شیکاریی دەستەی نووسەران · لە 9ی تشرینی یەکەمی 2026 نوێکراوەتەوە. «بێدەنگی» لێرەدا بە واتای سەرنجدانی دەستبژێر، هاوسۆزیی دواکەوتوو و کەلێنی نێوان ئیدانەکردن و پاراستن دێت—نەک نەبوونی تەواوی هەر ڕاپۆرت، کۆبوونەوە یان سزایەک. ڕەخنەکە بەهێزتر دەبێت کاتێک ئەو جیاوازییانە بە ڕاستگۆیی دەستنیشان بکرێن.
لە سێدارەدانەکانی بەپێی ڕاپۆرتی شارەزایانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە نۆ مانگی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٥. ئەمە ئاماری کوژراوانی ناڕەزایەتییەکان نییە. [1]
ئەنجومەنی ئاسایش تاوتوێی ناڕەزایەتییە خوێناوییەکانی ئێرانی لە ساڵی ٢٠٢٦دا کرد. کۆبوونەوەیەک بە مانای جێبەجێکردن و سەپاندن نییە. [13]
ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤ دانیشتنە تایبەتەکەی خۆی لە ساڵی ٢٠٢٦ ئەنجامدا. لێکۆڵینەوە بە مانای سزادان نییە. [12]
دوای ٢٠٢٥: بۆچی «ببنە دەنگمان» جارێکی تر بووەوە بە پرسێکی بەپەلە
ئەم داواکارییە لە دوای ساڵانێک لە زیندانیکردن، سەپاندنی حیجابی زۆرەملێ، لەسێدارەدان و سەرکوتکردنی توندوتیژانەی ناڕەزایەتییەکان هات. لە ئەیلوولی ٢٠٢٥، شارەزایانی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕاپۆرتیان لەسەر زیاتر لە ١،٠٠٠ لەسێدارەدان لە نۆ مانگی یەکەمی ساڵدا دا. تا کۆتایی کانوونی یەکەم، بەپێی ناوەندی عەبدولڕەحمان بۆرومەند، کە لە شوباتی ٢٠٢٦ لەلایەن ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤەوە ئاماژەی پێکراوە، ژمارەکە گەیشتە زیاتر لە ٢،٠٠٠. ئەمانە ئاماری چاودێریی بەڵگەدارن، نەک تۆمارێکی فەرمیی تەواو. لەسێدارەدان و گیانلەدەستدان لە کاتی ناڕەزایەتییەکانی سەر شەقام دوو پۆلی جیاوازن و نابێت تێکەڵ بکرێن. [1] [2]
ئەو ناڕەزایەتییانەی لە کۆتایی کانوونی یەکەم دەستیان پێکرد، لە مانگی کانوونی دووەمدا کوشتارێکی بەکۆمەڵ و بڕینی هێڵەکانی پەیوەندییان بەدوادا هات. ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤ باسی لە کوژرانی هەزاران خۆپیشاندەر و خەڵکی ڕێبوار کرد. تۆماری ئاماری قوربانیانی ئێمە خەمڵاندن و سەرچاوە جیاوازەکان دەخاتە ڕوو؛ نابێت ئەو خەمڵاندنانە کورت بکرێنەوە بۆ یەک ژمارەی بێ کێشە و یەکلاکەرەوە. بڕینی پەیوەندییەکان لەلایەن دەوڵەتەوە بەربەست لەبەردەم بەڵگەدارکردندا دروست دەکات. ئەمە بەڵگە نییە بۆ ئەوەی هیچ ڕووی نەداوە، بەڵام هەر ژمارەیەکیش کە بڵاودەبێتەوە ناکاتە ژمارەیەکی پشتڕاستکراوە. [2]
بۆ بنەماڵەکان، لێدوانێکی ناوبەناو تەمەنی کورتە. زیندانییەک دوای تەواوبوونی کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەش هەر لە مەترسیدا دەمێنێتەوە؛ باوک یان دایکێکی جەرگسووتvideoاو هێشتا پێویستی بە لێکۆڵینەوە هەیە دوای ئەوەی مانشێتەکە نامێنێت. ئەو تۆمەتەی لێرەدا دەخرێتە ڕوو تەنها ئەوە نییە کە «کەس قسەی نەکرد». بەڵکو ئەوەیە کە زۆر کەس بە کورتی، بە شێوەیەکی دەستبژێرانە، یان بەبێ گۆڕینی قسەکانیان بۆ پاراستنێکی بەردەوام و لێپرسینەوە قسەیان کرد.
کەسایەتییە ئێرانییەکان کە بێدەنگییەکەیان شکاند
ئەم دەنگانە خاوەنی یەک کارنامەی سیاسیی هاوبەش نین. پارێزەرێکی براوەی خەڵاتی نۆبێل، ڕۆژنامەنووسێک، ئەکتەرێک، و شازادەیەکی تاراوگەنشین، دەکرێت هەموویان هاوڕا بن لەسەر ئەوەی خەڵکی ئێران پشتگوێ خراون، لە کاتێکدا ڕەنگە ناکۆکیی توندیان هەبێت لەسەر دانوستان، سزاکان، کردەی سەربازی و داهاتووی ئێران. گواستنەوەی ڕەخنەکانی ئەوان بە مانای پەسەندکردنی هەموو سیاسەتێکی پێشنیارکراوی ئەوان یان هیچ لایەنێکی ئۆپۆزسیۆن نییە.
شیرین عیبادی: بەرپرسیارێتیی ئەورووپا بەرامبەر بەو شتانەی نایانڵێت
لە ١٥ی نیسانی ٢٠٢٦، شیرین عیبادی، پارێزەر و هەڵگری خەڵاتی نۆبێلی ئاشتی، لە ڕێگەی ڤیدیۆوە وتارێکی پێشکەش بە کۆمیتەی کاروباری دەرەوەی پەرلەمانی ئەورووپا کرد. بەپێی ڕاپۆرتی ئێران ئینتەرناشناڵ، ناوبراو جیاوازیی خستە نێوان ململانێی دەرەکیی پەیوەندیدار بە ئێران، لەگەڵ ململانێی بەردەوامی نێوان دەسەڵاتداران و گەلەکەی خۆیان. ئەو جەختی کردەوە کە نابێت سەرنجدان لەسەر یەکەمیان، دووەمیان بشارێتەوە. [3]
ڕەخنەکەی عیبادی ڕاشکاو بوو: لە هەموو ئەم حاڵەتانەدا، حکوومەتە ئەورووپییەکان چاویان لە تاوانەکانی کۆماری ئیسلامی پۆشیوە.
ئەو هەروەها گوتی: ئێمە تەنیا بەرپرسیار نین لە کردار و قسەکانمان، بەڵکوو بەرپرسیارین لە بێدەنگی و بێ‌کردارییشمان.
ئەمانە هەڵسەنگاندنی ناوبراون بۆ سیاسەتی ئەورووپا، نەک بڕیاری دادگا. ئەم قسانە بەرپرسیارێتی دەخەنە ئەستۆی ئەو حکوومەتانەی کە ئاگاداری پێشێلکارییەکانن، بەڵام بە بڕوای ئەو، بە شێوەیەکی گونجاو وەڵام نادەنەوە. [3]
ئەم جیاکردنەوەیەی ئەو گرنگە، چونکە ڕووماڵکردنی جیۆپۆلەتیکی دەکرێت هاووڵاتییانی ئێران بکاتە کارەکتەری پەراوێزخراوی پاشبنەما. دانوستانە ئەتۆمییەکان، پەرەسەندنی سەربازی و ئاگربەست کاریگەریی گەورەیان هەیە؛ بەڵام پرسیارەکانی پەیوەست بە ئەشکەنجە، بێسەروشوێنکردن یان لەسێدارەدان یەکلا ناکەنەوە. ئاگربەستی نێوان دەوڵەتان گەرەنتیی پارێزراوی نییە بۆ ناڕازییەکی ناوخۆی ئێران.
«ئێمە تەنیا بەرپرسیار نین لە کردار و قسەکانمان، بەڵکوو بەرپرسیارین لە بێدەنگی و بێ‌کردارییشمان.»
مەسیح عە Alinejad: پچڕاندنی هێڵەکان لەناوبردنی بەڵگەکانە، نەک تەنیا پەیوەندییەکان
لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، ڕۆژنامەنووس و چالاکوانی مافەکانی ژنان مەسیح عە Alinejad هۆشداریی دایە نەتەوە یەکگرتووەکان کە ئەگەر هەنگاوی جیدیی نێودەوڵەتی نەگیرێتەبەر، توندوتیژییەکان خراپتر دەبن. ئێران ئینتەرناشناڵ لێدوانەکەی ئەوی بڵاوکردەوە: من لێرەم تا پێتان بڵێم کە کۆمەڵکوژییەکی دڕندانە لە نیشتمانی خۆشەویستم، ئێران، ڕوویداوە، و ئەگەر جیهان هەنگاوی جیدی نەگرێتەبەر، زۆر خراپتریش دەبێت.
[4]
ئەو پچڕاندنی ئینتەرنێتی بەوە وەسف کرد کە بۆ لەناوبردنی بەڵگەکانە
، و بەراوردی کرد لە نێوان پچڕاندنی زۆرەملێی پەیوەندیی هاووڵاتییان لەگەڵ بەردەوامیی دەسەڵاتداران لە قسەکردن بۆ جەماوەری دەرەوە لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە. ڕەخنەکەی ئەو کۆنترۆڵکردنی زانیارییەکان دەبەستێتەوە بە دەربازبوون لە سزا: ئەگەر دەسەڵاتداران رێگری لە شایەتییەکان بکەن لە کاتێکدا ڕوونکردنەوەکانی خۆیان بڵاودەکەنەوە، ئەوا هاوسەنگیی ڕۆژنامەوانیی ڕووکەش دەکرێت ژینگەیەکی زانیاریی ئێجگار نایەکسان بەرهەم بهێنێتەوە. [4]
ئەم هۆشدارییە مۆڵەت نییە بۆ بڵاوکردنەوەی گرتە ڤیدیۆیی پشتڕاستنەکراوە، بەڵکوو هۆکارێکە بۆ کارکردن لەسەر پشتڕاستکردنەوە، پاراستنی پارێزراوانەی کەلوپەلە ئەسڵییەکان، و گەڕانەوە بۆ لای شایەتحاڵەکان لەگەڵ گەڕانەوەی پەیوەندییەکان. پچڕاندنی هێڵەکان دەبێت ببێتە هۆی دەستپێکردنی لێکۆڵینەوە، نەک بێباکی و بێدەنگی.
نازەنین بنیادی: «بێدەنگیی ڕێژەیی»ی هۆڵیوود
لە چاوپێکەوتنێکی ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا لەگەڵ The Hollywood Reporter، لە ئەکتەر و چالاکوانی بەریتانی-ئێرانی نازەنین بنیادی پرسیار کرا سەبارەت بە هەڵوێستی کەم و بێدەنگیی هۆڵیوود. ئەو لە وەڵامدا گوتی: هۆڵیوود لە مێژوودا هەمیشە پشتیوانی لە گەلانی ستەملێکراو کردووە. ئەوەش بێدەنگیی ڕێژەیی هاوپیشەکانم هێندەی تر بەئازارتر دەکات.
