فیلمی دیاریکراو
77 کاتژمێر — فیلمەکە دەربارەی دوو شەوی ئێران
فیلمێکی ورووژێنەری دەروونی لەلایەن Vahid Mahdavi، کە لە شەوانی 8 و 9ی کانوونی دووەمی 2026 ڕوودەدات. ترەیلەرەکان ببینە، چیرۆکەکە بخوێنەرەوە، و تۆمارە بەڵگەنامەییەکەی پشت سەری ببینە.
کۆمەڵکوژیی ڕەشت: دوو شەوی 8–9ی کانوونی دووەمی 2026 لە ئێران
دوو شەوەکەی 8–9ی کانوونی دووەمی 2026 — کۆمەڵکوژیی Rasht و خوێناویترین 48 کاتژمێری ئێران لە ڕاپەڕینی زستانی ئەرخەوانی (Crimson Winter).
بەشی 2 · 8 — 9ی کانوونی دووەمی 2026
دوو شەوەکە.
ئەو شوێنەی ژمارە دزەپێکراوەکان تەنیا وەک هێڵکارییەکی ناتەواو نیشانی دەدەن، شایەتحاڵەکان دەیکەنە ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگر.
ئاگاداری دەربارەی ناوەڕۆک: ئەم بەشە وێنەی بەڵگەنامەیی قوربانییان، خۆپێشاندەرانی بریندار، جانتای تەرم و ساردکەرەوەی مردووان لەخۆدەگرێت. وێنەکان لێرەدا لە چوارچێوەی بنەماکانی بەکارهێنانی دادپەروەرانەی میدیایی بڵاوکراونەتەوە، چونکە خودی ڕووداوەکان نکۆڵییان لێ دەکرێت.
8 — 9ی کانوونی دووەمی 2026
فەرمانی کوشتن.
Q: کێ فەرمانی تەقەکردن لە خۆپیشاندەرانی لە تشرینی دووەمی 2019دا دەرکرد؟
لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، ڕژێم لە کۆنتڕۆڵی پۆلیسییەوە بەرەو سەرکوتکردنی سەربازیی تەواو هەنگاوی نا. فەرمانی ڕاشکاو درا بە سوپای پاسداران (IRGC) کە هێزی کوشندە دژی خەڵکی سڤیلی بێچەک بەکاربهێنن — کە ئەمە خوێناویترین سەرکوتکردن بوو لە مێژووی کۆماری ئیسلامیدا. یەکەکانی سوپای پاسداران و بەسیج نیشانەشکێن، زرێپۆش و هێلیکۆپتەری سیخوڕییان جێگیر کرد. ناوەندە پزیشکییەکان کرانە ئامانج و ئەو پزیشکانەی چارەسەری خۆپێشاندەرە بریندارەکانیان دەکرد دەستگیرکران.
لە نێوان خوێناویترین ڕووداوە تاکەکاندا، بریتی بوو لە کۆمەڵکوژیی 2026ی Rasht: ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هانا (HRANA) لانیکەم ٣٩٢ کوژراوی تەنیا لە ڕەشت بەدۆکیۆمێنت کردووە، کە زۆربەی هەرە زۆریان دوای بڕینی ئینتەرنێت بووە. لێبوردنی نێودەوڵەتی و هیومان ڕایتس وۆچ لانیکەم ٢٨ خۆپێشاندەر و ڕێبواری کوژراویان لە ١٣ شار لە ٨ پارێزگادا لە نێوان ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ بۆ ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ تۆمار کردووە — واتە پێش دەستپێکردنی چڕترین شەپۆلی سەرکوتکردن. لە Malekshahi، پارێزگای Ilam: Reza Azimzadeh، Latif Karimi، Mehdi Emamipour، Fares (Mohsen) Agha Mohammadi، و Mohammad Reza Karami لەلایەن هێزەکانی IRGCەوە لە ناو بنکەیەکی بەسیجەوە تەقەیان لێکرا. لە Azna، پارێزگای Lorestan: وەهاب مووسەوی، مستەفا فەلاحی، شایان ئەسەدوڵڵاهی، ئەحمەدڕەزا ئەمانی، ڕەزا مورادی عەبدولوەند و تەها سەفەری — تەمەن شانزە ساڵ، کە تەرمەکەی لە خێزانەکەی زەوت کرا.
