İran neden protesto ediyor?

İnsanlar neyi protesto ediyor?

• Zorunlu başörtüsü ve kadınların denetlenmesi. The İrşad Devriyesi, arabalarda ve işyerlerinde kadınların gözetlenmesi ve Mahsa Amini 'nin 2022'deki ölümü, devletin özel hayat üzerindeki kontrolünün simgesi olmaya devam ediyor.
• İnfazlar. İran, Çin dışında herhangi bir ülkeden daha fazla insanı idam ediyor; buna özet yargılamaların ardından mahkûm edilen protestocular da dahil. Bkz. infazlar.
• Ekonomik çöküş. Para biriminin değer kaybı, enflasyon ve ödenmeyen maaşlar, maaşlı orta sınıfın büyük bir kısmını yoksulluğa itti.
• Altyapı çöküşü. Kesintili elektrik, kışın gaz sıkıntısı ve şiddetli su kıtlığı, önceki dalgalarda sessiz kalmış taşra kentlerinde protestoları tetikledi.
• Değişim için yol yok. Denetimli seçimler, hapse atılan avukatlar ve kapatılan gazeteler, sokakları tek kalan kanal olarak bırakıyor.

Mevcut protestolar ne zaman başladı?

The Kızıl Kış ayaklanması Aralık 2025 sonunda başladı ve Ocak 2026'da keskin bir şekilde tırmandı. 8 ve 9 Ocak 2026 geceleri, en yüksek tek gecelik ölü sayılarına sahne oldu ve en kötü etkilenen şehir Reşt oldu.

Bu, 2009, 2019 ve 2022'den nasıl farklı?

Mevcut dalga coğrafi olarak daha geniş, daha çok işçi sınıfına dayanıyor ve artık reform talep etmiyor. Sloganlar doğrudan Dini Lider'i hedef alıyor.

Devlet nasıl yanıt verdi?

Gerçek mermi, yüze ateşlenen av tüfeği saçması, toplu gözaltı ve en kötü gecelere denk getirilen ulusal internet kesintileriyle. Belgelenen toplamlar ve bağımsız tahminlerin aralığı ölü sayısı sayfa; adı geçen kurbanlar kaydedilmiştir Anma.

İran dışındaki insanlar ne yapabilir?

Kurbanların isimlerini kamuya açıklayın, hükümetlere yaptırımlar ve tutuklu vakaları konusunda baskı yapın, doğrulanmış haberciliği destekleyin ve İranlıların kendileri bağlantısız kaldığında kaydı erişilebilir tutun. Somut adımlar şurada listelenmiştir: Harekete Geç ve mevcut kampanyalar.

Sıkça sorulan sorular

Nedenler derinlemesine

Temel gerçekler

• Kızıl Kış dalgası Aralık 2025 sonunda başladı ve Ocak 2026'da 200'den fazla şehre yayıldı.
• HRANA'nın teyit edilmiş isim listesi, 23 Şubat 2026'da kapatıldığında 7.007 ölüme işaret ediyordu, binlerce vaka ise hâlâ incelenme altındaydı.
• İran İnsan Hakları Örgütü, 2024'te en az 972 ve 2025'te 1.500'den fazla infaz kaydetti.
• Riyal 2018'den bu yana değerinin büyük çoğunluğunu kaybetti ve resmi enflasyon o tarihten bu yana çoğu yıl %30'un üzerinde seyretti.
• 2017'den bu yana her ulusal protesto dalgası internet kesintileri, gerçek mermi kullanımı ve toplu tutuklamalarla karşılandı.

Ekonomi insanları neden sokağa döküyor?

Çoğu İranlı aile için ayaklanma kasiyerde başladı. Amerika Birleşik Devletleri'nin 2018'de yaptırımları yeniden uygulamaya koymasından bu yana riyal defalarca rekor düşük seviyelere ulaştı ve İran'ın kendi İstatistik Merkezi o tarihten bu yana çoğu yıl %30'un üzerinde yıllık enflasyon bildirdi. Gıda fiyatları ise daha da hızlı arttı. Öğretmenler, hemşireler, emekliler ve petrol sektörü taşeron işçileri, sokak protestoları başlamadan çok önce ödenmeyen veya eriyen maaşlar nedeniyle defalarca grevler düzenledi.

Protestocular sadece yaptırımları suçlamıyor. Ekonominin büyük bir kısmı, parlamentoya değil, Yüce Lider'e bağlı kurumlar tarafından kontrol ediliyor; bunlar arasında vakıflar (bonyadlar) ve Devrim Muhafızlarıile bağlantılı şirketler bulunuyor. Maaşlar ve emekli aylıkları düşerken, bölgesel müttefiklere ve füze programlarına harcanan para sloganlarda sıkça yer alan bir tema. Yurt dışındaki bu harcamaların maliyeti şurada belgelenmiştir: İran'ın ötesi.

