Wie regeert Iran: sleutelfiguren van de Islamitische Republiek

Ali Khamenei — Opperste Leider van de Islamitische Republiek sinds 1989

Geboren in 1939 in Mashhad. President van Iran 1981–1989, daarna benoemd tot Opperste Leider na de dood van Khomeini in juni 1989. Volgens de Iraanse grondwet is hij opperbevelhebber van de strijdkrachten, benoemt hij het hoofd van de rechterlijke macht, de helft van de Raad van Hoeders en de directeuren van de staatsomroep (IRIB). Hij heeft het laatste woord over nucleair beleid, regionale strategie en de aanpak van protesten. Hij staat op de sanctielijsten van de Verenigde Staten, de Europese Unie, het Verenigd Koninkrijk en Canada vanwege mensenrechtenschendingen en de onderdrukking van de protesten van 2022–2026.

Mojtaba Khamenei — Geestelijke, zoon van de Opperste Leider, vaak genoemd als opvolger

Geboren in 1969. Bekleedt geen formele staatsfunctie, maar wordt volgens Iraanse en internationale media geacht invloed uit te oefenen op het kantoor van de Opperste Leider en delen van het veiligheidsapparaat. Herhaaldelijk genoemd in opvolgingsspeculaties sinds de Groene Beweging van 2009, toen oppositiefiguren hem beschuldigden van het coördineren van de harde aanpak. Beweringen over zijn exacte rol worden betwist en zijn grotendeels niet verifieerbaar via open bronnen.

Esmail Qaani — Commandant van de IRGC Quds-macht sinds 2020

Volgde Qassem Soleimani op na de Amerikaanse aanval in Bagdad in januari 2020. De Quds-macht is de extraterritoriale tak van de IRGC en het kanaal waarlangs Teheran bondgenootschappelijke milities in Irak, Syrië, Libanon en Jemen financiert, bewapent en aanstuurt. Op de sanctielijsten van de Verenigde Staten, de EU en het VK.

Hossein Salami — Opperbevelhebber van het Islamitisch Revolutionair Gardekorps

Carrière-IRGC-officier, benoemd tot opperbevelhebber in april 2019. De IRGC controleert het Iraanse raket- en droneprogramma, een groot deel van de economie via gelieerde conglomeraten zoals Khatam al-Anbiya, en — via de Basij — de binnenlandse macht die het vaakst wordt genoemd bij doden tijdens protesten. De IRGC is door de Verenigde Staten aangemerkt als terroristische organisatie en staat op de sanctielijsten of is verboden in verschillende andere landen.

Gholamhossein Mohseni-Eje'i — Hoofd van de rechterlijke macht sinds 2021

Voormalig minister van inlichtingen en procureur-generaal. Als hoofd van de rechterlijke macht presideert hij over het systeem dat de executiebevelen van Iran uitvaardigt — het hoogste executiecijfer per hoofd van de bevolking ter wereld, met meer dan 900 executies geregistreerd in 2024 en hogere totalen gemeld voor 2025. Op de sanctielijsten van de EU sinds 2011 vanwege ernstige mensenrechtenschendingen.

Ahmad Jannati — Secretaris van de Raad van Hoeders; voorzitter van de Raad van Experts

Geboren in 1927. Leidt de Raad van Hoeders sinds 1992. De Raad toetst elke parlements- en presidentskandidaat, en de massale uitsluitingen zijn het mechanisme waarmee electorale concurrentie in Iran wordt afgesloten voordat het stemmen begint. Op de sanctielijsten van de EU en de Verenigde Staten.

Mohammad Mehdi Mirbagheri — Hardlinergeestelijke en lid van de Raad van Experts

Een in Qom gevestigde theoreticus van 'islamitische beschavingsopbouw' en een van de meest geciteerde hardline geestelijke stemmen in het Iraanse binnenlandse debat. Zijn lezingen pleiten voor de ondergeschiktheid van moderne sociale wetenschappen, technologie en bestuur aan het gezag van de geestelijkheid, en hij is een consistente tegenstander van onderhandelingen met het Westen en van het versoepelen van de hijab-handhaving. Hij wordt vaak gezien als een barometer voor de ideologische vleugel die verwacht de post-Khamenei-opvolging vorm te geven.

