İranlı kadınlar: haklar, baskı ve direnişin tarihi

1979 öncesi: yarım yüzyıllık aşamalı kazanımlar

İranlı kadınlar, İsviçre'deki kadınlardan on yıl önce, 1963'te oy kullanma hakkını kazandı. Bakanlar (Farrokhroo Parsa, Mahnaz Afkhami), büyükelçiler, yargıçlar ve senatörler olarak görev yaptılar. 1967 Aile Koruma Yasası — 1975'te genişletildi — kızlar için evlilik yaşını 18'e yükseltti, çok eşliliği mahkeme onayına bağladı ve boşanmayı erkek ayrıcalığı olmaktan çıkarıp yargısal bir süreç haline getirdi. 1978'e gelindiğinde kadınlar üniversite öğrencilerinin üçte birini ve kamu personelinin dörtte birini oluşturuyordu.

Şubat 1979: geri dönüş

26 Şubat 1979'da, devrimden iki hafta sonra, Ayetullah Humeyni Aile Koruma Yasası'nı askıya aldı. 3 Mart'ta kadınların yargıç olmasını yasakladı. 7 Mart'ta devlet işyerlerinde kadınlar için zorunlu başörtüsü kararnamesi çıkardı. 8 Mart — Dünya Kadınlar Günü — on binlerce Tahranlı kadın, erken devrim döneminin en büyük kendiliğinden protestosunda yürüdü. Geri çekilme taktikseldi: 1983'e gelindiğinde İslam Ceza Kanunu (Madde 102, daha sonra 638) toplum içinde "uygun başörtüsü olmadan" görünen her kadını suç saydı, okulları, plajları, spor ve toplu taşımayı cinsiyete göre ayırdı ve kızlar için evlilik yaşını 9'a indirdi (2002'de 13'e çıkarıldı, hâlâ bu yaştadır).

İranlı kadınların bugünkü yasal statüsü

• Başörtüsü: 1983'ten beri zorunlu. 2024 İffet ve Başörtüsü Yasası cezaları yaklaşık 8.500 ABD doları para cezasına, 10 yıla kadar hapse, araç müsaderesine, seyahat yasağına ve kırbaçlamaya yükseltti.
• Evlilik: kızlar için yasal yaş 13 (babanın izni ve yargıç imzasıyla daha düşük). Bir eşin pasaport, yurt dışı seyahati ve birçok iş türü için kocasının yazılı iznine ihtiyacı vardır.
• Boşanma: kocanın tek taraflı hakkı. Kadın zulüm, terk, bağımlılık kanıtlamalı veya hul'yoluyla özgürlüğünü satın almalı, mehrinden.
• vazgeçmelidir.Vesayet
• Miras: Kadınlar, aynı derecedeki erkek mirasçıların payının yarısını alır.
• Mahkeme tanıklığı: Bir kadının tanıklığı erkeğin yarısı değerindedir; bazı kategorilerde (cinayet, hadd cezaları) kabul edilmez.
• Kamu görevi: Kadınlar cumhurbaşkanlığına (115. madde bu görevi recal, yani "erkeklere" ayırır), Anayasa Koruma Konseyi'ne, Uzmanlar Meclisi'ne ve üst düzey yargı görevlerine getirilemez.
• Stadyumlar: Kadınlar 2019'a kadar futbol stadyumlarına alınmıyordu ve hâlâ yalnızca ayrılmış, kotalı bloklarda kabul ediliyor.

Eğitim-istihdam paradoksu

İranlı kadınlar Batı Asya'nın en eğitimli kadınları arasındadır. Tüm üniversite öğrencilerinin %60'ından fazlasını oluştururlar ve tıp, biyoloji ve beşeri bilimler mezunlarının çoğunluğunu teşkil ederler. Buna rağmen, kayıtlı işgücü içindeki payları yirmi yıldır %13 ile %17 arasında seyretmektedir — bu, dünyadaki en düşük oranlardan biridir. Devlet, petrol gelirlerini kadınları eğitmek için harcar ve ardından onların toplum içinde şarkı söylemelerini, dans etmelerini, bisiklete binmelerini veya niteliklerinin aksi halde açacağı en yüksek makamları işgal etmelerini yasaklar. Bu uçurum, İslam Cumhuriyeti'nin kadınlara yönelik imza politikasıdır.

Beş on yıllık direniş

Direniş hiç durmadı. Bir Milyon İmza kampanyası (2006) ayrımcı yasaları yürürlükten kaldırmak için imza topladı; kurucuları Pervin Ardalan, Nuşin Ahmedi Horasani ve Nasrin Sotoudeh hapse atıldı. Mesih Alinejad launched Gizli Özgürlüğüm hareketini (2014) başlattı ve Beyaz Çarşambalar (2017). Vida Movahed Aralık 2017'de Enghelab Caddesi'ndeki bir elektrik kutusunun üzerine çıkarak beyaz başörtüsünü bir sopanın ucunda salladı — bu görüntü, Enghelab Caddesi Kızlarıhareketine adını verdi. Nobel Barış Ödülü sahipleri Şirin Ebadi (2003) ve Nergis Muhammedi (2023, Evin Hapishanesi'nde ödül verildi) bu harekete en tanınmış iki yüzünü kazandırdı.