[5]
بۆنیادی هۆکاری ئەو دوودڵییەی گەڕاندەوە بۆ سەرکەوتنی ڕژێم لە وێناکردنی ڕاپەڕینەکە وەک دەستکردی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسرائیل. ئەمە ڕوونکردنەوەی خودی ئەوە؛ چاوپێکەوتنەکە بە شێوەیەکی سەربەخۆ پاڵنەری کەسایەتییە ناودارەکان ناپێوێت. ئەو ئاماژەی بەو هونەرمەندە ئێرانییانە کرد کە ئازادیی خۆیان خستە مەترسییەوە بۆ پشتیوانیکردنی خۆپیشاندەران، لەوانە خانمە ئەکتەرەکان و ڕاپەر تووماج ساڵحی. ئایا دامەزراوە کولتوورییەکانی دەرەوەی وڵات گوێیان لە هاوتاکانیان لە ناوخۆی ئێران دەگرت؟
چاوپێکەوتنەکەی ئەو هەروەها بەرەنگاری گوتارێکی سادەکراوەی «ئێران بەرامبەر فەلەستین» دەبێتەوە. بۆنیادی وتەیەکی ڕەشا حیلوەی نووسەری فەلەستینیی هێنایەوە: حکوومەتێک کە خەڵکی خۆی دەکوژێت، ژنانی خۆی دەچەوسێنێتەوە، ناتوانێت یارمەتیدەر بێت لە ڕزگارکردنی گەلەکەمدا.
ئەم وتەیە وەک ئەوەی لە چاوپێکەوتنەکەی بۆنیادیدا هاتووە خراوەتەڕوو، نەک وەک چاوپێکەوتنێکی بە جیا پشتڕاستکراوە لەگەڵ حیلوە. ئەمەش بەرپەرچی ئەو گریمانەیە دەداتەوە کە گوایە پشتیوانیکردن لە ئازادیی فەلەستین پێویستی بە بەرگریکردن لە تاران هەیە. [5]
پێشنیازەکانی بۆنیادی بریتی بوون لە ڕێوشوێن دژی ئامێری سەرکوتکردن، پشتیوانیکردن لە هێڵەکانی پەیوەندی و دامەزراوە دیموکراتییەکان. دەبێت ئەو پێشنیازانە بە جیا لە شایەتحاڵییەکەی سەبارەت بە پشتگوێخران هەڵسەنگێندرێن. داننان بەوەی کە گیانی ئێرانییەکان شایستەی سەرنجدانە، پێویستی بە پەسەندکردنی هەموو جۆرە دەستێوەردانێکی دەرەکی نییە.
ڕەزا پەهلەوی: پرسیاری کێ دەکرێت؟
لە لێدوانێکدا کە لە ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٦ بڵاوکرایەوە و لەلایەن دەزگای هەواڵی جوولەکە (JNS) ڕووماڵ کرا، ڕەزا پەهلەوی ڕۆژنامەنووسان و سیاسەتوانانی ئەورووپای تۆمەتبار کرد بەوەی بە تەواوی لە بەرپرسیارێتییە پیشەییەکانیان و تەنانەت لە بێلایەنیی ئەخلاقیشیان پاشەکشەیان کردووە.
ئەو وتی ڕۆژنامەنووسان پرسیاریان لەو دایکوباوکە ئێرانییە جەرگسووتانە نەکردووە کە لە تەنیشتیەوە وەستابوون سەبارەت بە گیانلەدەستدانی منداڵەکانیان. [6]
ئەمە ڕەخنەیە لە ڕووداوێکی دیاریکراو، نەک بەدواداچوونێکی سەلمێنراو بۆ تەواوی ڕۆژنامەگەریی ئەورووپا. پەهلەوی بەرژەوەندیی سیاسیی خۆی هەیە؛ ڕۆژنامەنووسان مافی خۆیانە پرسیار لە بانگەشەکانی سەرکردایەتی، هاوپەیمانییەکان و سیاسەتەکانی بکەن. بەڵام وردبینی لە سەرکردەیەکی ئۆپۆزیسیۆن و گوێگرتن لە خێزانی قوربانییان دژی یەکتر نین. پرسیارەکان دەربارەی ستراتیژ نابێت جێگەی شایەتحاڵی ئەو کەسانە بگرێتەوە کە ژیانیان لە مەترسیدایە.
گەشتە ئەورووپییەکە: بەرلین، خێزانە جەرگسووتfilterاوەکان و داوای گوێگرتن
لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٦، پەهلەوی لە کۆنفرانسی ڕۆژنامەوانیی فیدراڵی لە بەرلین وتارێکی پێشکەش کرد. پەڕەی فەرمیی چالاکییەکەی خۆی تۆماری کردووە کە داوای وەبەرهێنانی لە گەلی ئێران کردووە نەک لە ڕژێم، لەگەڵ بەراوردکارییەکی مێژوویی کە پرسیاری ئەوە دەکات ئایا ئەورووپا لەگەڵ قوربانییان دەوەستێت یان بەردەوام دەبێت لە مامەڵەکردن لەگەڵ تاوانباران. [21]
لە ڤیدیۆیەکی جیاوازدا کە لە کەناڵی فەرمیی خۆی بڵاوکراوەتەوە، پەیامێک بۆ ئەورووپا: بە ئێوەوە بێت یان بێ ئێوە، ئێمە دەجەنگین، ئەو سەرکۆنەی شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ خێزانە ئێرانییەکانی کرد لە کاتی دیدارە ئەورووپییەکانیدا. ڕاپۆرتەکەی ٢٤ی نیسان ڕەخنەکەی دەبەستێتەوە بەو ڕۆژنامەنووسانەی کە، بە وتەی ئەو، هیچ پرسیارێکیان لەو دایکوباوکانە نەکردووە کە منداڵەکانیان لەدەستدابوو. [6] [22]
وتارەکەی بەرلین و پەیامی گەشتەکە دوو تۆماری پەیوەندیدار بەڵام جیاوازن. ڤیدیۆی خوارەوە پەیامی فەرمیی گەشتەکەیە؛ وەک کۆنفرانسە ڕۆژنامەوانییە تەواوەکەی بەرلین پۆلێن نەکراوە.
«٨٨ ساڵ دوای میونشن، ئێمە لێرە لە بەرلین کۆدەبینەوە تا بپرسین ئایا جیهان ئێستا لە تەنیشت گەلی ئێران دەوەستێت، یان بەردەوام دەبێت لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەنجامدەرانی تاوان دژ بە کەرامەتی مرۆڤ.»
ڕەخنەکەی ئەو سێ پرسیاری لێکجیاواز دەورووژێنێت. ئایا گوێ لە کەسوکاری قوربانییان گیرا؟ ئایا ڕۆژنامەنووسان سەرقاڵی وردبوونەوە لە سەرکردەیەکی سیاسی بوون لە کاتێکدا ئەو کەسانەی تەنیشتیان پشتگوێ خستبوو؟ وە ئایا کۆبوونەوەکان لەگەڵ سیاسەتوانانی ئەورووپا بوونە هۆی بەڵێندانێک کە دواتر بتوانرێت بەدواداچوونی بۆ بکرێت؟ سەرچاوەکە ئەوە دەسەلمێنێت کە پەهلەوی ئەم ڕەخنانەی گرتووە؛ بەڵام بە شێوەیەکی سەربەخۆ ڕەفتاری هەموو ڕۆژنامەنووسێک یان دروستیی گشتگیریی گێڕانەوەکەی ئەو ناسەلمێنێت.
- خێزانەکان ئامرازی سیاسی نین. نابێت ڕووماڵکردنی شایەتحاڵییەکانیان بەند بێت بە پشتگیریکردن لە بەرنامەکەی پەهلەوی.
- سەرکردەکانی ئۆپۆزیسیۆن لەژێر بەرپرسیارێتیدا دەمێننەوە. پرسیارکردن لەبارەی نوێنەرایەتیکردن، هاوپەیمانێتییەکان و سیستەمی دەستووریی داهاتوو ڕەوایە.
- هەردوو بەرپرسیارێتییەکە دەتوانن هاوتەریب بوونیان هەبێت. چاوپێکەوتن لەگەڵ خێزانەکان بکەن و سەرکردەکەش بخەنە ژێر وردبینییەوە؛ وا پیشان مەدەن کە ئەنجامدانی یەکیان ڕێگر بێت لە ئەوی دیکەیان.
بەراوردکارییەکانی پەهلەوی لەگەڵ میونشن پرسی سازش و ملکەچکردن (appeasement) دەورووژێنێت. خوێنەران دەتوانن ئەو لێکچواندنە بە باوەڕپێکەر یان زێدەڕۆیی بزانن بەبێ ئەوەی پرسی بنەڕەتیی پاراستنی هاووڵاتییانی مەدەنی پشتگوێ بخەن. هەروەها نابێت خەمڵاندنێک کە لە ڤیدیۆیەکی دادپەروەریخوازیدا دەخرێتە ڕوو، جێگەی تۆمارێکی پشتڕاستکراوەی قوربانییان بگرێتەوە. ئامارەکانی ناو تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان وەک ئیدیعای قسەکەرەکان دەمێننەوە؛ بۆ زانیاریی زیاتر، سەردانی بەشی میۆدۆلۆژی و خەمڵاندنەکانی ژمارەی قوربانییان بکەن بە جیا.
بەهار سەبا: گواستنەوە لە بەڵگەنامەکردنەوە بۆ لێپرسینەوە
ڕەخنەیەکی جیاواز لەناو ڕێکخراوێکی گەورەی مافەکانی مرۆڤەوە هاتە کایەوە. لە ٤ی شوباتی ٢٠٢٦، بەهار سەبا، توێژەری باڵای کاروباری ئێران لە ڕێکخراوی هیومان ڕایتس وۆچ، باسی لە زنجیرەیەکی بێبڕانەوە لە دەربازبوون لە سزا و خوێنڕشتن
کرد و داوای لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کرد کە لە ڕێگەی هەموو کەناڵە بەردەستەکانەوە، لەوانەش دادوەریی گشتگیر (universal jurisdiction)، بەدواداچوونی کردەیی بۆ لێپرسینەوە بکات. [2]
ئەمە بەڵگەیەکی پێچەوانەیە بۆ ئەو ئیدیعایەی کە گوایە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ ئێرانیان پشتگوێ خستووە. هاوکات نیگەرانییەکان لەسەر بەدواداچوونی کردەیی پتەوتر دەکات: ڕاپۆرتە وردەکان خۆیان جێبەجێ ناکرێن. بەڵگەنامەکردن پێویستی بە داواکاری گشتی، پاراستنی بەڵگەکان، هەنگاوی دیپلۆماسی و پاراستنی شایەتحاڵەکان هەیە. ڕاپۆرتێک دەتوانێت لە هەمان کاتدا کە گرنگیدان پیشان دەدات، دەستنیشانی ئەوەش بکات کە چەندە شتی نەکراو ماونەتەوە.
کەسایەتی و ڕێکخراوە بیانییەکان: ڕەخنە لە هەڵوێستی دووفاقانە و دەستبژێرانە
جەی کەی ڕۆولینگ: نابێت هاوسۆزی بەند بێت بە هاوپەیمانێتییەکانی ستەمکارەوە
لە ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، نووسەری بەریتانی جەی کەی ڕۆولینگ لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی ئێکس نووسی: ئەگەر ئیدیعای داکۆکیکردن لە مافەکانی مرۆڤ دەکەیت بەڵام ناتوانیت هاوسۆزی لەگەڵ ئەوانەدا دەرببڕیت کە لە پێناو ئازادییان لە ئێران خەبات دەکەن، ئەوا دەمامکت لەسەر خۆت لاداوە.
