İran İnqilabının Məktəbli Qızları: Etirazdan Zəhərlənməyə

Məhsa Əmini Etirazlarının Qığılcımı və Məktəbli Qızların Yüksəlişi

2022-ci ilin sentyabrında İranın əxlaq polisi tərəfindən "düzgün hicab taxmadığı" iddiası ilə həbs edilən 22 yaşlı Məhsa Əmininin ölüm xəbəri bütün ölkəni şoka saldı və qəzəbi alovlandırdı. Bu faciə, onilliklərdir davam edən repressiv qadın hüquqları siyasətlərinə qarşı uzun müddət yığılan narazılığın partlamasına səbəb oldu. "Qadın, Həyat, Azadlıq" şüarı altında başlayan etirazlar qısa zamanda bütün İranı bürüdü və cəmiyyətin bütün təbəqələrindən, xüsusilə gənc nəsildən geniş dəstək qazandı. Universitet tələbələri və məktəbli qızlar, cəsarətli addımlarla etirazların ön sıralarında yer aldılar.

Məktəbli qızlar, İslam Respublikası tarixində görünməmiş bir cəsarətlə, sinif otaqlarında, məktəb həyətlərində və küçələrdə öz etirazlarını nümayiş etdirdilər. Onlar öz məcburi hicablarını çıxarıb yandırdılar, dövlət rəsmilərinin portretlərini cırıb atdılar və "Diktatora ölüm!" kimi şüarlar səsləndirdilər. Bu gənc qızların qorxmazlığı, rejimin sərt repressiyalarına baxmayaraq, etiraz hərəkatına yeni bir enerji verdi. Onların hərəkətləri, rejimin indiyə qədər həyat tərzinə nəzarət etdiyi bir cəmiyyətdə tabu sayılan davranışları pozaraq, dəyişiklik üçün güclü bir mesaj verdi. (Amnesty International, 2023)

Təhsil nazirliyinin təhdidlərinə, həbslərə və məktəblərdə təhlükəsizlik qüvvələrinin yerləşdirilməsinə baxmayaraq, məktəbli qızlar geri çəkilmədilər. Tehran, Kərəc, Şiraz, İsfahan və digər şəhərlərdə minlərlə gənc qız etirazlara qoşuldu. Onların cəsarəti sosial mediada geniş yayıldı, dünya ictimaiyyətinin diqqətini çəkdi və İran gəncliyinin gələcəyinə dair ümidləri artırdı. Məktəbli qızlar, rejimin ideoloji dayağını təmsil edən məcburi hicaba qarşı çıxaraq, İran cəmiyyətində dərinləşən fikir ayrılıqlarını və gənc nəsillər arasında azadlıq arzusunu nümayiş etdirdilər. (IranWire, 2022)

Qumdan Başlayan Sirli Zəhərlənmə Dalgası

2022-ci ilin noyabrında, etirazların pik nöqtəsində, İranda, xüsusilə müqəddəs Qum şəhərində yerləşən qız məktəblərində sirli zəhərlənmə halları baş qaldırdı. İlk hadisə noyabrın 30-da Nuralı sənaye məktəbində baş verdi və yüzlərlə şagirdin xəstəxanalıq olmasına səbəb oldu. Bu hadisələrdə qız şagirdləri tənəffüs problemləri, ürək bulanması, başgicəllənmə, yorğunluq və ürək döyüntüsünün artması kimi simptomlardan əziyyət çəkirdilər. Bəzi hallarda şagirdlər xəstəxanada uzun müddət qalmaq məcburiyyətində qaldılar. (BBC Persian, 2023)

Qumdakı hadisələrdən sonra zəhərlənmə dalğası sürətlə İsfahan, Tehran, Kərəc, Erdebil və digər 26 əyalətdəki məktəblərə yayıldı. 2023-cü ilin martına qədər Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları Ofisinin məlumatına görə, 7000-dən çox şagirdin zəhərlənmədən təsirləndiyi təsdiqləndi. Bu hadisələrin ardıcıllığı və hədəf seçilən məktəblərin xarakteri, bunların təsadüfi olmadığını göstərirdi. Zəhərlənmələrin əsasən qız məktəblərində baş verməsi, bunların məqsədyönlü şəkildə qızların təhsil hüququnu ələ almağa və etirazlara qatılmaqdan çəkindirməyə yönəldiyi fərziyyələrini gücləndirdi. (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, 2023)

Valideynlər və yerli sakinlər, hökumətin cavabının qeyri-kafi olduğunu və hadisələri lazımi dərəcədə araşdırmadığını iddia etdilər. Zəhərlənmələrin səbəbi ilə bağlı rəsmi açıqlamalar qeyri-müəyyən və ziddiyyətli idi. Bir tərəfdən, bəzi rəsmilər "terror aktı"ndan danışarkən, digərləri "psixoloji müharibə" və ya "kütləvi isteriya"dan bəhs edirdilər. Bu ziddiyyətli bəyanatlar, ictimaiyyətdə daha çox şübhə və narahatlıq yaratdı, hökumətin həqiqəti gizlətməyə çalışdığı düşüncəsini gücləndirdi. (Human Rights Watch, 2023)