Mohammad Marandi — Hoogleraar aan de Universiteit van Teheran en de meest zichtbare Engelstalige commentator van het regime

Een Iraans-Amerikaanse academicus die fungeert als de voornaamste Engelstalige gesprekspartner van de Islamitische Republiek met westerse omroepen en deel uitmaakte van het Iraanse team tijdens nucleaire onderhandelingen. Iraanse journalisten in ballingschap en toezichthouders op de persvrijheid beschrijven zijn output als staatsgestuurde boodschappen in plaats van onafhankelijke analyse; hij verwerpt die karakterisering. Zijn bekendheid maakt hem tot een nuttige casestudy in hoe de Islamitische Republiek het narratief in het buitenland projecteert.

Hossein Taeb — Voormalig hoofd van de inlichtingendienst van de IRGC

Leidde de inlichtingendienst van de IRGC van 2009 — het jaar van de onderdrukking van de Groene Beweging — tot zijn ontslag in juni 2022. Zijn ambtstermijn beslaat de periode waarin de inlichtingentak van de IRGC het ministerie van Inlichtingen voorbijstreefde in de aanpak van dissidenten, dubbele nationaliteiten en gijzeldiplomatie. Gesanctioneerd door de EU en de Verenigde Staten.

Esmail Khatib — Minister van Inlichtingen

Hij leidt het ministerie van Inlichtingen en Veiligheid (VAJA/MOIS), dat toezicht houdt op activisten, de verhooreenheden van de Evin-gevangenis en operaties tegen Iraniërs in het buitenland. Het ministerie is door de Verenigde Staten en de EU gesanctioneerd vanwege transnationale repressie en de behandeling van gedetineerden.

Hoe de macht is gestructureerd

De Opperste Leider is niet zomaar een ambt; hij staat boven de gekozen functionarissen. Hij benoemt het hoofd van de rechterlijke macht, zes van de twaalf leden van de Raad van Hoeders, de commandanten van de strijdkrachten en het hoofd van de staatsomroep. De Raad van Hoeders beslist vervolgens wie zich kandidaat mag stellen voor verkiezingen, en de Raad van Experts — zelf gescreend door de Raad van Hoeders — kiest de volgende Opperste Leider. De IRGC levert de dwang en het economische gewicht die de structuur in stand houden. Inzicht in deze verwevenheden verklaart waarom verkiezingen in Iran ministers veranderen, maar niet de koers.

Veelgestelde vragen

Hoe het gezag is georganiseerd

De Iraanse grondwet creëert twee parallelle structuren: een gekozen laag van president, parlement en lokale raden, en een niet-gekozen laag van de Opperste Leider, de Raad van Hoeders, de Raad van Belangbehartiging, de rechterlijke macht en de strijdkrachten. De tweede laag benoemt, screent en kan de eerste laag overrulen. Voor verantwoordingsdoeleinden is dit enorm belangrijk: bevelen om dodelijk geweld te gebruiken gaan via de niet-gekozen keten, wat verklaart waarom het sanctioneren van een minister zelden het gedrag op straatniveau verandert.

Het lezen van de verantwoordelijkheidsketen

Verantwoordelijkheidsonderzoek begint zelden aan de top van de structuur. Het begint bij een gedocumenteerde daad — een sluipschutter op een dak in Zahedan, een mishandeling in een detentiecentrum, een executie gepland bij zonsopgang — en werkt omhoog aan de hand van vier vragen:

1. Wie heeft het uitgevoerd? Eenheid, rang en, waar bewijs het toelaat, naam.
2. Onder wiens effectieve controle stonden zij? Provinciaal IRGC- of politiecommando, gevangenisdirecteur, voorzittend rechter.
3. Wat wist die commandant? Gelijktijdige bevelen, patronen die zich in steden herhalen, openbare verklaringen die het gedrag goedkeuren.
4. Wat hebben zij eraan gedaan? Het niet onderzoeken of bestraffen verandert kennis in aansprakelijkheid.