Mahsa Jina Amini ve 2022–2026 ayaklanması

13 Eylül 2022'de İrşad Devriyesi, Tahran'ı ziyaret eden 22 yaşındaki Kürt kadın Mahsa Jina Amini'yi"uygunsuz" başörtüsü nedeniyle tutukladı. 16 Eylül'de gözaltında hayatını kaybetti. Saatler içinde Sakkız'da kadınlar cenazesinde başörtülerini yırttı. Günler içinde Zan, Zendegi, Azadi — Kadın, Yaşam, Özgürlük sloganı 160'tan fazla şehre yayıldı. BM gözlemcileri Şubat 2023'e kadar 551'den fazla protesto ölümü (71 çocuk) ve 22.000'den fazla tutuklama belgeledi; Şubat 2026 itibarıyla güncel toplamlar 42.000'den fazla ölü ve 100.000'den fazla gözaltına ulaştı (bkz. İki Gece). Ölenler arasında Nika Şekerami (16), Hadis Necefi (22, altı kez vuruldu), Sarina İsmailzade (16), Kian Pirfalak (9) ve Armita Geravend (16, Tahran metrosunda başörtüsü uygulayıcıları tarafından öldürüldü) yer alıyor.

Uluslararası karar

BM İran İslam Cumhuriyeti Bağımsız Uluslararası Olguları Araştırma Misyonu Mart 2024'te devletin, cinayet, işkence, tecavüz ve zorla kaybetmenin yanı sıra cinsiyet temelli zulüminsanlığa karşı suç işlediği sonucuna vardı. BM insan hakları uzmanları ayrıca 2024 tarihli İffet & Tesettür Yasası'nı "cinsiyet ayrımcılığı" olarak sınıflandırıyor. Misyon'un yetkisi 2025'te yenilendi; kanıt tabanı artık 38.000'den fazla ifade ve adli tıp öğesini kapsıyor.

İsimleriyle anılan kadınlar, sayılarla değil

İranlı kadınların baskı altına alınmasının isimleri var. Direnişin isimleri var. Bu arşivin amacı her iki listeyi de açık tutmaktır. Bunları Anma, Yüzlerve anıtlarbölümlerinde okuyun. Aşağıda başlangıç noktası olarak birkaçı toplanmıştır — her isim daha uzun bir kayda bağlanır.

• Ferruhru Parsa — İran'ın ilk kadın bakanı; 8 Mayıs 1980'de idam edildi.
• Mona Mahmudnizhad — 17 yaşındaki Bahai kız öğrenci; 1983'te Şiraz'da asıldı.
• Zehra Kazemi — İran asıllı Kanadalı foto muhabiri; 2003'te Evin Cezaevi'nde işkenceyle öldürüldü.
• Reyhane Cebbari — 2014'te kendisine tecavüz girişiminde bulunan istihbarat subayını öldürdüğü için asıldı.
• Nasrin Sotoudeh — insan hakları avukatı; başörtüsü protestosu müvekkillerini savunduğu için 38 yıl ve 148 kırbaç cezasına çarptırıldı.
• Nergis Muhammedi — 2023 Nobel Barış Ödülü; Evin Cezaevi'nde birden fazla ardışık cezayı çekiyor.

Sıkça sorulan sorular

Yasal düzenleme olarak ayrımcılık

İran'da kadın haklarıyla ilgili en yaygın yanılgı, sorunun muhafazakâr kültür olduğudur. Oysa sorun yasalardadır. Bir kadın mahkeme salonuna, pasaport bürosuna, boşanma duruşmasına veya velayet anlaşmazlığına girdiğinde, eşit olmayan yasal kapasiteden yola çıkan kurallarla karşılaşır ve bu kurallar silahlı kurumlar tarafından uygulanır.

Yasadan sokağa

Kıyafet yasasının uygulanması üç aşamadan geçti. 2000'ler ve 2010'lar boyunca fiziksel ve kişiseldi: ahlak polisi devriyeleri, sözlü uyarılar, “rehberlik” merkezlerinde alıkoyma. Eylül 2022'den sonra devriyeler siyasi olarak maliyetli hale geldi ve uygulama teknoloji ile idareye kaydı — trafik kameralarının yüzleri araç kayıtlarıyla eşleştirmesi, kısa mesaj uyarıları, banka ve ehliyet kısıtlamaları, başörtüsüz müşterilere hizmet veren dükkanların kapatılması. 2024'ten itibaren üçüncü aşama, sokak çatışmasını görünürde azaltırken daha ağır yasal cezalar ekledi. Sonuç, uyumsuzluğun kitlesel, görünür ve fiziksel olarak değil mali olarak cezalandırılması oldu — ancak temel yükümlülük hiçbir zaman kaldırılmadı.