Rəsmi Cavablar və İnkarlar

Zəhərlənmə hadisələrinin ilk günlərində İran rəsmiləri bu iddiaları ya inkar etdi, ya da onları "qeyri-real" hesab etdi. Məsələn, 2023-cü ilin fevralında İranın baş prokuroru Məhəmməd Cəfər Montazeri, zəhərlənmələrin "qızların təhsilini dayandırmağa" yönəlmiş qəsd olduğunu etiraf etdi, lakin konkret məsuliyyət daşıyanları adlandırmadı. Bu, hökumət daxilindəki fikir ayrılıqlarını və məsələnin həssaslığını göstərdi. Başlanğıcda məsuliyyətsiz davranış sərgiləyən rejim, beynəlxalq və daxili təzyiqlər artdıqca mövqeyini dəyişməyə məcbur oldu. (Reuters, 2023)

İranın Ali Lideri Əli Xamenei 2023-cü ilin martında zəhərlənmə hadisələrini "bağışlanmaz cinayət" adlandırdı və cinayətkarların "ən ağır cəza" ilə cəzalandırılacağını bildirdi. Bu açıqlama, bəziləri tərəfindən rejimin ictimaiyyətə sakitlik vermək cəhdi kimi qiymətləndirildi, lakin bir çoxları bunun sadəcə bir siyasi manevr olduğuna inanırdı. Daha sonra, Daxili İşlər Naziri Əhməd Vahedi, zəhərlənmələrin hicabın ləğvi çağırışları ilə əlaqəli olduğunu və xarici elementlərin təsiri ilə daxili qrupların bunu etdiyini iddia etdi. Bu bəyanatlar, rejimin hadisələri xarici qüvvələrin ayağına yıxmaq cəhdini əks etdirirdi. (İran İnsan Hüquqları, 2023)

Aprel ayında İran rəsmiləri zəhərlənmələrlə əlaqədar 100-dən çox şəxsin həbs edildiyini açıqladı, lakin onların kimlikləri, cinayətləri və zəhərlənmələrlə konkret əlaqələri barədə ətraflı məlumat verilmədi. Amnesty International, həbs olunanların ədalətli mühakimə olunmasını təmin etmək üçün beynəlxalq müşahidəçilərin iştirakını tələb etdi, lakin bu tələblər cavabsız qaldı. İranın müstəqil istintaqa icazə verməməsi, rejimin şəffaflıqdan qaçdığına dair şübhələri daha da artırdı və zəhərlənmənin əsl səbəbləri ilə bağlı sualları cavabsız qoydu. (Amnesty International, 2023)

Valideynlərin etirazları da hökumətin diqqətsizliyinə qarşı cəsarətli bir cavab idi. Şəhriyar şəhərində, 2023-cü ilin aprelində, zəhərlənmiş qızların valideynləri küçələrə çıxaraq, qızlarının təhlükəsizliyini tələb etdilər. Bu dinc etiraz, təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən zorakılıqla dağıdıldı, bu da rejimin valideynlərin qanuni narahatlıqlarına qarşı belə necə sərt davrandığını göstərdi. Bu hadisə, hökumətin xalqın narazılığına necə yanaşdığının daha bir nümunəsi oldu. (Boroumand Center, 2023)

İran rəsmilərinin zəhərlənmə hallarına verdiyi ziddiyyətli və qeyri-şəffaf cavablar ictimaiyyətdə etibarsızlığı artırdı və hadisələrin arxasındakı həqiqətlə bağlı şübhələri gücləndirdi.

Zəhərlənmələrin Sosial və Psixoloji Nəticələri

Məktəbli qızların kütləvi zəhərlənməsi hadisələri, yalnız fiziki sağlamlıq problemləri yaratmaqla qalmadı, həm də İran cəmiyyətində, xüsusilə qızlar və onların valideynləri arasında dərin psixoloji və sosial təsirlərə səbəb oldu. Məktəblərdə terror və qorxu mühiti yaradıldı, bir çox valideyn qızlarını məktəbə göndərməkdən çəkinməyə başladı. Bu, onsuz da çətin vəziyyətdə olan qadın təhsili sektoruna daha bir zərbə vurdu və qızların təhsil hüququnu ciddi şəkildə pozdu. (IranWire, 2023)