پۆستەکەی، کە ڕۆژی دواتر لە ڕۆژنامەی ئیسرائیل هایۆم بڵاوکرایەوە، خەڵکی بەوە تۆمەتبار کرد کە چاوپۆشی لە ستەم دەکەن کاتێک لەلایەن «دوژمنانی دوژمنەکانتانەوە» ئەنجام دەدرێت. [7]
ڕۆژنامەکە ئەم وتووێژەی خستە چوارچێوەی مشتومڕەکانی پەیوەست بە چالاکییەکانی دۆزی فەلەستینەوە. پۆستە وەرگیراوەکە خۆی لە خۆیدا پێوەرێکی گشتیی بۆ یەکانگیریی هەڵوێست دەخاتە ڕوو. ئەمە ڕەخنەیەکی ئەخلاقییە، نەک لێکۆڵینەوەیەک کە بسەلمێنێت هەموو چالاکوانانی لایەنگری فەلەستین بێدەنگ بوون. نابێت ئەمە ببێتە هۆی سڕینەوەی ئەو چالاکوانانەی کە پشتگیرییان لە هەردوو دۆزەکە کردووە، یان وەک یەکلاکردنەوەی ناکۆکییە بێپەیوەندییەکانی پەیوەست بە ڕۆولینگ سەیر بکرێت.
دەیڤید ئێم. واینبێرگ: بەراوردکارییەکی جێی مشتومڕ لەگەڵ جووڵانەوەکانی پەیوەست بە غەززە
لە وتارێکی ڕای گشتیدا لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ لە ڕۆژنامەی جێرووسالەم پۆست ، دەیڤید ئێم. واینبێرگ، توێژەری باڵا لە پەیمانگای مسگاف بۆ ئاسایشی نەتەوەیی و ستراتیژیی زایۆنیستی، بەراوردی کرد لە نێوان جووڵانەوەکان بۆ غەززە و ئەوەی کە بە نەبوونی چالاکیی هاوشێوە لەلایەن کەسایەتییە دیارەکان و ناوەندە زانکۆییەکان بۆ ئێران ناوزەدی کرد. ئەو پێی وابوو کە دژایەتیی ئایدیۆلۆژی بۆ ئیسرائیل و ڕۆژاوا وا دەکات هەندێک لە چالاکوانان دوودڵ بن لە شەرمەزارکردنی ڕژێمێکی دژە ڕۆژاوا. [8]
ئەمە لێدوانێکی ئاشکرای لایەنگرانەیە. تەنز و تۆمەتی گشتگیر بەکاردەهێنێت؛ بەڵگەیەکی بێلایەنانە نییە لەسەر ئەوەی کەسانی دیاریکراو هیچ هەڵوێستێکیان نەبووە، و ئێمە چاوپۆشیکردنی ئەو لە ئازارەکانی فەلەستین پەسەند ناکەین. گرنگییەکەی لە خستنەڕووی پرسی پێوەر و یەکانگیرییە. سنوورداربوونەکەشی ئەوەیە کە لە جیاوازییەکی تێگەیشتراوەوە بازدەدات بۆ خستنەڕووی ئیدعای گشتگیر سەبارەت بە پاڵنەرەکانی تەواوی بزووتنەوەیەک.
یوو ئێن واچ (UN Watch): تۆمەتێکی دیاریکراوتر سەبارەت بە شارەزایانی نەتەوە یەکگرتووەکان
ڕاپۆرتێک کە لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ لەلایەن ڕێکخراوی مافپەروەریی «UN Watch» لە ژنێڤ بڵاوکرایەوە، ئاماژەی بەوە کرد کە زۆربەی میکانیزمە تایبەتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان (UN Special Procedures) بەشدارییان لە بەیاننامەیەکی فەرمیدا سەبارەت بە سەرکوتکارییەکانی ئێران نەکردووە. لە ئامارەکەیدا ئاماژە بە حەوت شارەزا کراوە کە بەیاننامەکەی ١٣ی کانوونی دووەمیان واژۆ کردووە یان پشتگیرییان لێکردووە، لە بەرامبەر ٥٢ شارەزا کە بەشدار بوون لە بەیاننامەیەک سەبارەت بە هێرشەکانی سەر ڕەفەح لە ئایاری ٢٠٢٤. [9]
ئەمە ئیدعایەکی دیاریکراوتر لەوە دەخاتە ڕوو کە بوترێت «نەتەوە یەکگرتووەکان هیچ هەڵوێستێکی نەبووە»: بەراوردی دەستپێشخەرییە گشتییەکان و واژۆکەران دەکات. بەڵام واژۆکان هاوتای لێکۆڵینەوەکان، هەوڵە دیپلۆماسییە تایبەتەکان، یان تەواوی چالاکییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان نین. شارەزایان ئەرک و پسپۆڕیی جیاوازیان هەیە؛ نموونەکان لەلایەن ڕێکخراوێکەوە هەڵبژێردراون کە هەڵمەت دژی ئەوە دەکات کە وەک لایەنگری لە نەتەوە یەکگرتووەکاندا دەیبینێت. هەروەها بڵاوکردنەوەی وەک ڕاپۆرتێکی ڕێکخراوێکی ناحکوومی بۆ ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤ، دەرئەنجامەکانی ناکاتە بڕیاری فەرمیی ئەنجومەنەکە.
ڕاپۆرتەکە دان بە بەیاننامەکەی ئێران و پەیامەکانی چەندین شارەزا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دەنێت. خوێندنەوەیەکی لۆژیکی ئەوەیە کە UN Watch ئیدعای جیاوازیی لە بەرفراوانی و خێرایی هەڵوێستە گشتییەکاندا کردووە—نەک ئەوەی هیچ شارەزایەکی نەتەوە یەکگرتووەکان سەرکۆنەی توندوتیژییەکەی نەکردبێت. بەیاننامە فەرمییەکە لە پاڵ ڕەخنەکەدا بەستەری بۆ دانراوە. [10]
توێژینەوە دەتوانێت چی بسەلمێنێت—و چی نەتوانێت بسەلمێنێت—سەبارەت بە جیاوازیی ئاستی گرنگیدان
یەدیدیا ستێرن و توێژینەوە بەراوردکارییەکەی پەیمانگای JPPI
لە ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦، پەیمانگای سیاسەتی گەلی جوولەکە (JPPI) پوختەیەکی بڵاوکردەوە هاوکات لەگەڵ چاوپێکەوتنەکەی یەدیدیا ستێرنی سەرۆکی پەیمانگاکە لە کەناڵی i24 سەبارەت بە توێژینەوەیەکی بەراوردکاری. توێژینەوەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە ڕووماڵی میدیایی بۆ نموونەی وەرگیراوی غەززە نزیکەی دوو هێندەی ڕووماڵی ئێران بووە، و ژمارەی خۆپیشاندانەکانی ئەمریکا بۆ ڕەفەح نزیکەی سەد هێندە زیاتر بووە. دوو ماوەی بەراوردکاریی ٢٢ ڕۆژەی دیاری کردووە. [11]
ئەمانە دەرئەنجامە بڵاوکراوەکانی پەیمانگاکەن، نەک پێوانەکردنێک کە بە شێوەیەکی سەربەخۆ لێرەدا پشتڕاستکرابێتەوە. پوختە گشتییە کورتەکەی وردەکاریی پێویست ناخاتە ڕوو سەبارەت بە تەواوی کەناڵ و دەزگاکانی میدیا، وشە سەرەکییەکانی گەڕان، زمانەکان، شێوازی کۆدکردن، و پێناسەی خۆپیشاندان، تا بتوانرێت ئەم ڕێژانە وەک پێوەرێکی گشتگیری گرنگیدان سەیر بکرێن.
تێبینییەکی گرنگ: پوختەکە ماوەی بەراوردکاریی ڕەفەح بە ئایاری ٢٠٢٥ ناوزەد دەکات، لە کاتێکدا باس لە چوونە ناو ڕەفەح و هەڵمەتی «All Eyes on Rafah» دەکات کە پەیوەستە بە ئایاری ٢٠٢٤. ئەم دژبەرییە دیارەی بەروارەکان پێویستە لە بەرامبەر تەواوی توێژینەوەکەدا یەکلایی بکرێتەوە پێش ئەوەی ڕێژەکانی وەک بەڵگەی ورد بەکاربهێنرێن. ئێمە بە بێدەنگی بەروارەکانی توێژینەوەکە ڕاست ناکەینەوە یان ژمارە سەرەکییەکانی وەک ڕاستیی سەلمێنراو ناخەینە ڕوو.
بۆچی کۆی ژمارە سەرەتاییەکان بەس نین
هەڵسەنگاندنێکی میدیایی باوەڕپێکراو دەبێت نموونە، ماوە، و پێناسەکانی بڵاوبکاتەوە. ژماردنی هەر ناوێکی «ئێران» دانوستانە ئەتۆمییەکان، جەنگی ناوچەیی و بازاڕی نەوتیش دەگرێتەوە، نەک تەنها سەرکوتکاری. هەروەها ژماردنی تەنها ئەو سەردێڕانەی کە «خۆپیشاندانەکانی ئێران»یان تێدایە، ڕاپۆرتە پەیوەندیدارەکان بە دەستەواژەی تر لەدەست دەدات. بەراوردکردنی چەندین ساڵ لە ڕووماڵی جەنگ لەگەڵ یەک هەفتە لە خۆپیشاندان چەواشەکارانە دەبێت بەبێ ڕەچاوکردنی ماوە جیاوازەکان.
گرنگی و بەرچاویی ڕووماڵەکە هێندەی قەبارەکەی گرنگە: لێکۆڵینەوەیەکی لاپەڕەی یەکەم، هەواڵێکی کورتی ئاژانسەکان، و وتارێکی ڕاوبۆچوون هاوتا نین. یەک ڕێپێوانی گەورە و بیست کۆبوونەوەی بچووک بە سادەیی بە مانای بیست هێندە هاوپشتیی زیاتر نین. ئەندامێتی لە ڕەوەند و دیاسپۆرا لە وێنەکاندا بە ڕوونی دیار نییە، و بۆچوونی سیاسیی بەشداربووان ناتوانرێت لە ڕەگەزنامە یان ئاڵاکانەوە دەربهێنرێت.
بەم پێیە، ئەم پەڕەیە هیچ ئیدیعایەکی سەبارەت بە ڕێژەیەکی جیهانیی سەلمێنراوی سەربەخۆ لەسەر ئاستی گرنگیدان، هیچ ئامارێکی تەواو لە کەسایەتییە ناودارە «بێدەنگەکان»، و هیچ جیاوازییەکی ژمێردراو لە بوودجەی لێکۆڵینەوەدا ناکات. سەرچاوەکان مشتومڕێکی گشتیی جیدی سەبارەت بە گرنگیدانی بژاردەیی دەسەلمێنن. سەلماندنی قەبارە و هۆکارەکانی پێویستی بە توێژینەوەی بەراوردکاریی شەفاف هەیە.