لە ٣ی کانوونی دووەمدا، خامنەیی وتی «تێکدەران دەبێت بخرێنە شوێنی خۆیان.» لە ٥ی کانوونی دووەمدا سەرۆکی دەسەڵاتی دادوەری فەرمانی بە داواکاری گشتی دا کە «هیچ نەرمی و نیانییەک» نیشان نەدەن. دەسەڵاتداران خێزانی هەندێک لە قوربانییەکانیان ناچار کرد لە میدیا حکوومییەکاندا دەربکەون و گیانلەدەستدانی ئازیزانیان بخەنە ئەستۆی ڕووداوی دیکە، ئەوەش لەژێر هەڕەشەی ناشتنی نهێنیدا ئەگەر ڕەتیبکەنەوە.
ناکۆکی لەسەر مردووەکان.
Q: چەند کەس لە ماوەی 'دوو شەوەکە'ی تشرینی دووەمی 2019 لە ئێران کوژران؟
ژمارەی کوژراوان بوو بە یەکێک لە پڕناکۆکترین ئامارەکان لە مێژووی هاوچەرخی ئێراندا. ئاماری فەرمیی حکوومەتەکەی پزیشکیان، کە لە ١ی شوباتی ٢٠٢٦ بڵاوکرایەوە، بریتی بوو لە 3,117 (لەوانەش نزیکەی 214 هێزی ئەمنی). لیستی ناوی پشتڕاستکراوەی HRANA، کە لە 23ی شوباتی 2026 لە ڕاپۆرتێکدا بە ناوی زستانی ئەرخەوانی (The Crimson Winter)بڵاوکرایەوە، تۆماری کردووە 7,007 مردنی پشتڕاستکراوە — ٦٤٨٨ خۆپێشاندەری گەورەساڵ، ٢٣٦ منداڵ، ٢٠٧ کارمەندی ئەمنی، و ٧٦ ڕێبوار و کەسی بێلایەن — لەگەڵ ١١٧٤٤ حاڵەت کە هێشتا لەژێر لێکۆڵینەوەدان. ئێران ئینتەرناشناڵ بە شێوەیەکی سەربەخۆ 6,634 ناوی کۆکردەوە. تۆڕێکی پزیشکان کە لەگەڵ The Guardian قسەیان کردووە هۆشدارییان داوە کە ڕەنگە ژمارەکە زیاتر بێت 30,000.
