İran'da başörtüsü yasası

İran başörtüsünü ne zaman zorunlu hale getirdi?

7 Mart 1979'da, devrimden bir aydan kısa bir süre sonra, Ayetullah Humeyni, devlet işyerlerinde çalışan kadınların başörtüsü takmasını emretti. 8 Mart 1979'da Tahran'daki kitlesel kadın protestoları — Dünya Kadınlar Günü — geçici olarak geri adım atılmasını sağladı. Temmuz 1980'e kadar tüm kamu ofislerinde başörtüsü zorunlu hale geldi ve 26 Temmuz 1983'te yeni İslami Ceza Kanunu (102. madde, daha sonra 638. madde) "uygun başörtüsü olmadan" toplum içinde görünen herhangi bir kadını suç saydı.

Mevcut yasa ne diyor?

İran İslami Ceza Kanunu'nun 638. maddesi, "şeriata uygun bir başörtüsü olmadan" toplum içinde görünen kadınlar için 10 günden 2 aya kadar hapis veya para cezası öngörmektedir. Uygulamada, 639. madde (kamu ahlakını bozma), işletme ruhsatı yönetmelikleri ve kadın yolcuları başörtüsüz olan araçlara el koymak için kullanılan trafik kuralları da uygulamaya dahil edilmektedir.

2023 İffet ve Başörtüsü Yasası nedir?

2024 sonlarında Anayasa Koruma Konseyi tarafından onaylanan ve Aralık 2024'te yürürlüğe giren İffet ve Başörtüsü Yasası "uygunsuz başörtüsü" cezalarını şu şekilde artırmaktadır:

• Şu kadar para cezası: 360 milyon tümen (~8.500 ABD doları), medyan aylık ücretin 25 katından fazla.
• Şu kadar hapis cezası: 10 yıla kadar tekrarlayan suçlular veya çevrimiçi "çıplaklığı teşvik edenler" için.
• Araç ve cep telefonlarına el konulması.
• Seyahat yasakları, kamu görevinden ihraç ve mirastan mahrum bırakma.
• Başörtüsüz müşterilere hizmet veren işletmeler için sorumluluk (dükkanların mühürlenmesi, ruhsatların iptali).

BM insan hakları uzmanları bunu "toplumsal cinsiyet apartheidı" olarak nitelendirdi ve bunun "insanlığa karşı bir zulüm suçu" anlamına geldiği uyarısında bulundu.

2024 Noor Planı

13 Nisan 2024'te, yasa henüz resmen yürürlüğe girmeden önce, FARAJA şu kampanyayı başlattı: Noor ("Işık") Planı — ülke çapında bir sokak ve gözetim kampanyası. Yüz tanıma yazılımına sahip CCTV, plakaları örtüsüz görünümlerle bağlantılı olan kadınlara otomatik ihlal bildirimleri göndermek için kullanılıyor. Bkz. Ahlak Polisi.

Kim direniyor?

Sivil itaatsizlik yaygın. Kadınlar kafelerde, metroda, üniversitelerde ve konserlerde örtüsüz görünüyor. Adı geçen vakalar arasında Roya Heshmati (74 kırbaç, Ocak 2024), Sepideh Rashno (zorla TV "itirafı", 2022), Mahsa Amini (gözaltında öldürüldü, Eylül 2022), Armita Geravand (başörtüsü uygulayıcıları tarafından öldürüldü, Ekim 2023) ve Masih Alinejad tarafından kurulan Beyaz Çarşambalar ve Gizli Özgürlüğüm hareketlerinin aktivistleri yer alıyor.

Kısa bilgiler

• Zorunlu olduğu tarih: 1979'dan itibaren devlet çalışanları için; 1983'te parlamento tarafından tüm kadınlar için kamuda kodifiye edildi.
• Düzenleyici madde: İslami Ceza Kanunu'nun 638. Maddesi — "dini başörtüsü" olmadan görünmek için 10 günden iki aya kadar hapis veya para cezası.
• Kapsadığı kişiler: dokuz yaşın üzerindeki her kadın, yabancı ziyaretçiler ve Müslüman olmayanlar dahil olmak üzere kamuda.
• Uygulayıcı kurum: the Rehberlik Devriyesi ve Nisan 2024'ten bu yana kamera tabanlı Nur Planı.
• Bekleyen yasalar: Eylül 2023'te parlamento tarafından kabul edilen Tesettür ve İffet Yasası, Aralık 2024'ten bu yana geri çekilmek yerine askıya alındı.
• Sokaktaki durum: 2022'den bu yana büyük şehirlerde kitlesel uyumsuzluk; uygulama tutuklamadan para cezası, gözetim ve hizmetlerden dışlamaya kaydı.

