İran'da Ahlak Polisi (Gasht-e Ershad)

İran'ın ahlak polisi nedir?

Rehberlik Devriyesi (Farsça: Gasht-e Ershad , گشت ارشاد) FARAJA ulusal polisinin özel bir birimidir ve 2005 yılında Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad döneminde oluşturulmuştur. Resmi misyonu, İslam Cumhuriyeti'nin "kamu iffetine" dair yorumunu uygulamaktır — ezici bir şekilde kadınların giyimine, saçına ve kamusal alanlardaki davranışlarına yöneliktir.Ahlak polisi nereden geliyor?

Zorunlu başörtüsü, Ayetullah Humeyni'nin Mart 1979 tarihli kararnamesiyle dayatılmış ve 1983'te yasalaştırılmıştır. 1979'dan 1992'ye kadar uygulama

Komiteh (Devrim Komiteleri) ve Besic tarafından yürütülmüştür. Rehberlik Devriyesi, 2005 yılında daha önceki "İffet Devriyeleri"nin yerini alarak, işaretli minibüslerle daha görünür, üniformalı bir varlık sağlamıştır. Ahlak polisi nasıl çalışır?

Genellikle biri çarşaflı kadın, ikisi erkek olmak üzere iki ila dört memurdan oluşan devriyeler, metro girişlerinde, parklarda, alışveriş merkezlerinde ve üniversite kapılarında beyaz-yeşil minibüslerle faaliyet gösterir. İhlal ettiği düşünülen kadınlar uyarılır, fotoğraflanır ve sıklıkla "Vozara" tarzı bir gözaltı merkezine götürülmek üzere minibüse zorlanır; burada "yeniden eğitim" brifingleri, para cezaları veya mahkemeye sevk edilirler.

Ahlak polisi Mahsa Amini'yi öldürdü mü?

13 Eylül 2022'de bir Rehberlik Devriyesi birimi,

Mahsa (Jina) Amini 'yi (22) Tahran'daki Haqqani Metro İstasyonu'nda gözaltına aldı. İki saat içinde Vozara gözaltı tesisinde şiddetli kafa travması belirtileriyle yığıldı; 16 Eylül'de öldü. İran'a ilişkin BM Bağımsız Uluslararası Soruşturma Heyeti UN Independent International Fact-Finding Mission on Iran 2024 yılında, ölümünün devlet görevlileri tarafından uygulanan "fiziksel şiddet" sonucu gerçekleştiği sonucuna varıldı.

Ahlak polisi 2022'de gerçekten askıya alındı mı?

Aralık 2022'de, Kadın, Yaşam, Özgürlük protestolarının zirvesinde, İran Başsavcısı Muhammed Cafer Muntazeri, İrşad Devriyesi'nin "kapatıldığını" söyledi. İçişleri Bakanlığı bunu hiçbir zaman doğrulamadı, hiçbir resmi kararname yayınlanmadı ve haftalar içinde Tahran ve diğer şehirlerde devriyeler gözlemlendi. "Askıya alma", uluslararası kamuoyuna yönelik bir dezenformasyondu.

2024 Nur Planı nedir?

13 Nisan 2024'te FARAJA, Nur ("Işık") Planı'nıduyurdu; bu, başörtüsüne uyulmamasına karşı yoğunlaştırılmış ülke çapında bir baskıydı. Haftalar içinde yüzlerce kadın tutuklandı, başörtüsüz müşterilere hizmet veren işletmeler mühürlendi ve en az bir kadın — Arezu Bedri — Mazenderan'da arabasını durdurmayı reddettiği için polis ateşiyle vurulup felç oldu. Nur Planı 2026 itibarıyla devam etmektedir.

Diğer adı geçen kurbanlar

• Armita Geravend, 16 yaşında — 1 Ekim 2023'te Tahran Metrosu'nda başörtüsü uygulayıcılarıyla karşılaştıktan sonra yığıldı; 28 Ekim 2023'te öldü.
• Arezu Bedri, 31 yaşında — Temmuz 2024'te Mazenderan'ın Nur kentinde FARAJA memurları tarafından akciğerinden ve omurgasından vuruldu; belden aşağısı felç kaldı.
• Roya Hışmati — Ocak 2024'te internette başörtüsüz bir fotoğraf yayınladığı için 74 kırbaç cezasına çarptırıldı; ceza infaz edildi.