Su ve elektrik kesintileri protestoları nasıl körükledi?

Onlarca yıllık baraj inşaatları, yeraltı suyu pompalaması ve kuraklık, Tahran, İsfahan ve Meşhed'e hizmet veren rezervuarları tarihi düşük seviyelere indirdi. 2021 yazında Huzistan'daki su protestoları gerçek mermi kullanımıyla karşılandı. 2024 ve 2025'teki dönemsel elektrik kesintileri ofis ve fabrikaları kapatırken, kış gaz kıtlıkları evleri soğukta bıraktı. Yetkililer, başkentin bazı bölgelerinin susuz kalabileceği konusunda açıkça uyarıda bulundu. Taşra şehirlerindeki insanlar için, aksayan temel hizmetler, devletin ne yönetebildiğinin ne de hesap verebildiğinin günlük bir kanıtı haline geldi.

Kadınlar neden protestoların merkezinde yer alıyor?

Zorunlu hicap 1980'lerin başından beri uygulanmaktadır. İslam Ceza Kanunu'nun 638. maddesi uyarınca, halka açık yerlerde hicapsız görünmek hapis veya para cezası ile cezalandırılabilmektedir ve 2024'ten bu yana Nur Planı, kameralar, araç el koymaları ve işyeri kapatmalarını kullanarak bunu uygulamıştır. Mahsa (Jina) Amini'nin İrşad Devriyesi'nin gözetiminde ölümü, bir kıyafet kuralını devletin her özel hayata yönelik kontrolünün sembolü haline getirdi. Bu yüzden "Kadın, Yaşam, Özgürlük" normalde politik olmayan insanların ortak sloganı haline geldi. Hukuki ayrıntılar şurada yer almaktadır: hicap yasası.

Kürt ve Beluç bölgeleri neden en ağır şekilde etkileniyor?

Kürdistan ve Sistan-Beluçistan uzun zamandır en ağır baskılarla karşı karşıya. 30 Eylül 2022'de güvenlik güçleri Zahidan'da ibadet edenlere ve protestoculara ateş açtı; Uluslararası Af Örgütü, "Kanlı Cuma" olarak bilinen o gün en az 66 kişinin öldürüldüğünü belgeledi. Kürt ve Beluç mahkumlar, infaz edilenler arasında da aşırı derecede fazla temsil edilmektedir. Bu bölgelerdeki protestolar, ulusal talepleri dil hakları, yoksulluk ve ayrımcılıkla ilgili şikayetlerle harmanlamaktadır.

Protesto dalgaları birbirini nasıl besledi?

Her dalga bastırıldı ve her biri geride kaybedecek hiçbir şeyi kalmamış daha fazla insan bıraktı: ölenlerin aileleri, serbest bırakılan mahkumlar ve reformun başarısızlığını izlemiş genç insanlar. Biriken bu hafıza, 2025-2026 sloganlarının neden reformu tamamen es geçtiğini açıklıyor.

Genç İranlılar hangi rolü oynuyor?

İran nüfusunun büyük bir kısmı 35 yaşın altında, yüksek eğitimli ve uydu televizyonu ile VPN'ler aracılığıyla dış dünyaya bağlı. Üniversite mezunu işsizliği yüksek ve doktorlar, mühendisler ve öğrenciler arasındaki göç arttı. 2022 ve 2026'da öldürülenlerin çoğu genç ve öğrenciydi. Genellikle ağır güvenlik altında yapılan cenazeleri, başlı başına yeni protestolara dönüştü.

2026'da devlet bastırdığında ne oldu?

Güvenlik güçleri, özellikle 8 ve 9 Ocak 2026 geceleriinternet kesildikten sonra kalabalığa karşı tüfek, pompalı tüfek ve makineli tüfek kullandı. Hastaneler güvenlik kontrolüne alındı ve ailelere ölülerini çabucak defnetmeleri veya ölümleri kaza olarak kaydetmeleri için baskı yapıldı. Gözaltına alınanlar, idam cezası gerektiren moharebeh ("Allah'a karşı savaş açma") ile suçlandı. Belgelenmiş rakamlar ve tahminlerin neden farklı olduğu, ölüm bilançosu sayfasında.

Kaynaklar

İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı (HRANA); İran İnsan Hakları (IHR); Uluslararası Af Örgütü'nün Kasım 2019 ve Zahidan, 30 Eylül 2022 tarihli raporları; BM İran Bağımsız Uluslararası Araştırma Misyonu; İran İstatistik Merkezi enflasyon bültenleri; Reuters'in Kasım 2019 raporlaması. Tüm kaynak notları şu sayfada bulunmaktadır: metodoloji sayfasındadır.