Zorunlu başörtüsü nasıl yasalaştı

Emir, yasadan önce geldi. 7 Mart 1979'da, devrimden bir aydan kısa bir süre sonra Humeyni, devlet dairelerindeki kadınların örtülü görünmesi gerektiğini söyledi. Tahran'da altı gün süren protestolar oldu ve emir geçici olarak yumuşatıldı. Aşamalı olarak geri döndü: önce istihdam koşulu, ardından bakanlıklara ve üniversitelere giriş kuralı, sonra 1983'te 74 kırbaç cezasına kadar varan bir suç olarak. Mevcut metin olan Madde 638, 1996 tarihli ceza kanunu revizyonundan kalmadır.

Yasanın fiilen gerektirdiği şey

Kanun, “dini tesettür”ü ölçülebilir terimlerle tanımlamaz ve bu belirsizlik işlevseldir: uygulayan kişiye takdir yetkisi verir. Pratikte çalışma standardı, tüm saçı örten bir başörtüsü, uyluğun ortasına veya altına ulaşan bol bir palto (manto), tam boy pantolon veya etek ve aşırı sayılan görünür makyajın olmaması şeklindedir. Belirli ortamlarda ek kısıtlamalar geçerlidir — bazı devlet binalarında ve hastanelerde çarşaf, okullarda koyu renkler, herhangi bir vizeyle gelen yabancı kadınlar için tam uyum ve dokuz yaşından itibaren kız çocukları için okulda ve kamusal alanda.

Uygulamadaki ceza basamakları

Hapis artık en az görülen sonuçtur. 2024'ten bu yana devlet, hiçbir görüntü ve kamuoyuna duyurulacak bir tutuklu bırakmayan cezaları tercih ediyor.

Kim reddediyor ve bunun bedeli ne?

Reddetme 2022'den öncesine dayanıyor. Devrim Sokağı Kızları protestoları, 27 Aralık 2017'de Vida Muvahid'in Tahran'daki Enghelab Caddesi'nde bir elektrik kutusunun üzerine çıkıp beyaz başörtüsünü bir çubuğa takmasıyla başladı; düzinelerce kadın bu eylemi tekrarladı ve iki yıla kadar hapis cezası aldı. Eylül 2022'den sonra ölçek değişti: başı açık kadınlar Tahran, İsfahan, Şiraz ve Reşt'te sıradan hale geldi ve devlet bu sorunu tutuklamalarla çözme yeteneğini kaybetti.

• Vida Muvahid — Aralık 2017'de Devrim Caddesi'nin ilk kızı; o tarihten beri defalarca gözaltına alındı.
• Sepideh Rashno — 2022'de otobüste başörtüsü nedeniyle yaşanan bir tartışmanın ardından devlet televizyonunda itirafa zorlandı.
• Roya Heshmati — Ocak 2024'te 74 kez kırbaçlandı ve bunu kendi ağzından anlattı.
• Ahou Daryaei — Kasım 2024'te Tahran'daki Azad Üniversitesi'nde bir uygulama ekibiyle karşılaştıktan sonra iç çamaşırına kadar soyunan ve psikiyatri kliniğine götürülen öğrenci.
• Oyuncular ve sporcular — Kamusal etkinliklerde veya yurt dışında başı açık görünen kadınlara yönelik seyahat yasakları, pasaportlara el konulması ve ceza davaları.

Yasanın uluslararası alanda nasıl ele alındığı

BM İran Bağımsız Uluslararası Soruşturma Heyeti, Mart 2024'te zorunlu başörtüsü uygulamasının toplumsal cinsiyete dayalı zulüm, yani bir insanlık suçu oluşturduğu ve devletin 2022 protestolarına verdiği yanıtın yaygın ve sistematik ihlaller anlamına geldiği sonucuna vardı. AB, İngiltere, ABD ve Kanada İrşad Devriyesi'ne yaptırım uyguladı ve komutanlarını ismen belirledi. 2022'de İran, Ekonomik ve Sosyal Konsey'in oylamasıyla BM Kadının Statüsü Komisyonu'ndan çıkarıldı — bu, komisyon tarihindeki ilk bu tür bir çıkarmaydı.

Sıkça sorulan sorular