Bir bakışta kilit bilgiler

• Resmi adı: Gaşt-ı İrşad, yani “İrşad Devriyesi”, Kolluk Kuvvetleri'nin (FARAJA) bir birimi.
• Kuruluş: 2005–2006, Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad döneminde, 1979 Komiteh'ine kadar uzanan kolluk birimlerini birleştirerek.
• Yasal dayanak: İslam Ceza Kanunu'nun 638. maddesi, “dini başörtüsü” olmadan toplum içinde görünmeyi 10 günden iki aya kadar hapis veya para cezasıyla cezalandırır.
• Gözaltında en bilinen ölüm: Mahsa Jina Amini, 16 Eylül 2022.
• İddia edilen askıya alma: Aralık 2022 — hiçbir zaman yasal bir emir olarak yayınlanmadı ve haftalar içinde çelişen uygulamalar görüldü.
• Mevcut hali: Nisan 2024'ten bu yana Nur (“Işık”) Planı — kamera gözetimi, SMS uyarıları, araç müsaderesi, iş yeri kapatmaları ve yenilenen sokak devriyeleri.

Ahlak polisi nereden geldi

İran'da kıyafet uygulaması 2005'te başlamadı; devrimden haftalar sonra başladı. Mart 1979'da Ayetullah Humeyni, devlet dairelerinde çalışan kadınlara örtülü olarak işe gelmelerini emretti ve bu emre karşı gösteriler — Tahran'da on binlerce kadının altı gün süren kitlesel protestosu — yeni devletin karşılaştığı ilk sokak muhalefetiydi. Uygulama daha sonra bir dizi kurumdan geçti ve her biri bir öncekinden daha resmi hale geldi.

Bir durdurmanın fiilen nasıl işlediği

Mekanizma ülke genelinde tutarlıydı ve önemlidir çünkü rutin bir karşılaşmanın nasıl bir ölümle sonuçlanabileceğini açıklar. Karma bir ekibin bulunduğu bir minibüs — üniformalı erkek memurlar ve çarşaflı kadın memurlar — bir ulaşım merkezine, alışveriş caddesine veya park girişine park ederdi. Bir kadın durdurulur, başörtüsü, mont boyu, pantolonu veya makyajının kurallara uymadığı söylenir ve nadiren gerçek olan bir seçenek sunulurdu: olay yerinde bir taahhütname imzalamak veya bir ders ve kendisini kıyafet değişikliğiyle almaya gelecek bir erkek akrabasına telefon etmesi için bir "irşad" merkezine götürülmek.

Yazılı bir suçlamanın olmaması, itiraz edilebilecek bir kayıt olmadığı anlamına geliyordu. Saatlerce alıkonulan kişiler herhangi bir evrak olmadan serbest bırakılırdı; bir minibüsün içinde veya bir koridorda alınan yaralanmalar idari bir iz bırakmazdı. İşte bu yapısal görünmezlik, Amini davasının herhangi bir resmi belgeden ziyade sızdırılmış bir hastane taramasına dayanmasının tam nedenidir.

Gözaltında ölüm ve yaralanma vakaları

Amini'nin ölümü ilk değildi. Kıyafeti nedeniyle gözaltına alınan ve ailesine ölü veya ağır yaralı olarak teslim edilen bir kadın örüntüsü, Uluslararası Af Örgütü, Hengaw ve Abdorrahman Boroumand Merkezi tarafından yirmi yılı aşkın süredir belgelenmektedir.

Hiçbir zaman gerçekleşmeyen “ilga”

3 Aralık 2022'de Başsavcı Muhammed Cafer Muntazeri, bir din konferansında İrşad Devriyesi'nin “kurulduğu yerden kapatıldığını” söyledi. Uluslararası yayın kuruluşları ahlak polisinin kaldırıldığını bildirdi. 72 saat içinde devlet medyası, yargının bir polis birimini feshetme yetkisi olmadığını, herhangi bir emir verilmediğini ve başörtüsü uygulamasının “yeni yöntemlerle devam ettiğini” açıkladı. Hiçbir kararname yayımlanmadı. Değişen şey taktiklerdi: sokakların devlet için hâlâ tehlikeli olduğu aylarda kameralara daha az minibüs çıkması, ardından görüntü bırakmayan bir uygulamaya geçiş.