Bir asırlık örgütlü direniş

• 1979. Devrimden haftalar sonra Dünya Kadınlar Günü'nde on binlerce kadın, zorunlu başörtüsüne karşı Tahran'da yürüyor.
• 2006. Bir Milyon İmza kampanyası, dilekçe yoluyla ayrımcı yasaların yürürlükten kaldırılmasını hedefliyor; organizatörler yargılanıyor.
• 2014 ve sonrası. Çevrimiçi kampanyalar günlük uyumsuzluğu belgeliyor; Devrim Sokağı Kızları 2017'den itibaren elektrik kutularının üzerinde başörtüsüz duruyor ve hapis cezaları alıyor.
• 2018-2021. Başörtüsüz kadınları savunan avukatlar, Nasrin Sotoudeh dahil, on yıllara varan hapis cezalarıyla kendileri hapsediliyor.
• Eylül 2022. Mahsa Amini'nin gözaltında ölümü, İslam Cumhuriyeti tarihinde ilk kez açıkça kadınların bedensel özerkliği etrafında şekillenen Kadın, Yaşam, Özgürlükayaklanmasını tetikliyor.
• 2023-2026. Kitlesel uyumsuzluk Ocak 2026 cinayetleri boyunca devam ediyor., kadınların gözaltına alınan, mahkûm edilen ve idam edilenler arasında öne çıktığı bir tablo.

Hesaplanan bedel

Son dört yılın belgelenmiş kurbanları arasında kadınlar ve kız çocukları, sokak protestolarındaki oranlarına kıyasla aşırı temsil edilmektedir; çünkü onlar hem hareketin simgesiydi hem de kadın görünürlüğünü güvenlik tehdidi olarak gören bir politikanın hedefi oldular. Arşivin kurban veritabanı onların vakalarını bireysel olarak kaydediyor ve Anma sayfası isimleri barındırıyor. Bunların arasında okul çağındaki kızlar da var — Nika Şekerami 16 yaşında ve Uluslararası Af Örgütü ile İran İnsan Hakları tarafından belgelenen düzinelerce diğer kişi — devletin ölümlerini düşme, intihar veya önceden var olan hastalıklara bağladığı, ancak adli tıp ve tanık ifadelerinin aksini söylediği vakalar. Bu çelişkili anlatımlar, iddia iddia karşılaştırma sayfasında.

Sıkça sorulan sorular

Zorunlu başörtüsü İran yasalarında gerçekten yazılı mı?

Evet. 1979'dan beri uygulanıyor ve ceza kanununda kodifiye edilmiş olup, ek uygulama mevzuatı cezaları para cezalarına, kamu hizmetlerinden mahrumiyete, araç müsaderesine ve kamera tabanlı kimlik tespitine kadar genişletiyor. Başörtüsü yasası sayfası, yasama geçmişini izliyor.

İran'da bir kız çocuğu hangi yaşta cezai sorumluluğa sahip olur?

Kızlar için dokuz kameri yıl, erkekler için on beş; dünyadaki en düşük eşiklerden biri ve kızların sermaye suçlamalarıyla karşı karşıya kaldığı vakalar da dahil olmak üzere BM'nin defalarca eleştirdiği bir konu.

İranlı bir kadın izinsiz seyahat edebilir veya çalışabilir mi?

Evli bir kadının pasaport alması ve yurt dışına seyahat etmesi için kocasının rızası gerekir ve bir koca, karısını belirli işlerde çalışmaktan yasal olarak men edebilir. Onlarca yıllık kampanyalara rağmen bu hükümler yürürlükte kalmaya devam ediyor.

Yasa bir kadının ifadesine nasıl davranıyor?

Birçok dava kategorisinde iki kadının ifadesi bir erkeğin ifadesine eşdeğer kabul edilir ve bir kadının ölümü veya yaralanması için tazminat tarihsel olarak bir erkeğin yarısı olarak belirlenmiş olup, trafikle ilgili davalarda kısmi reformlar yapılmıştır.

2022 ve 2026 ayaklanmalarında kadınların rolü neydi?

Kadınlar her ikisinin de başlatıcısı ve simgesiydi. Kadın, Yaşam, Özgürlük — Zan, Zendegi, Azadi — Mahsa Amini'nin ahlak polisi nezaretinde ölümüyle başladı ve kadınlar protestolara, saç kesme ve başörtüsü çıkarma eylemlerine ve belgelemenin büyük kısmına, orantısız bir ölüm, gözaltı ve mahkûmiyet bedeliyle öncülük etti.

Uluslararası tepki ne oldu?

İran, Aralık 2022'de BM Kadının Statüsü Komisyonu'ndan çıkarıldı ve BM İnsan Hakları Konseyi, toplumsal cinsiyete dayalı zulüm de dahil olmak üzere insanlığa karşı suçlar tespit eden bağımsız bir Gerçek Bulma Misyonu kurdu.