کات گۆڤار، لە 25 January 2026، لیستێکی لەو گیانلەدەستدانانەی پەیوەستن بە خۆپێشاندانەکان بڵاوکردەوە کە تەنیا لە ڕۆژانی ٨ و ٩ی کانوونی دووەم لە نەخۆشخانە مەدەنییەکان تۆمارکراون؛ ئەمەش بە پشتبەستن بە وتەی دوو بەرپرسی باڵای ئێران کە وتوویانە کۆگاکانیان "جانتای تەرمیان لێ بڕاوە" و "لۆریی بارهەڵگریان لەبری ئەمبوڵانس بەکارهێناوە." ڕاپۆرتە دزەپێکراوە ناوخۆییەکانی ڕێکخراوی هەواڵگریی سوپای پاسداران لە ٢٢ تا ٢٤ی کانوونی دووەم، ژمارەی قوربانییانیان بە 30,304 — ئەو ئامارانەی کە لەلایەن Iran International لە 25 January لە بەڵگەنامە دزەپێکراوەکانی ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی بڵاوکراونەتەوە کە زیاتر لە 400 شار دەگرێتەوە. ڕاپۆرتێکی دزەپێکراوی پەرلەمان ئاماژەی بە 33,000 — 36,500 کرد. بڕیاردەری تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی مرۆڤ لە ئێران، Mai Sato، لە 22 January ڕایگەیاند کە ڕەنگە ژمارەی مردووەکان لە 27,500تێپەڕێت. ڕەزا پەهلەوی، بە پشتبەستن بە تۆڕەکانی دیاسپۆرا کە ڕاپۆرتیان بۆ 20,000ناردووە، کۆی گشتییەکەی نزیکەی ڕۆژنامەی سەندەی تایمزدانا، لەنێویاندا نزیکەی 15,000 کەس تەنها لە تاران. 50,000هەر ژمارەیەکیان لە تاقیکردنەوەی لێکۆڵینەوەی سەربەخۆدا دەربچێت، سنووری خوارەوەی ئامارەکان — واتە لیستە دزەپێکراوەکەی ئێران ئینتەرناشناڵ کە ٣٦٥٠٠ ناوی تێدایە — تەنیا ڕۆژانی ٨ و ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ دەکاتە
خوێناویترین ڕووداوی سەرکوتکردنی دوو-ڕۆژە لە مێژووی هاوچەرخی ئێراندا . ئێران ئینتەرناشناڵ کەمتر لە ١٠٠ ناوی هاوبەشی لە نێوان لیستەکەی خۆی و لیستەکەی حکوومەتدا دۆزیوەتەوە، و ئامارە فەرمییەکەی وەک "هەوڵێکی شەرمەزارانە بۆ بچووککردنەوەی قەبارەی گەورەترین کۆمەڵکوژیی سەر شەقام لە مێژووی هاوچەرخی ئێراندا" وەسف کرد. لە ١١ی شوباتی ٢٠٢٦، مەسعوود پزیشکیان، سەرۆک کۆمار، بە ئاشکرا داوای لێبوردنی لە گەلی ئێران کرد بۆ کۆمەڵکوژییەکان — دانپێدانانێک کە لە ڕووی مێژووییەوە دەگمەنە.ساردخانەیەک لە نزیک تاران، کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ — پڕ بووە لە تەرمی ئەو خۆپێشاندەرانەی لە کاتی سەرکوتکردنەکاندا کوژراون. ڕۆیتەرز لە ڕێگەی
شایەتحاڵەکان چییان لە سەرکوتکردنەکەی November 2019ـەوە گێڕاوەتەوە؟
Q: پزیشکێک کە لەلایەن
Center for Human Rights in Iran چاوپێکەوتنی لەگەڵ کراوە لە نەخۆشخانەیەک لە ئەسفەهان، وەسفی هەژدە نەشتەرگەریی یەک لە دوای یەکی زەبری سەر تەنیا لە یەک شەودا ئەنجام دراوە. خوێن لە جۆگەکانی دەرەوەی هۆڵی نەشتەرگەرییەکەدا مەیبوو. ژمارەی تەرمەکان لە فایلەکانی نەخۆشخانەدا دەستکاری کرابوون. تەرمەکان کاتژمێر ٣ی بەیانی لەلایەن بریکارەکانی بەسیجەوە لە ساردخانەکان دەبران و لە گۆڕستانی بێناونیشاندا بە خاک دەسپێردران؛ ئەو خێزانانەی بەدوای کەسوکاریاندا دەگەڕان، هەڕەشەی ناشتنی نهێنییان لێ دەکرا ئەگەر بێتو وتەکانیان پاشەکشە پێ نەکەن. ، بە گێڕانەوە لە دوو بەرپرسی باڵای تەندروستی ئێران لە