Zəhərlənmə hadisələri, qadınlara qarşı zorakılıq və diskriminasiyanın yeni bir formasını nümayiş etdirdi. Bu, qadınları ictimai sahədən təcrid etmək və onların həyat tərzinə nəzarət etmək məqsədi güdən daha geniş bir repressiv siyasətin bir hissəsi kimi qəbul edildi. Hadisələr, İranın "Qadın, Həyat, Azadlıq" hərəkatı zamanı qadınların öz haqları uğrunda mübarizəsinə qarşı bir cavab reaksiyası kimi görünürdü. (Human Rights Watch, 2023)

Hadisələrin psixoloji təsirləri, gənc qızlar arasında travma və narahatlıq səviyyəsini artırdı. Zəhərlənmə qurbanı olan şagirdlər arasında təşviş pozğunluqları, depressiya və post-travmatik stress sindromu halları müşahidə edildi. Bu travma, qızların gələcək inkişafına və cəmiyyətdəki rollarına mənfi təsir göstərə bilər. İran hökumətinin bu psixoloji nəticələrin aradan qaldırılması üçün heç bir ciddi addım atmaması, cəmiyyətin bu həssas hissəsinə qarşı laqeydliyini bir daha sübut etdi. (IHR, 2023)

Beynəlxalq Təpkilər və Gələcək Çağırışlar

İranda baş verən məktəbli qızların zəhərlənməsi hadisələri beynəlxalq ictimaiyyətdə geniş narahatlıq doğurdu. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Amnesty International, Human Rights Watch kimi beynəlxalq insan haqları təşkilatları, İran hökumətini bu cinayətləri tam və şəffaf şəkildə araşdırmağa və məsuliyyət daşıyanları ədalət qarşısında cavab verməyə çağırdılar. Onlar, qızların təhsil hüququnun qorunmasının vacibliyini vurğuladılar. (Amnesty International, 2023)

2023-cü ilin martında Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarı Volker Türk, bu hadisələrin beynəlxalq insan hüquqları qanunları çərçivəsində araşdırılmasına dair çağırış etdi. O, "məktəbə gedən qızları hədəf almağın iyrənc hərəkət" olduğunu bildirdi. BMT-nin tələblərinə baxmayaraq, İran rejimi müstəqil beynəlxalq araşdırma qruplarının ölkəyə daxil olmasına icazə vermədi, bu da onun şəffaflıqdan uzaq olduğunu bir daha göstərdi. (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, 2023)

Bu hadisələr, İranın qadın hüquqları sahəsindəki beynəlxalq öhdəliklərinə necə riayət etməsi ilə bağlı ciddi suallar doğurur. İranda qadınlara qarşı sistemli ayrıseçkilik və zorakılıq illərdir davam edir. Zəhərlənmə hadisələri, bu repressiv siyasətlərin yeni və qorxulu bir təzahürüdür. Beynəlxalq ictimaiyyətin təzyiqi və müşahidəsi, İran hökumətini gələcəkdə oxşar cinayətlərin qarşısını almaq və cəmiyyətin bütün təbəqələrinin hüquqlarını qorumaq üçün məcbur etmək üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir. (Human Rights Watch, 2023)

İran Məktəbli Qızlarının Dözümlüyü və Gələcəyə Baxışı

Məktəbli qızların etirazlarda nümayiş etdirdiyi cəsarət və zəhərlənmələr fonunda göstərdikləri dözümlülük, İran cəmiyyətində dərinləşən dəyişiklik istəyinin bariz nümunəsidir. Bu gənc qadınlar, repressiv rejimə meydan oxuyaraq, gələcək nəsillər üçün azadlıq və bərabərlik yolunu açmağa çalışırlar. Onların fəaliyyətləri, rejimin totalitar nəzarətinə baxmayaraq, dəyişiklik hərəkatının hələ də canlı və güclü olduğunu göstərir. (Boroumand Center, 2024)

Məktəbli qızların mübarizəsi, İranın gələcəyini formalaşdırmaqda mühüm rol oynayacaq. Onların təcrübələri, İran cəmiyyətinin qarşılaşdığı çətinlikləri və azadlıq uğrunda mübarizənin davamlılığını əks etdirir. Bu qızlar, təhsilə və əsas insan hüquqlarına çatmaq üçün göstərdikləri qətiyyətlə, İranın gələcəyində daha açıq, ədalətli və bərabər bir cəmiyyət qurmaq potensialına malikdirlər. (IranWire, 2024)

Rejimin repressiv tədbirləri, o cümlədən zəhərlənmə kampaniyaları, bu gənc nəsli qorxutmaq və susturmaq məqsədi daşısa da, tarixdə dəfələrlə sübut olunub ki, gənclərin azadlıq və dəyişiklik arzusu heç bir repressiya ilə tamamilə söndürülə bilməz. Məktəbli qızların müqaviməti, İranın gələcək dəyişikliklərinin qığılcımı olaraq qalır və onların cəsarəti, qadın hüquqları uğrunda qlobal mübarizəyə ilham verməyə davam edəcəkdir.