قیام.

سرآغاز — معماری سرکوب.

شامگاه ۲۶ بهمن ۱۳۵۷، سه روز پس از بازگشت خمینی، چهار ژنرال ارتش شاهنشاهی بر پشت‌بام مدرسه رفاه در تهران اعدام شدند. محاکمهٔ آنها در یک دادگاه انقلابی تک‌نفره به ریاست صادق خلخالی، «قاضی اعدام»، برگزار شد. حکومت جدید در عرض ده ماه بیش از ۵۰۰ نفر را اعدام کرد. بنیان‌های نهادین جمهوری اسلامی — دادگاه‌های انقلاب، گشت‌های ارشاد، سپاه پاسداران، هیئت‌های مرگ — در همان ماه‌های نخست پی‌ریزی شد.

منابع: بنیاد برومند، عفو بین‌الملل (۱۹۸۰)، یرواند آبراهامیان، اعترافات شکنجه‌شدگان.

دوران وحشت.

پس از سرکوب تظاهرات گستردهٔ ۳۰ خرداد ۱۳۶۰، رژیم به سرکوب چپ‌گرایان، حزب توده، گروه‌های چپ مستقل و جامعه بهائی روی آورد. عفو بین‌الملل تنها در سال ۱۳۶۰، دست‌کم ۲٬۹۴۶ مورد اعدام را مستند کرد؛ آمار واقعی بالاتر است. اسدالله لاجوردی، دادستان اوین، به معمار شکنجه و اعدام‌های دسته‌جمعی بدل شد. تا سال ۱۳۶۱، اکثر سازمان‌های اصلی مخالف تارومار شده، رهبرانشان کشته و اعضایشان مجبور به فعالیت مخفی یا جلای وطن شده بودند.

منابع: عفو بین‌الملل، بنیاد برومند، جامعه جهانی بهائی.

کشتار زندانیان.

به دنبال فتوای محرمانه خمینی در اواخر ژوئیه ۱۹۸۸، «هیئت‌های مرگ» در زندان‌های اوین، گوهردشت و سراسر کشور از زندانیان سیاسی — که اکثرشان در حال گذراندن دوران محکومیت خود بودند — هر کدام تنها برای چند دقیقه بازجویی کردند. کسانی که از ابراز انزجار از عقاید خود سر باز زدند، به دار آویخته شدند. تخمین‌ها از ۴٬۵۰۰ تا بیش از ۳۰٬۰۰۰ اعدامی در طول دو ماه متغیر است. اجساد در گورهای دسته‌جمعی بی‌نام‌ونشان در خاوران و جاهای دیگر دفن شدند؛ خانواده‌ها تا امروز از سوگواری برای عزیزانشان منع شده‌اند.

آیت‌الله حسینعلی منتظری، قائم‌مقام وقت خمینی، با این کشتارها مخالفت کرد: «بزرگترین جنایت در جمهوری اسلامی، که تاریخ ما را به خاطر آن محکوم خواهد کرد، به دست شما انجام شده است.» او از جانشینی خلع شد.

منابع: عفو بین‌الملل: اسرار به خون آغشته (۲۰۱۸)، مرکز اسناد حقوق بشر ایران.

قتل‌های زنجیره‌ای.

بین سال‌های ۱۳۶۷ و ۱۳۷۷ ده‌ها تن از دگراندیشان، روشنفکران و نویسندگان در داخل ایران به دست مأموران وزارت اطلاعات به قتل رسیدند. قتل داریوش فروهر و پروانه اسکندری (۱ آذر ۱۳۷۷)، محمدجعفر پوینده و محمد مختاری سرانجام حکومت را به اعتراف واداشت. واکنش دولت این بود که یکی از معاونان وزارت اطلاعات به نام سعید امامی را به عنوان «عامل اصلی» معرفی کند؛ او در سال ۱۳۷۸ در بازداشت درگذشت و علت رسمی مرگش «خودکشی با نوشیدن کرم موبر» اعلام شد.

منابع: بنیاد برومند، گزارش‌های اکبر گنجی.

خیزش دانشجویی.

پس از توقیف روزنامه سلام، دانشجویان دانشگاه تهران در ۱۷ تیر ۱۳۷۸ (۸ ژوئیه ۱۹۹۹) تجمعات آرامی برپا کردند. همان شب، نیروهای لباس‌شخصی انصار حزب‌الله و بسیج به کوی دانشگاه یورش بردند. دانشجویان از طبقات بالای ساختمان‌ها به پایین پرتاب شدند. مرگ شش نفر رسماً تأیید شد؛ فعالان معتقدند شمار جان‌باختگان بیشتر بود. اکبر محمدی، از رهبران دانشجویی، پس از سال‌ها شکنجه در بازداشت جان باخت. نسل ۱۸ تیر به هستهٔ دو دهه مقاومت دانشجویی بدل شد.

منابع: دیده‌بان حقوق بشر، بنیاد برومند، کمپین حقوق بشر در ایران.

جنبش سبز.

انتخاب مجدد مناقشه‌برانگیز محمود احمدی‌نژاد در ۲۲ خرداد ۱۳۸۸ میلیون‌ها نفر را با شعار «رأی من کجاست؟» به خیابان‌ها کشاند. در ۳۰ خرداد ۱۳۸۸، ندا آقاسلطان بیست‌وشش‌ساله در خیابان کارگر تهران با شلیک گلوله به قلبش کشته شد. ویدیوی جان باختن او به یکی از تصاویر نمادین عصر دیجیتال تبدیل شد. در بازداشتگاه کهریزک، بازداشت‌شدگانی از جمله محسن روح‌الامینی، فرزند یکی از چهره‌های نزدیک به حکومت، زیر شکنجه جان باختند. سرکوب اعتراضات دست‌کم ۷۲ کشته و هزاران زندانی بر جای گذاشت.

