoğunu dışlar.
• Televizyonda yayınlanan itiraf. Gözaltında kaydedilen, duruşma öncesi yayınlanan ve delil olarak kabul edilen ifade — BM'nin defalarca adil yargılanmayla bağdaşmadığı gerekçesiyle kınadığı bir uygulama.
• Kan parası ve ailelere baskı. Yaslı aileler, bir cesedi teslim almanın koşulu olarak tazminat kabul etmeye, ifade imzalamaya veya sessiz kalmaya zorlanıyor.

Bu ve diğer terimlerin tanımları ve çeviri yazıları sözlükbölümünde; bunların arkasındaki kurumlar ise bilgi bankası.

Cevapların kaynağı

Bu sayfadaki yanıtlar, arşivin geri kalanıyla aynı kaynaklardan alınmıştır: İran İnsan Hakları, HRANA, Uluslararası Af Örgütü, İran İnsan Hakları Merkezi, Abdorrahman Boroumand Merkezi, İran BM Gerçek Bulma Misyonu ve Özel Raportör raporlarının yanı sıra Reuters, BBC, Le Monde ve Timehaber ajanslarının raporları. Bağlantılarıyla birlikte tam liste kaynaklar sayfasındayer almaktadır ve yayımlanacak içerikleri belirleyen kurallar Metodoloji.

bölümünde açıklanmıştır. İhtiyacınız olan bir sorunun yanıtı burada yoksa, iletişim sayfasıüzerinden gönderin. Sıkça sorulan sorular, kaynaklarıyla birlikte bu sayfaya eklenir.

Sıkça sorulan sorular

Doğrulanan ölü sayısı neden tahminlerden daha düşük?

Çünkü daha katı bir ölçüt kullanıyor. Doğrulanan sayı, yalnızca adı, tarihi, yeri ve en az iki bağımsız kanıtı olan kişileri içerir. Tahminler ise hastane kayıtlarına, sızdırılmış belgelere ve isimlendirilmiş vakalara ayrıştırılamayan resmi kaynaklara dayanır. Her ikisi de faydalıdır: doğrulanan sayı, inkâr edilemeyecek en düşük seviyeyi gösterirken, tahminler muhtemel gerçek boyutu ortaya koyar.

Moharebeh nedir ve neden bu kadar çok davada karşımıza çıkıyor?

Muharebe — “Tanrı'ya karşı savaş açmak” — İslam Ceza Kanunu'nda idam cezası gerektiren bir suçtur. ifsad-ı fil-arz (“yeryüzünde bozgunculuk”) ve bağy (“silahlı isyan”) ile birlikte, taş atmak, çöp kutusunu ateşe vermek veya bir video paylaşmak gibi eylemleri kapsayacak kadar esnektir; bu nedenle, şiddet kanıtlanmamış protesto davalarında sıkça görülür.

Protesto davaları ne kadar sürüyor?

Protesto davalarındaki Devrim Mahkemesi duruşmaları dakikalar içinde sona ermiştir. Sanıkların kendi seçtikleri avukata erişimi engellenmiş, belgelenmiş işkence sonrası alınan itiraflarla yargılanmış ve tek bir oturumda idama mahkûm edilmişlerdir. Temyizler genellikle duruşma yapılmadan karara bağlanır ve infazlar, onayın ardından günler içinde gerçekleşmiştir.

İnternet kesintileri sırasında neler oldu?

En ağır ölümler yaşandı. Kasım 2019'da ve yine 8-9 Ocak 2026'da, neredeyse tamamen ulusal karanlık dönemler, en yüksek can kaybı dönemlerinden önce geldi veya onlara eşlik etti. İran, yerel bankacılık ve devlet hizmetlerini çalışır durumda tutarken küresel interneti kesen bir Ulusal Bilgi Ağı işletiyor; bu da uzun süreli bir karanlık dönemi çoğu ülkeye kıyasla operasyonel olarak mümkün kılıyor.

Kadınlar gözaltında farklı mı muamele görüyor?

Kadın tutuklular, sorgulama ve cezalandırma yöntemi olarak kullanılan cinsel şiddeti rapor etmişlerdir; BM Gerçek Bulma Misyonu tarafından belgelendiği üzere, çocuklar da dahil olmak üzere protestoculara yönelik tecavüz ve cinsel şiddet tespit edilmiştir. Kadınlar ayrıca Mahsa Amini vakasını ortaya çıkaran zorunlu başörtüsü uygulama sistemi ve sokak devriyelerinin yerini alan gözetim ve araç müsaderesi rejimiyle de karşı karşıyadır.

Sınır ötesi baskı nedir?

Devletin zor kullanma yetkisini sınırları ötesine taşıması: diaspora aktivistlerinin izlenmesi ve taciz edilmesi, yurtdışındaki aile bireylerini susturmak için İran içindeki akrabalara yönelik tehditler, Avrupa ve Kuzey Amerika’daki gazetecilere karşı komplolar ve ev sahibi ülke kurumlarına baskı. Birçok Avrupa ülkesi bunu artık ayrı bir güvenlik suçu olarak ele alıyor.

Hesap soran oldu mu?

İran içinde olmadı. Dışında ise evrensel yargı yetkisine dayalı kovuşturmalar başladı: eski bir hapishane görevlisi 2022’de İsveç’te 1988 katliamlarındaki rolü nedeniyle mahkûm edildi ve Avrupa’da daha fazla dava soruşturma aşamasında. 2022’den bu yana İran Devrim Muhafızları ve hapishane görevlilerine yönelik yaptırım kararları artsa da bu örüntü tersine dönmedi.

Bir dışarıdan biri gerçekçi olarak neyi değiştirebilir?

Üç şey: adı geçen bir tutuklunun davasının, infazı siyasi açıdan maliyetli kılacak kadar görünür olup olmadığı; hükümetlerinin İran politikasını bir seçmen meselesi olarak ele alıp almadığı; ve belgesel kaydın hayatta kalıp kalmadığı. Bunların üçü de sıradan insanların gösterişsiz ama sürekli bir çaba göstermesinden etkilenir.