تۆماری دامەزراوەیی: بێدەنگیی ڕەها نییە، بەڵام بەدواداچوونەکان جێی مشتومڕن
نەتەوە یەکگرتووەکان: کۆبوونەوەکان ڕاستەقینەن؛ پاراستن پێوەرە سەرەکییەکەیە
لێژنەی دۆزینەوەی ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە ئێران لە ساڵی 2022 دامەزرا و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی لە سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکانی «ژن، ژیان، ئازادی»دا تۆمار کرد. کارەکانی هەتا ساڵی 2025 بەردەوام بوون و ئەرکەکەشی پاش سەرکوتکارییەکەی کانوونی دووەمی 2026 درێژ کرایەوە و فراوانتر کرا. ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤ لە 23ی کانوونی دووەمی 2026 دانیشتنێکی تایبەتی ئەنجام دا؛ ئەنجومەنی ئاسایشیش لە 15ی کانوونی دووەم کۆبووەوە. لە وەشانی پێشووتری ئەم لاپەڕەیەدا بە هەڵە هاتبوو کە ئەنجومەنی ئاسایش هەرگیز هیچ دانیشتنێکی لەسەر ئەو کوشتارە ئەنجام نەداوە. [12] [13]
کۆبوونەوەیەک نابێتە بڕیارنامەیەکی پابەندکەر، لێکۆڵینەوەیەک دادگاییکردنی تاوانکاری نییە، و دۆزینەوەی بەڵگەی تاوانی دژ بە مرۆڤایەتیش بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی فەرماندەیەک ناخاتە زیندانەوە. ناڕازییان دەتوانن دان بە هەوڵەکانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا بنێن لە هەمان کاتدا بە ناتەواو و کەمیشی بزانن. دەبێت لە حکومەتەکان بپرسرێت چییان لەو بەڵگانە کرد: پاراستیان، بەدوای تۆمەتباراندا چوون، شایەتحاڵەکانیان پاراست—یان تەنیا ئەرشیڤیان کرد.
ئێمە ئەو ئیدیعایەمان لادا کە گوایە لێکۆڵینەوەکەی ئێران «تەنیا بەشێکی کەم»ی لە بودجەی میکانیزمە هاوشێوەکان پێگەیشتووە. هیچ بەڵگەیەکی بەراوردکاری بۆ بودجە پشتڕاست نەکرایەوە. داواکردنی سەرچاوە و بودجەی شایستە مافێکی ڕەوایە؛ بەڵام داهێنانی ئامارێکی بەراوردکاری بۆ بودجە ڕەوا نییە.
ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ: جیاکردنەوەی توێژینەوە لە جێبەجێکردن
ڕێکخراوی لێبۆردنی نێودەوڵەتی (ئەمنستی)، هیومان ڕایتس وۆچ، شارەزایانی نەتەوە یەکگرتووەکان و چاودێرانی ئێرانی بە ئاشکرا لەسێدارەدان و سەرکوتکارییەکانیان بە بەڵگە کردووە. بانگەوازەکەی ئەمنستی لە ئەیلوولی 2025 و داواکارییەکەی هیومان ڕایتس وۆچ لە شوباتی 2026 بۆ لێپرسینەوە، پێچەوانەی ئەو تۆمەتە گشتگیرەن کە دەڵێت ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ چاویان لە ئاست ئێراندا پۆشیوە. [1] [2] [14]
پرسیارە دروستترەکە ئەوەیە کە ئایا توێژینەوەکان پشتگیرییەکی سیاسی و جەماوەریی بەردەوامیان لێ دەکرێت یان نا. ڕێکخراوە ناحکومییەکان ناتوانن تۆمەتباران دەستگیر بکەن یان فشار بخەنە سەر حکومەتەکان. ئەوان دەتوانن هەڵمەتەکان بخەنە پێشینەی کارەکانیان، دەنگی کەیسە دیاریکراوەکان بەرز بکەنەوە و دەربازبوون لە سزا ڕوون بکەنەوە. دەبێت حکومەتەکان بەپێی بڕیارەکانی خۆیان هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت، نەک ڕێگەیان پێبدرێت لە پشت بوونی ڕاپۆرتێکی ڕێکخراوێکی ناحکومی خۆیان بشارنەوە.
ئەورووپا و ڕۆژئاوا: داننان بە هەنگاوەکان هاوکات لەگەڵ خستنەژێر پرسیاری شیاوییان
ئەورووپا تەنیا یەک بڕیاربەدەست نییە. دیپلۆماسیی ئەتۆمی، سزاکان، پاراستنی کونسوڵخانەیی و پێگەی سوپای پاسداران پەیوەستن بە حکومەت و ڕێکارە یاساییە جیاوازەکانەوە. کەنەدا لە 19ی حوزەیرانی 2024 سوپای پاسدارانی خستە لیستی تیرۆرەوە. وەزیرانی یەکێتیی ئەورووپاش لە کانوونی دووەمی 2026 ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی بیخەنە لیستەکەوە، کە ئەمەش پێشهاتێک بوو ڕۆیتەرز بڵاوی کردەوە. کەواتە ئەو وتە گشتگیرەی پێشوو کە دەیوت ئەورووپا شوێنپێی کەنەدای هەڵنەگرتووە، بەسەرچوو بوو. [15] [16]
بڕیاری سیاسی بۆ خستنە ناو لیستێک، جێبەجێکردنی یاسایی و سەپاندنی سزاکان قۆناغی جیاوازن. هیچیان دەستەبەری دادگاییکردن بۆ کوشتارێکی دیاریکراو ناکەن. پرسیارە گرنگەکان پەیوەستن بە سەروەت و سامان، جێبەجێکردن، قەرەبووی قوربانییان و ئەوەی کە ئایا ڕێکارەکان تاوانباران دەکەنە ئامانج یان بێ جیاوازی سزای هاووڵاتییانی مەدەنی دەدەن. ڕەخنەکەی عیبادی پەیوەستە بە ئەولەوییەتەکان و ئەنجامەکانەوە، نەک هۆکارێک بێت بۆ ئەوەی وا نیشان بدرێت هیچ دامەزراوەیەکی ئەورووپی وەڵامدانەوەی نەبووە.
2025–2026: هۆشدارییەکان، کۆبوونەوەکان و وەڵامە تەواونەکراوەکە
تۆمارێکی بەرواردکراو وا دەکات بەڵگەکان بەهێزتر بن. پیشانی دەدات کێ و کەی قسەی کردووە، لە کاتێکدا پرسیاری ئەنجامەکان بە کراوەیی دەهێڵێتەوە. ئەمە کاتھێڵێکی هەڵبژێردراوە، نەک لیستێکی تەواوی دەستێوەردانە نێودەوڵەتییەکان.
هۆشداریی لەسێدارەدان. شارەزایانی نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەمنستی ڕاپۆرتیان لەسەر زیاتر لە 1,000 لەسێدارەدان بڵاوکردەوە. ئەم پرسە پێش شەپۆلی ناڕەزایەتییەکانی کۆتایی کانوونی یەکەم بە بەڵگەوە بە ئاشکرا خرابووە ڕوو. [1] [14]
شارەزایانی نەتەوە یەکگرتووەکان داوای کۆتاییهێنان بە توندوتیژی دەکەن. بانگەوازە فەرمییەکە بەڵگەی ئیدانەکردنە، نەک بەڵگەی ئەوەی کە هەموو شارەزایەکی پەیوەندیدار دەستێوەردانی کردبێت یان دەسەڵاتداران پێوەی پابەند بووبن. [10]
گفتوگۆی ئەنجومەنی ئاسایش. هۆشدارییەکەی عەلینەژاد بایکۆتی زانیاری و کوشتارەکانی خستە بەر دیدی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. سازکردنی کۆبوونەوەیەک بە مانای دەستەبەرکردنی وەڵامدانەوەیەکی جێبەجێکراو نییە. [4] [13]
دانیشتنی تایبەتی ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤ. دەسەڵاتەکانی لێکۆڵینەوە فراوانتر کران. کارەکانی لێکۆڵەران و دەستڕاگەیشتنیان بە بەڵگەی باوەڕپێکراو، وەک تەوەرەی سەرەکیی لێپرسینەوە دەمێننەوە. [12]
وەزیرانی ئەورووپا لەسەر بەتیرۆریستناساندنی سوپای پاسداران (IRGC) ڕێکدەکەون. ئەمە گۆڕانکارییەکی سیاسیی ڕاستەقینەیە؛ پێویستە جێبەجێکردن و سەپاندنەکەی بە جیا هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت. [16]
دیدەبانی مافەکانی مرۆڤ (Human Rights Watch) داوای لێپێچینەوە دەکات. بەهار سەبا داوای هەنگاوی کردەیی کرد، لەوانەش کەڵکوەرگرتن لە ڕێکارەکانی دادوەریی گەردوونی. [2]
عەلینەژاد ڕێوڕەسمەکان وەک بەدیلی هەنگاوی کردەیی ڕەتدەکاتەوە. لە لوتکەی جنیڤ، ئەو خەڵاتی بوێریی بە نوێنەرایەتیی خۆپیشاندەران و ڕزگاربووانی ئێرانی وەرگرت. ئەم لوتکەیە لەلایەن ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە ڕێکخراوە، نەک دەستەیەکی بڕیاردەری نەتەوە یەکگرتووەکان. [23]
عەبادی ڕەخنە لە بێدەنگی و دەستەوەستانیی ئەورووپا دەگرێت. وتەکانی ناوبراو لە پەرلەمان، جەختیان لەوە کردەوە کە نابێت سەرکوتی ناوخۆیی لە پەنای ململانێ دەرەکییەکاندا پەراوێز بخرێت. [3]
پەهلەوی ئەولەویەتەکانی ئەورووپا دەخاتە ژێر پرسیارەوە. وتارەکەی بەرلین و پەیامێکی دیکەی لە گەشتەکەیدا، دانوستان لەگەڵ ڕژێم و هەڵسوکەوت بەرامبەر کەسوکاری قوربانییان دەخەنە ژێر پرسیارەوە. [21] [22]
لە سەر مانشێتەکانەوە تا لێپرسینەوە: ئەو شوێنەی زنجیرەکە دەکرێت لێی بپچڕێت
- دەرکەوتن لە میدیا و ڕای گشتیداشایەتحاڵییەکان دەگەنە بەر گوێی ڕای گشتی.
- بەڵگەنامەکردنبەڵگەکان پشتڕاست دەکرێنەوە و بە پارێزراوی هەڵدەگیرێن.
- لێکۆڵینەوەدەستە و دامەزراوە تایبەتمەندەکان لێکۆڵینەوە لە بەرپرسیارێتی دەکەن.
- جێبەجێکردنڕێوشوێنی یاسایی و قەرەبووکردنەوە بەدوای خۆیدا دەهێنێت.
ئەم گرافیکە ڕوونکردنەوەییە نمرەی هەڵسەنگاندنی ئەدای کارکردن نییە و نە بانگەشەی ئەوەشە کە هەموو کەیسێک ڕێڕەوێکی ڕاستەوخۆ دەبڕێت. دەنگدانەوە و دەرکەوتن هاوکارە، بەڵام بەڵگەکانیش دەکرێت بە شێوەیەکی نهێنی و پارێزراو هەڵبگیرێن. لێکۆڵینەوە دەکرێت بێ هەڵمەتێکی فراوانی سۆشیال میدیاش دەست پێبکات. جیاوازییە بنەڕەتییەکە ئەوەیە کە سەرکەوتن لە قۆناغێکدا، گرەنتی سەرکەوتنی قۆناغی دواتر ناکات.