منابع: دیده‌بان حقوق بشر (۲۰۰۹)، عفو بین‌الملل، نیویورک تایمز.

سال‌های اعتراض برای نان و آب.

از اعتراضات دی‌ماه ۱۳۹۶ و اعتصابات کارگری هفت‌تپه، تا خیزش آبان خونین ۱۳۹۸ در پی افزایش قیمت بنزین (عفو بین‌الملل: دست‌کم ۳۰۴ معترض در کمتر از یک هفته با قطع کامل اینترنت کشته شدند)، سرنگونی پرواز شماره ۷۵۲ هواپیمایی بین‌المللی اوکراین با شلیک موشک‌های سپاه پاسداران در ۱۸ دی ۱۳۹۸ (۱۷۶ کشته، عمدتاً ایرانی و ایرانی-کانادایی)، و اعتراضات بی‌آبی خوزستان در سال ۱۴۰۰، ایرانیان بارها و بارها در خیابان‌های خود با گلوله جنگی روبرو شدند. هیچ‌یک از این رویدادها تغییری ساختاری در سیاست غرب ایجاد نکرد.

منابع: پرونده آبان خونین عفو بین‌الملل، دیده‌بان حقوق بشر، رویترز.

زن، زندگی، آزادی.

در ۲۲ شهریور ۱۴۰۱، مهسا ژینا امینی، زن کُرد ۲۲ ساله، به دلیل حجاب «نامناسب» توسط گشت ارشاد تهران بازداشت شد. او در بازداشت به کما رفت و در ۲۵ شهریور درگذشت. شعار «ژن، ژیان، ئازادی» از مراسم خاکسپاری او در سقز به بیش از ۱۶۰ شهر در سراسر ایران گسترش یافت. نیکا شاکرمی (۱۶ ساله)، سارینا اسماعیل‌زاده (۱۶ ساله)، حدیث نجفی (۲۲ ساله)، کیان پیرفلک (۹ ساله) و صدها تن دیگر به دست نیروهای امنیتی کشته شدند. دانش‌آموزان دختر در حدود ۲۳۰ مدرسه با عوامل شیمیایی مسموم شدند. محسن شکری (۱۷ آذر ۱۴۰۱) و مجیدرضا رهنورد (۲۱ آذر ۱۴۰۱) نخستین معترضانی بودند که در ملاء عام اعدام شدند.

نرگس محمدی، زندانی در اوین، جایزه صلح نوبل ۲۰۲۳ را دریافت کرد. کمیته حقیقت‌یاب سازمان ملل وقوع جنایت علیه بشریت را مستند کرد.

زمستان خونین.

سقوط ارزش ریال به ۱۵۰٬۰۰۰ تومان در برابر دلار، بازار بزرگ تهران را به اعتصاب علنی کشاند. اعتراضات به بیش از ۱۸۰ شهر گسترش یافت. در ۱۸ دی ۱۴۰۴، حکومت دستوری صریح برای سرکوب کامل نظامی صادر کرد که به شدیدترین سرکوب در تاریخ جمهوری اسلامی منجر شد. تنها در کشتار رشت دست‌کم ۳۹۲ نفر، عمدتاً پس از قطع اینترنت، کشته شدند. آمار کل جان‌باختگان تفاوت‌های فاحشی با هم دارند: آمار رسمی ۳٬۱۱۷ نفر دولت پزشکیان، فهرست تأییدشدهٔ ۷٬۰۰۷ نفری هرانا در گزارش زمستان خونین، و گزارش‌های فاش‌شدهٔ اطلاعات سپاه که این رقم را بین ۳۳٬۰۰۰ تا ۳۶٬۵۰۰ نفر اعلام می‌کند. در ۲۲ بهمن ۱۴۰۴، رئیس‌جمهور پزشکیان علناً از ملت عذرخواهی کرد.

منابع: گاه‌شمار در ویکی‌پدیا، عفو بین‌الملل، بی‌بی‌سی، الجزیره.

عملیات خشم حماسی — جنگ.

پس از شکست مذاکرات، ایالات متحده و اسرائیل کارزار نظامی مشترکی را علیه ایران آغاز کردند. حدود ۹۰۰ حمله در ۱۲ ساعت اول. رهبر جمهوری اسلامی، علی خامنه‌ای، در موج‌های اولیه حملات کشته شد. ایران با صدها پهپاد و موشک بالستیک به اسرائیل و پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس پاسخ داد و تنگه هرمز را بست. در عرض شصت روز، هزینه واردات سوخت‌های فسیلی اتحادیه اروپا بیش از ۲۷ میلیارد یورو افزایش یافت. در داخل ایران، اینترنت بار دیگر قطع شد؛ شهروندانی از سما، مهندسی در تهران، تا مینا، معلمی در شهری دیگر، به بی‌بی‌سی گفتند که ترس جایگزین هرگونه امید پیشین به مداخله شده بود.

منابع: مؤسسه مطالعات جنگ، بی‌بی‌سی، بریتانیکا.