Nur Planı: minibüssüz uygulama

13 Nisan 2024'te duyurulan Nur Planı, görünür uygulamayı geri getirdi ve bir altyapı katmanı ekledi. Sabit ve mobil kameralar araçlardaki başörtüsüz kadınları tespit ediyor; kayıtlı araç sahibine önce SMS uyarısı, ardından mahkeme celbi ve son olarak araca el konulması gönderiliyor. Başörtüsüz müşteri kabul eden işletmeler mühürleniyor — 2024'ten bu yana yüzlerce kafe, eczane ve klinik kapatıldı. Metro istasyonları ve havalimanlarında sivil giyimli birimler faaliyet gösteriyor. Cezai yaptırım olmayan para cezaları, seyahat yasakları, banka hizmetlerinin engellenmesi, üniversite sınavlarından men gibi cezalar işin çoğunu görüyor çünkü bunları filme almak daha zor.

Bekleyen Başörtüsü ve İffet Yasası, bunu yasal bir zemine oturtarak artan para cezaları, “örgütlü” uyumsuzluk için on yıla kadar hapis cezaları ve işletme sahiplerine müşterileri bildirme yükümlülüğü getirecek. Eylül 2023'te meclisten geçti, Anayasa Konseyi tarafından defalarca geri gönderildi ve Aralık 2024'ten bu yana geri çekilmek yerine askıda tutuluyor. Tam ayrıntı başörtüsü yasası sayfasında.

Yaptırımlar ve hesap verebilirlik

Bir kurum olarak İrşad Devriyesi, Kolluk Kuvvetleri Komutanlığı ve eski FARAJA başkanı Hüseyin Aşti ile Tahran polis komutanı Hüseyin Rahimi gibi adı geçen komutanlar, Ekim 2022'den bu yana Avrupa Birliği, Birleşik Krallık, Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada tarafından, Mahsa Amini'nin ölümü ve protestoların şiddetle bastırılması gerekçeleriyle yaptırım listesine alındı. Yaptırımlar mal varlıklarını donduruyor ve seyahat yasakları getiriyor; tek başlarına uygulamayı durdurmuyor. Adı geçen faillerin listeleri ve mektup şablonları da dahil olmak üzere güncel kampanya rotaları yaptırımlar sayfasında ve kampanyalar sayfasında.

Sıkça sorulan sorular

Gasht-e Erşad ne anlama geliyor?

Farsça adı Rehberlik Devriyesiolarak çevrilir. Yabancı medya buna “ahlak polisi” diyor. Bu birim, İran ulusal polisi FARAJA'nın bir parçasıdır, İRGC değildir — ancak Besic ve gönüllü “başörtüsü uygulayıcıları” onunla paralel çalışır.

Devriyeler nasıl çalışıyor?

Genellikle bir kadının çarşaflı olduğu iki ila dört kişilik ekipler, metro girişlerinde, parklarda, alışveriş merkezlerinde ve üniversite kapılarında beyaz-yeşil minibüslerle faaliyet gösterir. Kurallara uymadığı düşünülen kadınlar uyarılır, fotoğraflanır ve sık sık “yeniden eğitim” brifingi, para cezası veya mahkemeye sevk için bir gözaltı merkezine götürülür. 2024'ten bu yana devriyeler kamera gözetimi, SMS uyarıları, araç haczi ve işyerlerinin mühürlenmesiyle desteklenmektedir.

Alıkonulduktan sonra kimler öldü?

Erşad Devriyesi kaldırıldı mı?

Hayır. Aralık 2022'de başsavcı, devriyenin "kapatıldığını" belirtti. İçişleri Bakanlığı bunu hiçbir zaman doğrulamadı, herhangi bir kararname yayımlanmadı ve devriyeler haftalar içinde yeniden görüntülendi. Bu iddia çoğunlukla yabancı basında yer aldı.

Hangi yasa uygulanıyor?

Zorunlu örtünme, Mart 1979'da bir kararnameyle dayatıldı ve 1983'te ceza kanununa eklendi. Daha sonraki başörtüsü ve iffet yasaları, para cezaları, seyahat ve bankacılık kısıtlamaları ile işyeri kapatmaları gibi cezaları genişletti. Başörtüsü yasası sayfamızda yürürlükteki metinler ve cezalar yer almaktadır.