ژوورەکانی هەواڵ: نابێت سانسۆر دیاری بکات کە ئازاری کێ بە دیاری بمێنێتەوە
عەلینەژاد و بونیادی باس لە میکانیزمێکی پراکتیکی دەکەن: دەسەڵاتداران دەستڕاگەیشتن و هێڵەکانی پەیوەندی سنووردار دەکەن، هاوکات گێڕانەوەی تایبەتی خۆیان بڵاودەکەنەوە. ئەگەر ڕووماڵکردن تەنیا بەدوای ئاسانترین دیمەنە بەردەستەکاندا بڕوات، ئەوا سانسۆر دەتوانێت کاریگەری لەسەر سەرنجی جیهان دابنێت. پشتڕاستکردنەوە پێویستییەکی بنەڕەتییە؛ نەبوونی دیمەنی دەستبەجێ بەردەست نابێت ببێتە هۆی ئەوەی قوربانییان پشتگوێ بخرێن. [4] [5]
ئاستەنگە تەحریرییەکان ڕاستەقینەن. ڕۆژنامەنووسان و سەرچاوەکان رووبەڕووی مەترسی دەبنەوە، پشتڕاستکردنەوەی بەڵگەکان کاتی دەوێت، و ململانێ هەرێمییەکانیش بابەتی بەپەلەی رکابەر دروست دەکەن. ئەمانە هۆکاری سەختی کارەکەن، نەک بێباکی. چارەسەرەکە لە وەبەرهێنانە لە ڕاپۆرتی پسپۆڕانە، لێهاتوویی زمانەوانی، پەیوەندی پارێزراو، و ئەو لێکۆڵینەوانەی کە دوای کەمبوونەوەی سەردێڕە هەواڵییەکانیش بەردەوام دەبن.
ناکرێت غەززەش وەک شوێنێک وەسف بکرێت کە ڕووماڵکردن تێیدا ئاسان بووبێت یان وێنە و دیمەنەکان بێ کۆسپ گەیشتبن. سنووردارکردن و مەترسییەکان کاریگەرییان لەسەر ڕووماڵی ئەوێش هەبووە. لە هەردوو دۆخەکەدا، دەبێت ڕێگریکردن و ئاستەنگ دروستکردن خۆی لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت، نەک بە نادیارکردن و بێدەنگی پاداشت بکرێت.
پێویستە ڕاپۆرتە هەواڵییەکان جیاوازی لە نێوان حکومەتی ئێران، هاووڵاتییان و ئۆپۆزیسیۆنی ڕێکخراودا بکەن. تۆمەتێکی فەرمی سەبارەت بە پیلانی بیانی بەڵگە و ئەنجامی سەلمێنراو نییە؛ هەروەها تۆمەتێکی ئۆپۆزیسیۆنیش بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی پشتڕاستکراوە نییە. بنەماڵەکان، پارێزەرانی زیندانییان، چاودێرانی سەربەخۆ، و پێکهاتە کەمینە زیانپێکەوتووەکان شایەنی ئەوەن لە دەرەوەی کێشمەکێشی باوی نێوان دەوڵەتەکان، دەرفەت و جێگەیان پێبدرێت.
ئێران و فەلەستین: وەڵامدانەوەکان بەراورد بکەن، نەک بەهای ژیان
هاووڵاتییانی مەدەنی فەلەستینی و ئێرانی هەمان مافی ژیان، ئازادی و پاراستنیان هەیە. ئازار و مەینەتی گەلێک ناتوانێت پاساو بۆ تاوانەکانی حکومەتێکی تر بهێنێتەوە. سەرنجدان بە ئێران پێویستی بە دوورخستنەوەی سەرنج لە غەززە، حاشاکردن لە مافەکانی فەلەستینییەکان، یان بەرگریکردن لە هێرشکردنە سەر هاووڵاتییانی مەدەنی ئیسرائیلی نییە. داخوازییە ئەخلاقییەکە تەواوکاری و پابەندبوونە بە پرەنسیپەکان، نەک کێبڕکێ.
بەراوردی یاسایی پێویستی بە وردبینییە. پەیوەندی فەلەستین بە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی ڕێڕەوێکی دەسەڵاتی دادوەری دەڕەخسێنێت کە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بۆ تاوانەکانی ناوخۆی ئێران بەردەست نییە. ئێران ئەندامی پەیماننامەی ڕۆما نییە؛ ئەو کەیسانەی لە دەرەوەی دەسەڵاتی ئێستای دادگاکەن، پێویستیان بە بنەمایەکی یاسایی زیاتری دەسەڵاتی دادوەری هەیە، کە دەکرێت ڕەوانەکردنی لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشەوە لەخۆبگرێت. دادگای دادی نێودەوڵەتی بەپێی مەرجەکانی دەسەڵاتی دادوەری، لە ناکۆکییەکانی نێوان دەوڵەتان دەکۆڵێتەوە؛ دادگایەکی تاوانی گشتی نییە بۆ هەموو کردەوەیەکی دڕندانە. [17]
| بابەت | فەلەستین / غەززە | ئێران |
|---|---|---|
| لێکۆڵینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان | کۆمیسیۆنی لێکۆڵینەوە لە 16ی ئەیلوولی 2025 گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ئیسرائیل لە غەززە جینۆسایدی ئەنجامداوە. دەرئەنجامی لێکۆڵینەوەیەک بڕیاری کۆتایی دادگای دادی نێودەوڵەتی نییە. [18] | شاندی ڕاستییادۆزینەوە تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتیی پەیوەست بە سەرکوتکردنی ساڵی 2022ی بەڵگەدار کرد؛ کارەکانی بەردەوام بوون و دەسەڵاتەکانی لە ساڵی 2026دا فراوانتر کران. [12] |
| دادگای دادی نێودەوڵەتی | ئەفریقای باشوور کەیسێکی لەسەر بنەمای پەیماننامەی جینۆساید بەرزکردەوە؛ ڕێکارە کاتییەکانی کانوونی دووەمی 2024 بڕیاری کۆتایی لەسەر بنەمای کەیسەکە نەبوون. [19] | کەیسی غەززە ناکرێت بە شێوەیەکی سادە بگوازرێتەوە: پێویستە پابەندییە پەیماننامەییەکان، تاوانە ئیدیعاکراوەکان، و دەسەڵاتی دادوەری بە جیا هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت. |
| لێپرسینەوەی تاوانکاری | فەرمانەکانی دەستگیرکردنی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی سەبارەت بە دۆخی فەلەستین لە تشرینی دووەمی 2024 دەرچوون. فەرمانەکانی دەستگیرکردن بڕیاری تاوانبارکردن نین و گرەنتی دەستگیرکردنیش ناکەن. [20] | ئەندام‌نەبوون لە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی، دەسەڵاتی دادوەریی دادگاکە ئاڵۆز دەکات. کەیسەکانی دەسەڵاتی دادوەریی گشتگیری نیشتمانی ڕێگەیەکی جیاوازن کە هیومان ڕایتس وۆچ جەختیان لەسەر دەکاتەوە. [2] [17] |
| سەرنجی لەناکاو و بەپەلە | کۆبوونەوە نائاسایییەکانی کۆمەڵەی گشتی و هەنگاوەکانی ئەنجومەنی ئاسایش تاوتوێی دۆخی غەززەیان کردووە. | ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ کۆبووەوە؛ ئەنجومەنی مافی مرۆڤیش لە ٢٣ی کانوونی دووەم دانیشتنێکی تایبەتی ئەنجامدا. وتنی «هیچ کۆبوونەوەیەکی نائاسایی نەکراوە» نادروستە. [12] [13] |
| جووڵانەوە و هۆشیاریی جەماوەری | خۆپیشاندانەکان، کەمپەینەکانی زانکۆ و دەنگهەڵبڕینی کەسایەتییە ناودارەکان بنەمای بەراوردی ڕەخنەگران پێکدەهێنن. | ڕەخنەگران باس لە لاوازتربوونی هاوپشتی دەکەن. ئینستیتیوتی سیاسەتی گەلی جوولەکە (JPPI) ئاماژە بە جیاوازییەک لە نموونەی لێکۆڵینەوەکەیدا دەکات، بە لەبەرچاوگرتنی تێبینییە میتۆدی و مێژووییەکان. [5] [11] |
| بڕیارە حکومییەکان | دانپێدانانی دیپلۆماسی و سیاسەتی چەک، دوو بڕیاری جیاوازن، نەک بەڵگەی پاراستنی تەواو و پێویست. | سزاکان، پشتیوانیکردن لە لێکۆڵینەوەکان و بڕیارەکەی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ی یەکێتیی ئەورووپا سەبارەت بە سوپای پاسداران، هەنگاوی ڕاستەقینەن کە گونجاوبوون و جێبەجێکردنیان هێشتا جێگەی ڕەخنەیە. [16] |
بەهێزترین بەراورد ئەوەیە بپرسین بۆچی هەمان گوتاری ئەخلاقی هەمیشە هەمان ئاست لە بەپەلەیی لێ ناکەوێتەوە. لاوازترین بەراوردیش ئەوەیە میکانیزمە یاساییە جیاوازەکان وەک یەک سەیر بکرێن، وا دابنرێت هەموو چالاکوانان خاوەنی هەمان پاڵنەرن، یان ئازارەکانی فەلەستین بۆ مەرامی تر بەکاربهێنرێن. ئەو کورتەبڕییانە دۆزی قوربانیانی ئێران لاواز دەکەن.
یەک پێوەر بۆ کەرامەتی مرۆڤ.
هاوپشتیی زیاتر بۆ ئێران، پێویستی بە هاوپشتیی کەمتر بۆ فەلەستین نییە.
پێنج بەراوردی شایستە—و پێنج کورتەبڕی کە پێویستە ڕەت بکرێنەوە
- بەردەوامی بەراورد بکە، نەک تەنها دەنگدانەوەیەکی کاتی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا. بزانە ئایا دەزگایەکی ڕاگەیاندن لە ماوەیەکی دیاریکراودا دووبارە ئاوڕی لە قوربانییە دیاریکراوەکان داوەتەوە؛ بەراوردکردنی ئامارە نایەکسانەکانی ساڵانی جیاواز ڕەت بکەرەوە.
- پڕەنسیپە ڕاگەیەندراوەکان لەگەڵ کردەوەدا بەراورد بکە. لە دامەزراوەیەک بپرسە چۆن سیاسەتی خۆی بۆ هەردوو گەل جێبەجێ دەکات؛ ئەو بۆچوونە ڕەت بکەرەوە کە وا دادەنێت هەموو ئەندامانی خاوەن یەک بیروبۆچوونن.
- پاراستنی سەرچاوەکان بەراورد بکە. سەیر بکە چۆن ڕۆژنامەنووسان و شایەتحاڵان لە هەردوو دۆخەکەدا دەپارێزرێن؛ ئەو تێڕوانینە ڕەت بکەرەوە کە پێیوایە ڕووماڵکردنی غەززە ئاسانە یان بێ کۆتوبەندە.
- ئەو بڕیارانە بەراورد بکە کە توانای جێبەجێکردنیان هەیە. بەدواداچوون بۆ لێکۆڵینەوەکان، هاوکارییە یاساییەکان و جێبەجێکردنی سیاسەتەکان بکە؛ یەکسانکردنی بەیاننامە، فەرمانی دەستگیرکردن و بڕیاری دادگا ڕەت بکەرەوە.