İç içe geçen talepleri basitleştirmeden nasıl anlamalı?

Ortak protesto, birebir aynı saikleri gerektirmez

Ekonomik güvensizlik, kadınların yaşamına yönelik kısıtlamalar, idamlar ve kurumlara duyulan güvensizlik tek bir harekette kesişebilir. Bu durum, her eylemcinin bunlara aynı önceliği verdiği anlamına gelmez. Ulusal ölçekteki bir slogan, belirli toplanmalarda duyulan bir ifadeyi belgeler; tüm İranlıları kapsayan temsili bir anketin sonucunu değil.

En güvenilir anlatılar, dile getirilen bir şikâyeti bunun bildirildiği kişi, mekân ve tarihle ilişkilendirir. Eylemcilerin söyledikleri ile bir gözlemcinin yorumu arasında ayrım gözetir. Bu yaklaşım, hareketin çeşitliliğini korurken, farklı öncelikli kaygılara sahip insanların neden aynı hesap verebilirlik sorununda ortaklaşabildiğini de açıklar.

Aralık ayındaki ekonomik ve siyasi arka planı okuyun

Kadınların itaatsizliği, gündelik bir kuralı daha geniş bir meseleye bağlıyor

Zorunlu başörtüsü; seyahat ederken, eğitim görürken, çalışırken ve kamu hizmetlerinden yararlanırken, yani gündelik hayatın içinde deneyimlenir. Başörtüsü yasasına ilişkin döküm, yasal çerçeve ile sahadaki uygulama pratikleri arasındaki farkı ortaya koymaktadır. Mahsa Amini anlatısı ise gözaltında gerçekleşen bir ölümün 2022 ayaklanmasının merkezine nasıl yerleştiğini açıklar.

Kamusal alandaki itaatsizlik eylemlerinin de kendi geçmişi vardır. Metne eşlik eden İnkılap Caddesi Kızı görseli bu tarihin bir parçasıdır ve Ocak 2026'ya ait bir fotoğraf olarak sunulmamaktadır. Görselin önemi, zorunlu başörtüsüne karşı sergilenen somut başkaldırıdır. Bir fotoğraf böyle bir eylemi belgeleyebilir; ancak daha sonra protestolara katılan tüm kadınların saiklerini tek başına ortaya koyamaz.

Yasayı ve uygulanışını takip edin

Mahsa Amini’nin hikâyesini okuyun

Bölgesel deneyimlerin özgünlüğü korunmalıdır

Kürt ve Beluç toplulukları arşivde sıkça yer alsa da birbirinin yerine ikame edilebilecek nüfuslar değildir. Yerel bir hadise, anadil hakkı talebi ve bir idam kaydı, her biri farklı dinamiklere işaret eder. Bu anlatılar, homojen ve tek tip bir bölgesel anlatıya dönüştürülmek yerine, kaynakları ve coğrafi sınırlarıyla görünür kılınmalıdır.

Aynı özen, başkent ile taşra kentleri arasındaki karşılaştırmalar için de geçerlidir. Bir kentin protesto ettiğini tespit etmek, hareketin ülke genelindeki toplumsal bileşimini belirlemez. İlk kimin protesto ettiğine ya da hangi grubun tüm ayaklanmayı temsil ettiğine dair genelleyici iddialar yerine, kent düzeyindeki kayıtlar ve bireysel biyografiler çok daha açıklayıcıdır.

Farklı yerlerden isimli kayıtları okuyun

Protesto dalgalarını karşılaştırmak ne gösterir?

Zaman çizelgesi; tartışmalı 2009 seçimlerini, 2019 benzin zammı protestolarını ve 2022 ayaklanmasını kronolojik olarak sıralamaktadır. Her birinin kendine özgü bir arka planı vardı ve her biri kendi döneminde incelenmesi gereken kanıtlar bıraktı. Karşılaştırmalar, sonuçların veya can kaybı kategorilerinin birebir kıyaslanabilir olduğunu varsaymadan, tekrar eden baskı yöntemlerini tespit etmeyi sağlar.

2025–2026 kayıtlarında da benzer şekilde ekonomik gerekçe, kayıtlara geçen sloganlar ve ardından gelen devlet müdahalesi birbirinden ayırt edilmelidir. Bir protestonun gerekçesi ölümcül güç kullanımını meşrulaştırmayacağı gibi, uygulanan baskının tasviri de siyasi tercihlerin bir dökümü değildir. Bu başlıkları ayrı tutmak, okurların kaynakların sunduğundan fazlasını iddia etmeden tarihi doğru anlamalarına yardımcı olur.

Önceki protesto dalgalarını karşılaştırın

Can kaybı kayıtlarını ve kapsamlarını karşılaştırın