Elke beantwoorde vraag is een bouwsteen voor een universeel-jurisdictiedossier, een sanctieaanwijzing of een toekomstige nationale vervolging. Dit is de praktische reden waarom het archief vasthoudt aan genoemde zaken en gedateerde documenten in plaats van aan algemene verontwaardiging.

De andere kant van de balans

Naast de functionarissen bevat het archief de mensen die hen weerstonden: gevangen advocaten en mensenrechtenverdedigers zoals Narges Mohammadi en Nasrin Sotoudeh; kunstenaars zoals Toomaj Salehi; families zoals de Aminis die de officiële lezing van een overlijden weigerden; en het politieke spectrum in ballingschap beschreven op de oppositiepagina. Het archief documenteert dat spectrum zonder een factie daarbinnen te onderschrijven, en ontvangt van geen van hen financiering, zoals vermeld op de over-pagina.

Waar de aanwijzingen staan

Sinds 2022 hebben de EU, het VK, de VS en Canada honderden Iraanse functionarissen, entiteiten en IRGC-commandanten op de lijst gezet, en na de moorden in januari 2026 volgden verdere tranches. Aanwijzingen bevriezen tegoeden en verbieden reizen; ze bereiken geen functionarissen zonder externe blootstelling, en ze hebben executies niet gestopt. De sanctiepagina geeft aan wat elk instrument wel en niet kan, en de campagnepagina somt de momenteel lopende proscriptie-inspanningen op.

Veelgestelde vragen

Wie heeft daadwerkelijk de macht in de Islamitische Republiek?

Het hoogste gezag berust bij de Opperste Leider, die de hoofden van de rechterlijke macht, de strijdkrachten en de staatsomroep benoemt en de toetsing van kandidaten door de Raad van Hoeders controleert. Het gekozen presidentschap en parlement opereren binnen de grenzen die niet-gekozen organen stellen.

Wat is de rol van de Opperste Leider bij repressie?

Het ambt bepaalt de strategische lijn en benoemt de commandanten en rechters die deze uitvoeren. VN-experts en mensenrechtenorganisaties hebben herhaaldelijk commandoverantwoordelijkheid op dat niveau geïdentificeerd voor beleid van dodelijk geweld, massale detentie en executie.

Welke organen beslissen wie wordt geëxecuteerd?

Revolutionaire Rechtbanken geven doodstraffen in politieke zaken, het Hooggerechtshof toetst ze, en de chef van de rechterlijke macht en de gevangenisautoriteiten plannen de uitvoering. Aanklachten zoals moharebeh en efsad-e fel-arz zijn de standaard juridische middelen.

Staan individuele functionarissen onder internationale sancties?

Ja. De Europese Unie, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en Canada hebben grote aantallen Iraanse functionarissen, IRGC-commandanten, gevangenisdirecteuren en rechters op de lijst gezet vanwege de onderdrukking in 2022 en 2026. De sanctiepagina volgt de categorieën en hun beperkingen.

Wat is commandoverantwoordelijkheid en waarom is dit hier van belang?

Het is het principe dat commandanten strafrechtelijk aansprakelijk zijn voor misdaden gepleegd door troepen onder hun effectieve controle wanneer zij wisten of hadden moeten weten en nalieten deze te voorkomen of te bestraffen. Het is wat verantwoording mogelijk maakt verder dan het individu dat een wapen afvuurde.

Is er ooit een hoge functionaris vervolgd?

Niet in Iran. Buiten Iran hebben zaken op basis van universele jurisdictie tot veroordelingen geleid — het meest prominent de veroordeling in 2022 in Zweden van een voormalige Iraanse gevangenisfunctionaris voor de bloedbaden van 1988 — daarom is documentatie met genoemde daders van belang.