- هاوپشتی لەنێوان هاوپەیمانێتییە جیاوازەکاندا بەراورد بکە. بپرسە ئایا سەرکۆنەکردنەکە بۆ هاوپەیمان و نەیار وەک یەکە؛ لۆمەکردنی تەواوی نەتەوەیەک، ئایینێک، یان بزووتنەوەیەکی ناڕەزایەتی ڕەت بکەرەوە.
نابێت ڕێگە بە حکوومەتەکان بدرێت سەرنجدان بە قەیرانێک وەک پاساوێک بۆ دواخستنی قەیرانێکی دیکە بەکاربهێنن. بە هەمان شێوە، نابێت داوا لە چالاکوانان بکرێت دەستبەرداری مافەکانی فەلەستین ببن تا بەرگری لە ژنانی ئێران بکەن، یان پشتگیری لە کردەی سەربازی بکەن تا دژی سەرکوتکارییەکانی تاران بوەستنەوە. بنەما سەرەکییەکە پاراستنی بێ‌مەرجی خەڵکی مەدەنییە؛ مشتومڕە سیاسییەکەش لەسەر ئەوەیە کە چ ڕێکارێک دەتوانێت بە کردەیی ئەو ئامانجە بپێکێت.
بۆچی سەرنجدانی هەڵبژاردەیی (دووفاقانە) ڕوودەدات؟
پۆلێنکردنی ئایدیۆلۆژی
ڕۆولینگ، بونیادی و ڤاینبێرگ لە گۆشەنیگای خۆیانەوە باس لەوە دەکەن کە هەندێک کەس پێشێلکارییەکان لە ڕوانگەی هاوپەیمانێتییە جیۆپۆلەتیکییەکانەوە هەڵدەسەنگێنن. لە چوارچێوەی ئەو دیدەدا، لەوانەیە ڕەخنەگرتن لە دەوڵەتێک کە خۆی وەک دژبەری دەسەڵاتی ڕۆژئاوا دەردەخات، بە گونجاو نەزانرێت. ئەمە تەنیا شرۆڤەیەکە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە دەخرێتە ڕوو، نەک بەڵگەیەک لەسەر پاڵنەری هەموو چالاکوانێک. دژایەتیکردنی دەستێوەردانی سەربازیی بیانی دەکرێت تەواو هاوتەریب بێت لەگەڵ پشتگیرییەکی بێ‌مەرج بۆ مافەکانی خەڵکی ئێران.
پێشینە دیپلۆماسییەکان کە هاووڵاتییان پەراوێز دەخەن
مەترسیی ئەتۆمی، ئاسایشی ناوچەکە و هاووڵاتییە دەستبەسەرکراوەکان، بابەتگەلێکی ڕەوای گفتوگۆ و دانوستانن. بەڵام داخوازییەکانی مافی مرۆڤ لەوانەیە ببنە پلە دوو یان بکرێنە قوربانی. جیاکارییەکەی عیبادی لە نێوان ململانێی دەرەکی و سەرکوتی ناوخۆییدا، داوا لە چاودێران دەکات کاتێک ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان دەوڵەتەکان زاڵ دەبێت، هاووڵاتییان و دۆخی ئەوان لەبەرچاو ون نەکەن. [3]
سانسۆر، ترس و ماندووبوونی ڕای گشتی
پچڕاندنی هێڵەکانی پەیوەندی بەڵگەکان دوادەخات؛ هەڕەشەکان شاهیدیدان کەمدەکەنەوە؛ قەیرانە بەردەوامەکانیش ڕای گشتی ماندوو دەکەن. لێکۆڵینەوەکان پێویستیان بە بودجە و شارەزایی تایبەتمەند هەیە. بەڵام هیچیان نابنە بەڵگەی پیلانگێڕی یاخود پاساوێک بۆ پشتگوێخستن. هەموو ئەمانە پێکەوە ڕوونی دەکەنەوە بۆچی سەرنجێکی کاتیی ناتوانێت ببێتە بەڵگەنامەیەکی بەردەوام. چارەسەر بریتییە لە ڕووماڵی بەردەوام و بەڵگەدارکردنێکی پارێزراوتر، نەک لێدوانی ورووژێنەر و هەستبزوێن.
بزووتنەوەیەک تەنیا یەک لایەن نییە
دەستەواژەکانی «ڕۆژئاوا»، «ئەورووپا»، «میدیا» و «بزووتنەوەی فەلەستین» دامەزراوە و کەسایەتیی جۆراوجۆر دەگرنە خۆیان. لەوانەیە حکوومەتێک سزاکان بسەپێنێت لە کاتێکدا دەزگایەکی پەخش ڕووداوەکە پشتگوێ بخات؛ ڕێکخراوێکی ناحکوومی لێکۆڵینەوە بکات لە کاتێکدا کەسایەتییەکی بەناوبانگ بێدەنگ بێت. بەرپرسیارێتی پێویستی بە دیاریکردنی بڕیاربەدەست و خودی بڕیارەکە هەیە. ئەگینا، ڕەخنەگرتن لە تووڕەیی و هەڵوێستی هەڵبژاردەیی، خۆی دەبێتە گێڕانەوەیەکی هەڵبژاردەیی لەسەر ئەوەی کێ هەڵوێستی وەرگرتووە.
تەماشا بکەن: دەنگەکانی پشت ڕەخنەکە
ئەم تۆمارانە گوزارشت لە هەڵوێستی سیاسی و ئیدیعای خودی قسەکەرەکان دەکەن سەبارەت بە ڕاستییەکان. خستنەڕووی ئەم ڤیدیۆیانە بە مانای پەسەندکردنی هەموو پێشنیازە سیاسییەکان یان ئامارەکانی پەیوەست بە قوربانییان نییە. ڤیدیۆ ڕەسەنەکان و سەرچاوە نووسراوەکان بەستەریان بۆ دانراوە تا بتوانرێت لە چوارچێوەی خۆیاندا لە وتەکان بکۆڵرێتەوە.
دەنگە ئێرانییەکان: شایەتحاڵی، پشتگوێخستن و هاوپشتیی دووفاقانە
ڕەزا پەهلەوی · پەیامێک بۆ ئەورووپا
کەناڵی فەرمیی ڕەزا پەهلەوی. پەیامەکەی سەبارەت بە گەشتە ئەورووپییەکە و مامەڵەی ڕۆژنامەنووسان لەگەڵ دایکوباوکە داغدارەکانی ئێران. ڕەخنەی پەیوەندیدار لە ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٦دا بڵاوکرایەوە. ئەمە وەک وتاری تەواوی بەرلین نەخراوەتە ڕوو. لە یووتیووب تەماشا بکە ↗ · ڕاپۆرت [6] · دەقی ڕووداوەکەی بەرلین [21]
مەسیح عەلینەژاد · کردەوە، نەک خەڵات
لووتکەی ژنێڤ، ١٨ی شوباتی ٢٠٢٦. عەلینەژاد خەڵاتی بوێری بە نوێنەرایەتیی خۆپیشاندەران و ڕزگاربووانی ئێرانی وەردەگرێت، ڕووبەڕووی سەرکردەکانی ڕۆژئاوا دەبێتەوە، و بەراوردی نێوان هاوپشتیی ڕووکەش و کردەوەی ڕاستەقینە دەکات. ڕێکخەری لووتکەکە دەقی تەواوی وتارەکەی بڵاوکردووەتەوە. لە یووتیووب تەماشا بکە ↗ · دەقی تەواوی وتارەکە [23]
«ئێمە پێویستمان بە کردەوەیە، نەک خەڵات.»
مەسیح عەلینەژاد · دەستپێکی نەتەوە یەکگرتووەکان لە لوتکەی جنێڤ
کەناڵی فەرمیی لوتکەی جنێڤ، ٢٠٢٦. وتارێکی پەیوەندیدار لە دەستپێکی نەتەوە یەکگرتووەکان لە لوتکەکەدا—نەک دانیشتنی ڕاوێژکاریی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٥ی کانوونی دووەم و نەک وتاری وەرگرتنی خەڵاتەکەی سەرەوە. لە یووتیووب تەماشا بکە ↗ · تۆمار [24]
مەسیح عەلینەژاد · ڕووبەڕووبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایش
تۆماری UN Watch لە دانیشتنی ڕاوێژکاریی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦. عەلینەژاد ڕەخنە لە خاوی و بێپەلەیی نەتەوە یەکگرتووەکان دەگرێت و هۆشداری دەدات کە بێدەنگی پەیامێکە بۆ ئەوانەی خۆپیشاندەران دەکوژن. ئەمە هەمان ئەو شایەتدانەی ئەنجومەنی ئاسایشە کە پێشتر باسی لێوەکرا—نەک هیچ کام لەو دوو بەشدارییەی لوتکەی جنێڤ لە سەرەوە. ناونیشانە ورووژێنەرەکەی بڵاوکەرەوە و تۆمەتەکانی قسەکەرەکە لە چوارچێوەی دادخوازی و داکۆکیکاریدان، نەک دەرئەنجامی یاسایی سەربەخۆ. لە یووتیووب تەماشا بکە ↗ · تۆمار [25] · تۆماری کۆبوونەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان [13]
ئێلیکا لۆ بۆن · کاتێک دژایەتیکردنی شەڕ دەبێتە پاساوهێنانەوە بۆ ڕژێم
زە فری پرێس (The Free Press)، ١١ی ئازاری ٢٠٢٦ · پارێزەر و چالاکوانی ئێرانی. لە پەیامێک بۆ پاساوهێنەرانی ڕژێمی ئێران، لۆ بۆن گێڕانەوەکانی لایەنگری ڕژێم لەناو ڕاستڕەوی توندڕەو و چەپڕەوی توندڕەو و کاریگەرییان لەسەر دەنگی ئێرانییەکان دەپشکنێت. ئەمە بەرنامەیەکی شیکاریی سیاسییە، نەک ڕاپرسییەکی گشتگیر و نوێنەرایەتیکەری هەڵمەتکارانی دژە شەڕ. دژایەتیکردنی شەڕ لە خۆیدا بە مانای پشتیوانیکردن لە سەرکوتکاری نییە؛ پێویستە ڕەخنە دیاریکراوەکانی ئەو بە جیا هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت. لە یووتیووب تەماشا بکە ↗ · پێناسەی بڵاوکەرەوە [26]
دەنگە نێودەوڵەتییەکان: ڕەخنەکان و وەڵامی ئەورووپا
یەکەم تۆمار ڕاستەوخۆ ڕەخنە لە سەرنجدانی هەڵبژاردەیی دەگرێت. تۆمارە ئەورووپییەکانی دواتر داواکاری بۆ هەنگاونان و دیبەیتێکی دامەزراوەیی نیشان دەدەن: بەڵگەی ئەوەی کە هەندێک دەنگی بیانی هاتنە دەنگ، لە کاتێکدا پرسیاری ئەوەی کە ئایا وەڵامەکەیان شیاو و بەس بووە یاخود نا بۆ لێکۆڵینەوە کراوە دەهێڵێتەوە.
هیلێل نۆیەر · «مێژوو چاودێری دەکات»
ڕێکخراوی UN Watch · دانیشتنی تایبەتی ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤ، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦. بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ڕێکخراوەکە ڕەخنە لە خێرایی وەڵامدانەوەی ئەنجومەنەکە و بەشداریی پسپۆڕانی نەتەوە یەکگرتووەکان، میدیاکان، کەسایەتییە ناودارەکان و چالاکوانانی زانکۆ دەگرێت. تۆمەتەکانی ئەو سەبارەت بە پاڵنەرەکان، خەمڵاندنی ژمارەی قوربانییان و کۆی ژمارەی ئیمزاکەران، تەنیا ئیدیعان لە وتاری ڕێکخراوێکی ناحکومیدا، نەک دەرئەنجامەکانی ئەنجومەنەکە یاخود پێوەرگەلێکی سەربەخۆ پشتڕاستکراوە. دەقی نووسراو ڕێگە دەدات تەواوی بەڵگە و بۆچوونەکانی بخوێندرێنەوە. لە یووتیووب تەماشا بکە ↗ · دەقی تەواو [27]
«وە لە دەرەوەی ئەم هۆڵەش، لە میدیاکان، کەسایەتییە دیارەکانی هۆڵیوود و خۆپیشاندەرانی زانکۆکان دەپرسین—ئێوە کە دەزانن چۆن ڕای گشتیی جیهان بجووڵێنن—بۆچی بێدەنگن؟»
کایا کالاس و ئەندامانی پەرلەمانی ئەورووپا · ئەورووپا تاوتوێی سەرکوتکارییەکان دەکات
کەناڵی فەرمیی پەرلەمانی ئەورووپا، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ · تەواوی دیبەیتەکە. کایا کالاس، بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتیی ئەورووپا و ئەندامانی پەرلەمان تاوتوێی سەرکوتی خوێناوی و پچڕاندنی هێڵەکانی پەیوەندی دەکەن. ئەمە دیبەیتێکی پەرلەمانییە بە بەشداریی چەندین ئاخێوەر، نەک چاوپێکەوتنێکی کورتی کالاس. ئەم بەڵگەیە پێچەوانەی ئەو دەنگۆیانەیە کە گوایە ئەورووپا بەتەواوی بێدەنگە؛ پێویستە سەرنج لەسەر ئەوە بێت کە ئەم نیگەرانییانە بوونە هۆی چی. ئەو ئامارانەی لە کاتی دیبەیتەکەدا خراونەتەڕوو، گوزارشت لە زانیارییە بەردەستەکانی ئەو کاتە دەکەن. لە یووتیووب تەماشا بکە ↗ · تۆماری فەرمی [28]
دانیێل ئاتارد · هاوشانی ئازایەتیی خەڵکی ئێران هەنگاو بنێن
ئێران ئینتەرناشناڵ · Eye for Iran، ئەڵقەی ٩٢. ئەم پەرلەمانتارە ماڵتاییەی پەرلەمانی ئەورووپا داوای هەڵوێستی توندتری ئەورووپا دەکات، لەوانە دەرکردنی دیپلۆماتکارانی ئێران، ڕاگرتنی بازرگانی و زیادکردنی گوشارەکان بۆ سەر دەسەڵاتداران. چاوپێکەوتنەکەی ئەو دەستپێکی بەرنامەیەکی درێژترە کە سیاسەتی ئەمریکا و جەنگی زانیاریش لەخۆدەگرێت؛ تەواوی ئەڵقەکە وتارێکی ئاتارد نییە. ئەمانە پێشنیازە سیاسییەکانی ئەون، نەک بڕیاری پەسەندکراوی یەکێتیی ئەورووپا یان بەڵگەی ئەوەی کە هەموو دانوستانێک ناڕەوایە. لە یووتیووب تەماشا بکە ↗ · پێناسەی بەرنامە [29]
شکاندنی بێدەنگی دەبێت چۆن بێت؟
- سەرنجی بەردەوام لەسەر ناوە دیاریکراوەکان. دوای هەواڵە سەرەکییە سەرەتاییەکان، بگەڕێنەوە لای زیندانییان و خێزانەکانیان. هۆکاری نادیاریی کۆی ئامارەکان ڕوون بکەنەوە، ڕاستکردنەوەکان بڵاو بکەنەوە و سەرچاوە و بەڵگەکان بپارێزن.
- بەڵگەگەلێک کە دوای پچڕانی هێڵەکانی پەیوەندیش دەمێننەوە. پشتیوانی لە بەڵگەنامەکردنی پارێزراو و هێڵەکانی پەیوەندی بکەن بەبێ ئەوەی سەرچاوەکان بکەونە مەترسییەوە. پێش بڵاوکردنەوەی هەر زانیارییەک کە ناسنامەی کەسەکان ئاشکرا بکات، مەترسییەکان هەڵبسەنگێنن.
- لێپرسینەوە لە بەیاننامە بەولاوە. دابینکردنی بودجە و سەرچاوە بۆ لێکۆڵینەوەکان و ئەو کەیسانەی لەڕووی یاساییەوە بەردەستن، لەوانەش دەسەڵاتی دادوەریی گشتگیر لەو شوێنانەی کە دەکرێت جێبەجێ بکرێت. ڕاپۆرتێک، سزایەک یان فەرمانی دەستگیرکردن، تەنیا هەنگاوێکە نەک کۆتایی ڕێگاکە.
- دەستڕاگەیشتنی لێژنەی لێکۆڵینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: داوا لە کۆماری ئیسلامی بکرێت کە ڕێگە بدات بڕیاردەری تایبەت و لێژنەی دۆزینەوەی ڕاستییەکان دەستبەجێ و بێ هیچ کۆسپێک سەردانی وڵاتەکە بکەن، لەوانەش زیندانەکان و نەخۆشخانەکان. [2]
- لێپرسینەوە لە پچڕاندنی ئینتەرنێت: پچڕاندنی هێڵەکانی پەیوەندی لەلایەن دەوڵەتەوە وەک هۆکارێک بۆ لێکۆڵینەوەی دەستبەجێی نێودەوڵەتی و پێشێلکردنی مافی ئازادیی ڕادەربڕین هەژمار بکرێت. [4]
- گوشاری دیپلۆماسی: دەرکردنی ئەو بەرپرسانەی دەستیان لە سەرکوتکارییەکاندا هەبووە لە کۆڕ و کۆمەڵە نێودەوڵەتییەکان و نێردە دیپلۆماسییەکان، تا ئەو کاتەی رێگە بە لێکۆڵینەوەیەکی بێلایەن دەدرێت. [5]
- لەپێشینەدانانی شەفاف. لە حکوومەتەکان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ بپرسن چ بەدواداچوونێکیان کردووە، چ سەرچاوەیەکیان لەبەردەستدا بووە و چ ئاستەنگێک ماونەتەوە. بەراوردکارییەکان لەسەر بنەمای پێوەری وەک یەک بکەن.
- هاوپشتیی بێ مەرجی جیۆپۆلەتیکی. ڕێکخراوە کولتوورییەکان، زانکۆکان و سەندیکاکان دەتوانن هاوکات داکۆکی لە ئێرانییەکان و فەلەستینییەکان بکەن. پێشێلکارییەکان سەرکۆنە بکەن، چ لەلایەن هاوپەیمانانەوە بێت یان نەیاران.
- گوێگرتن بەبێ سەپاندنی مەرجی بەیعەت و لایەنگری. پشتیوانیکردن لە دایکوبابێکی جەرگسووتان، نابێت مەرجدار بکرێت بە پەسەندکردنی پاشایەتی، پارتێک، سەرکردەیەکی ئۆپۆزیسیۆن یان دەستێوەردانی سەربازی.
وەڵامدانەوەی مانادار بە بەردەوامی دەپێورێت: هێشتنەوەی دۆسیەیەک بە زیندوویی، پاراستنی شایەتحاڵێک، گەیاندنی بەڵگەنامە بە داواکاری گشتی، ڕوونکردنەوەی دامەزراوەیەک لەسەر ئەوەی دواتر چی کردووە. دروشمی «ببنە دەنگمان» بە تەنیا یەک پۆست وەڵام نادرێتەوە؛ بەڵکوو وەڵامەکەی لەوەدایە کە نەهێڵیت ئەو کەسانەی لەپشت ئەو دەنگەوەن لەبیر بکرێن.
پرسیار بۆ ئەو دامەزراوانەی دەڵێن بەشی پێویست کاریان کردووە
- بۆ حکوومەتە ئەورووپییەکان: کام دۆسیەی دیاریکراوتان بە ناو خستووەتە ڕوو، چ هاوکارییەکی یاسایی بەدوایدا هاتووە، و چۆن رێکارەکان دژ بە ئەنجامدەران جێبەجێ دەکرێن؟
- بۆ میکانیزمەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان: چ بەڵگەیەک دەپارێزرێت، داوای چ دەستڕاگەیشتنێک کراوە، و چ ئاستەنگێکی کۆنکرێتی ڕێگرە لە هەنگاوی داھاتوو؟
- بۆ ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ: کام زیندانی و پێکهاتە بەدواداچوونی بەردەوامیان بۆ دەکرێت، و خوێنەران لە کوێ دەتوانن زانیارییە نوێیەکان ببینن لەبری تەنیا ڕاپۆرتی سەرەتایی؟
- بۆ ژووری هەواڵەکان: کێ ڕووماڵی سەرکوتی ناوخۆیی ئێران دەکات کاتێک دانوستانە ئەتۆمییەکان دەبنە سەردێڕی هەواڵەکان، و کەی دواین جار گەڕاونەتەوە لای ئەو خێزانانەی چاوپێکەوتنتان لەگەڵ کردبوون؟
- بۆ زانکۆکان، سەندیکاکان و ناوەندە کولتوورییەکان: ئایا بەرگری لەو هونەرمەند، خوێندکار و کرێکارە ئێرانییانە دەکەن کە لەژێر هەڕەشەدان، بەبێ ئەوەی هاوپشتییەکەتان بەند بکەن بە لایەنگریی سیاسییانەوە؟
- بۆ خوێنەران: ئایا وێنەکە راستەقینەیە، مێژووەکەی پشتڕاستکراوەتەوە، سەرچاوەی وتەکە دیارە، و ئایا هەنگاوی پێشنیازکراو بۆ ئەو کەسانەی تێوەگلاون بێ مەترسییە؟
ئەمانە پرسیاری لێپرسینەوەی دەستەی نووسەرانن، نەک بانگەشەی ئەوەی کە هەموو دامەزراوەیەک وەڵامدانەوەی ڕەتکردبێتەوە. ئەمانە تۆمەتی بێدەنگی دەگۆڕن بۆ داواکارییەکی سەلمێنراو بۆ تۆمارێکی گشتی و ڕوون.
هەنگاو بنێ قوربانییان بەبیر بهێنەرەوە
پرسیارەکان دەربارەی بێدەنگی و سەرنجدانی هەڵبژێردراو
ئایا ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان لەسەر ئێران هیچ بێدەنگ بوون؟
نەخێر. شارەزایانی نەتەوە یەکگرتووەکان، لێژنەی دۆزینەوەی ڕاستییەکان، لێبوردنی نێودەوڵەتی و ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤ (HRW) پێشێلکارییەکانیان بەڵگەدار کرد. ئەنجومەنی ئاسایش و ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤ لە کانوونی دووەمی 2026 کۆبوونەوە. ڕەخنە و ناڕەزایەتییەکان لەسەر خێرایی، پانتایی، بەردەوامی و بەدواداچوونی کردەییە—نەک ئەوەی بێدەنگییەکی گشتگیری ڕەها هەبووبێت.
کە چ کەسایەتییەکی ئێرانی ڕەخنەیان لەم کاردانەوانە گرت؟
عبادی ڕەخنەی لە بێدەنگی و بێهەڵوێستیی ئەورووپا گرت؛ بونیادی ڕەخنەی لە بێدەنگیی ڕێژەیی هۆڵیوود گرت؛ عەلیزاد هۆشداریی دایە نەتەوە یەکگرتووەکان کە دەستەوەستانبوون دەبێتە هۆی توندوتیژیی خراپتر؛ پەهلەویش ڕەخنەی لە مامەڵەی ڕۆژنامەنووسان لەگەڵ بنەماڵەکان گرت. لێدوانە بەستراوەکانیان و پێگە سیاسییە جیاوازەکانیان لەسەرەوە ڕوون کراونەتەوە.
ئایا توێژینەوەیەک هەیە کە بەراوردی ڕووماڵی ئێران و غەززە بکات؟
پوختەی مانگی شوباتی 2026ی JPPI جیاوازییەکان لە ڕووماڵە هەڵبژێردراوەکان و ناڕەزایەتییەکان دەخاتە ڕوو. ڕاپۆرتە کورتە گشتییەکەی هەندێک پرسیاری میتۆدۆلۆژی و ناڕێکییەکی دیاری لە بەروارەکاندا بەجێهێشتووە. ئەمانە تەنیا ئیدیعای توێژینەوەیی گێڕدراوەن، نەک پێوانەسازییەکی یەکلاکەرەوەی جیهانی.
ئایا ڕەخنەگرتن لە تووڕەیی و هەڵوێستی هەڵبژاردەیی، لە ئازارەکانی فەلەستینییەکان کەم دەکاتەوە؟
نابێت بەو شێوەیە بێت. هەردوو گەل شایستەی مافی یەکسانن. هەڵوێستێکی بنەماخوازی و بەردەوام پێشێلکارییەکانی سەرجەم حکوومەتەکان و گرووپە چەکدارەکان ڕەت دەکاتەوە، نەک ئەوەی گرنگیدان بە خەڵکێک کەم بکاتەوە تەنیا بۆ ئەوەی سەرنج بۆ گەلێکی دیکە ڕابکێشێت.
ئایا بێدەنگی دەبێتە بەڵگەی پاڵپشتیکردن لە ڕژێمی ئێران؟
نەخێر. بێدەنگی بە تەنیا پاڵنەر یان دڵسۆزی ناسەلمێنێت. پێویستە ڕەخنەکان پەنجە لەسەر کەمتەرخەمی، بڕیار یان دژبەرییە بەڵگەدارەکان دابنێن. تۆمەتەکانی وەک هاوئاهەنگی، دابینکردنی دارایی یان پڕوپاگەندەی ئەنقەست پێویستیان بە بەڵگەی سەربەخۆ هەیە.
سەرچاوەکان و پێڕستی خوێندنەوە
وتەکان لەگەڵ دەقی چاوپێکەوتنەکان یان ڕاپۆرتە بەستراوەکان بەراورد و پشتڕاست کراونەتەوە. وتارە ڕایەکان، هەڵسەنگاندنەکانی داکۆکیکاران و پوختەی توێژینەوەکان وەک خۆیان ناسێنراون و وەک دەرئەنجامی دادوەری یان دامەزراوەیی پێشکەش نەکراون. پێداچوونەوەی بۆ کراوە لە 9ی تشرینی یەکەمی 2026.
- شارەزایانی نەتەوە یەکگرتووەکان: زیاتر لە 1,000 لەسێدارەدان لە ماوەی نۆ مانگدا، ئەیلوولی 2025.
- ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤ: دۆخی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران زیاتر بەرەو قەیران دەڕوات، 4ی شوباتی 2026. داواکاریی لێپرسینەوەی بەهار سەبا و ئاماری کۆتایی ساڵی ناوەندی برومەند.
- ئێران ئینتەرناشناڵ: عبادی ڕەخنە لە بێدەنگیی ئەورووپا دەگرێت، 15ی نیسانی 2026. ڕاپۆرتی لێدوانەکانی لێژنەی پەرلەمان.
- ئێران ئینتەرناشناڵ: عەلیزاد هۆشداری دەداتە نەتەوە یەکگرتووەکان لە دەستەوەستانبوون، 15ی کانوونی دووەمی 2026.
- زە هۆڵیوود ڕیپۆرتەر: بونیادی داوا لە هۆڵیوود دەکات پشتیوانی لە خۆپیشاندەران بکات، دان بیلفسکی، 21ی کانوونی دووەمی 2026. چاوپێکەوتن، لەوانەش گێڕانەوەی وتەکەی حەلوە لەلایەن بونیادییەوە.
- JNS: پەهلەوی ڕەخنە لە ڕۆژنامەنووسان و سیاسەتوانانی ئەورووپی دەگرێت; لێدوانە سەرەکییەکەی خۆی، 24ی نیسانی 2026.
- ئیسرائیل هایۆم: ڕەخنەی ڕۆولینگ لە هاوسۆزیی هەڵبژێردراو، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦؛ پۆستی سەرەکی، ١١ی کانوونی دووەم.
- ستوونی دەیڤید ئێم. واینبێرگ دەربارەی بێدەنگی بەرامبەر ئێران، زە جێرۆزەلیم پۆست، ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦. وتارە، نەک بەدواداچوونی میدیایی.
- یووئێن واچ: بێدەنگیی شارەزایانی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر ئێران، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦. ڕاپۆرتی داکۆکیکاریی ڕێکخراوی ناحکوومی.
- شارەزایانی نەتەوە یەکگرتووەکان داوا لە ئێران دەکەن بازنەی توندوتیژی بشکێنێت، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦.
- JPPI: پوختەی لێکۆڵینەوەی ڕووماڵی بەراوردکاری و چاوپێکەوتن لەگەڵ یەدیدیە ستێرن، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦. سەرنج و تێبینییە میتۆدی و مێژوویییەکان لە سەرەوە تاوتوێ کراون.
- لیژنەی ڕاستیگەڕیی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئێران; ٣٩هەمین دانیشتنی تایبەتی ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤ، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦.
- هەواڵەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان: کۆبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایش لەسەر ناڕەزایەتییە خوێناوییەکانی ئێران، 15ی کانوونی دووەمی 2026.
- لێبوردنی نێودەوڵەتی: لەسێدارەدانی زیاتر لە ١،٠٠٠ کەس لە ئێران، ئەیلوولی 2025.
- دەزگای ئاسایشی گشتیی کەنەدا: پۆلێنکردنی سوپای پاسداران وەک تیرۆریست، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤.
- ڕۆیتەرز: بڕیاری وەزیرانی یەکێتیی ئەورووپا لەسەر سوپای پاسداران و سزای نوێ، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦.
- دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC): دادگاکە چۆن کار دەکات. دەسەڵاتی دادوەری و جیاوازیی نێوان لێکۆڵینەوە و بڕیاری تاوانبارکردن.
- دەرەنجامی کۆمیسیۆنی لێکۆڵینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە کۆمەڵکوژی لە غەززە، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥.
- ICJ: ئەفریقای باشوور دژی ئیسرائیل. بەڵگەنامەکانی کەیسەکە و بڕیارەکانی ڕێوشوێنی کاتی.
- ICC: دۆخی دەوڵەتی فەلەستین. بەڵگەنامەکانی کەیس و فەرمانی دەستگیرکردن.
- ڕەزا پەهلەوی: لاپەڕەی چالاکیی کۆنفرانسی ڕۆژنامەوانیی فیدراڵی لە بەرلین، ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٦. سەرەکیترین کورتەبڕی بڵاوکراوە، بە بەراوردکارییەکەی میونشنیشەوە؛ دەقێکی تەواو نییە.
- ڕەزا پەهلەوی: «پەیامێک بۆ ئەورووپا: بە ئێوەوە بێت یان بێ ئێوە، ئێمە هەر دەجەنگین». ڤیدیۆی کەناڵی فەرمی؛ جیاوازە لە کورتەبڕەکەی لاپەڕەی چالاکیی بەرلین.
- لووتکەی ژنێڤ: خەڵاتی ئازایەتیی ٢٠٢٦، وتارە تەواوەکەی مەسیح عەلینەژاد، ١٨ی شوباتی ٢٠٢٦؛ تۆماری فەرمیی خەڵاتەکە. چالاکییەکە لەلایەن ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە ڕێکخراوە؛ لێدوان و وتەی قسەکەران دەرئەنجامی ڕەسمیی نەتەوە یەکگرتووەکان نین.
- لووتکەی ژنێڤ: مەسیح عەلینەژاد لەسەر ئێران — کردنەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان، ٢٠٢٦. تۆماری فەرمیی ڕێکخەران، جیاواز لە وتارەکەی لە ئەنجومەنی ئاسایش و وتاری وەرگرتنی خەڵاتەکە.
- UN Watch: مەسیح عەلینەژاد لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان. تۆماری شایەتحاڵییەکەی لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦؛ ڕێکەوتی کۆبوونەوەکە بەپێی تۆماری نەتەوە یەکگرتووەکانە لە سەرچاوەی ١٣دا.
- زە فری پرێس: پەیامێک بۆ پاساوهێنەرەوەکانی ڕژێمی ئێران، ئێلیکا لێ بۆن، ١١ی ئازاری ٢٠٢٦. شرۆڤەی سیاسی؛ پێناسەی بڵاوکەرەوە و تۆمارەکە.
- UN Watch: مێژوو دەڕوانێت—ئێران، نەتەوە یەکگرتووەکان، و بێدەنگیی جیهان، بڵاوکراوەتەوە لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦. دەقی وتارەکەی هیلێل نۆیەر لە ٢٣ی کانوونی دووەم؛ ڤیدیۆی فەرمی. هەڵمەتی داکۆکیکاریی ڕێکخراوی ناحکوومییە، نەک دەرئەنجامی نەتەوە یەکگرتووەکان.
- پەرلەمانی ئەورووپا: سەرکوتی توند دژی خۆپیشاندەران لە ئێران، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦. دیبەیت و دانوستانی تەواوی فەرمی لەگەڵ کایا کالاس و پەرلەمانتارانی ئەورووپا.
- ئێران ئینتەرناشناڵ: یاسادانەرێکی یەکێتیی ئەورووپا بۆ ڕژێمی ئێران—«کاتی ئێوە بەسەرچوو»، Eye for Iran، ئەڵقەی ٩٢. چاوپێکەوتنی دانیێڵ ئاتارد و بەدوایدا گفتوگۆیەکی فراوانتر لەسەر سیاسەت و جەنگی زانیاری؛ پێناسەی بڵاوکەرەوەکە بەشەکان لە یەکتر جیادەکاتەوە.
تێبینیی ڕاستکردنەوە. ئەم وەشانە فراوانکراوە، ئیدیعای گشتگیری بێ‌بنەما سەبارەت بە بێدەنگیی ڕەها دەسڕێتەوە، تۆماری کۆبوونەوەکەی نەتەوە یەکگرتووەکان و وەڵامی ئەورووپا بەرامبەر بە سوپای پاسداران ڕاستدەکاتەوە، بەراوردکارییەکی پشتڕاستنەکراوەی بودجە لادەبات، و چیتر وێنەی هاوپشتییەکە بەبێ سەرچاوە بۆ ساڵی 2026 ناگەڕێنێتەوە.