کات"جانتای تەرمیان لێ بڕا. لۆریی بارهەڵگریان لەبری ئەمبوڵانس بەکارهێنا." 25 January 2026: لە
Rasht ، هێزەکانی سوپای پاسداران و بەسیج دوای گرتنی دەرچەکان، ئاگریان لە بازاڕی مێژوویی و سەرداپۆشراوی شارەکە بەردا، پاشان تەقەی ڕاستەوخۆیان لەو مەدەنییانە کرد کە لە ناو دووکەڵەکەدا ڕایان دەکرد.HRANA لانیکەم 392 کوژراوی تەنها لە Rasht بە دۆکیومێنت کردووە؛ Iran HRM تا 3,000 کەسی تۆمار کردووە. ڕزگاربووان باسیان لە "تەقەی کۆتایی" کردووە کە لە بریندارەکان دراوە. جانتاکانی تەرم لە سەرکوتکردنی January 2026ی ئێران — وێنە دزەپێکراوەکان کە لەلایەن
پزیشک و پەرستارە ئێرانییەکان، لە کاتی قسەکردن بۆ
پزیشکێکی نیشتەجێی نەشتەرگەری بە ڕۆژنامەکەی وتووە: "لەنناو خوێندا پیاسەمان دەکرد، ئاوی ناو سەتڵەکان سوور هەڵگەڕابوو. منداڵیان دەهێنا؛ ئەو کوڕانەیان دەهێنا کە دەموچاویان شێوا بوو." بەڕێوەبەرانی نەخۆشخانە لەژێر هەڕەشەی دەرکردندا فەرمانیان پێکرابوو قوربانیانی خۆپێشاندانەکان بە کۆدی دەستنیشانکردنی ناپەیوەندیدار تۆمار بکەن — وەک "ڕووداوی هاتوچۆ،" "کەوتنەخوارەوە لە بەرزی،" یان "هۆکاری نادیار." لە شەوی دووەمدا جانتای تەرم نەما. (بەکارهێنانی دادپەروەرانەی سەرنووسەری). لە دەرەوەی دیوارەکانی نەخۆشخانەکەدا، یەکەکانی سوپای پاسداران (IRGC) و بەسیج سیناریۆی پاشهاتەکانی
Amnesty International
“ئێمە لە ناو خوێندا دەڕۆیشتین” — پزیشکە ئێرانییەکان باس لە سەرکوتکارییەکان دەکەن. وێنە: Sipa، لە ڕێگەی ئاگرکەوتنەوەکەی بازاڕی Rasht ـیان ساز کرد — دەرچەکان بە لەحیم داخران، پاشان تەقەی ڕاستەوخۆ لەوانە کرا کە هەوڵیان دەدا ڕابکەن. وێنەکەی خوارەوە ئەوەیە کە کاسبکارانی ڕزگاربووی بازاڕەکە لە یەکەم تیشکی بەرەبەیاندا بینییان. Washington Post · تا 3,000 کەسی تۆمار کردووە. ڕزگاربووان باسیان لە "تەقەی کۆتایی" کردووە کە لە بریندارەکان دراوە..
ڕوخسارەکانی پشت ئامارەکان.
Q: قوربانییە ناوبرابووەکانی سەرکوتکاریی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ کێن؟
Amnesty International وێنەی بیست و هەشت کەس لە قوربانییە ناوبرابووەکانی دە ڕۆژی یەکەمی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ی بڵاوکردەوە — کۆلاجێک کە دەوڵەتی ئێران هەفتانە کاتی بۆ تەرخان کرد تا لە ئینتەرنێت بیسڕێتەوە. هەر ڕوخسارێک ڕەتکردنەوەیەکی بچووکی ئەو کۆتاییەیە کە ڕژێم دەیەوێت، کە تێیدا خۆپیشاندەران دەبنە ئامار و ئامارەکانیش دەبنە دەنگۆ.
کۆلاجەکە هەموو قوربانییەکان ناگرێتەوە. لانیکەم 392 کوژراوی تەنها لە Rasht بە دۆکیومێنت کردووە؛ وە Iran Human Rights خۆپێشاندەرە ئێرانییەکان چۆن لە کاتی سەرکوتکارییەکانی تشرینی دووەمی ٢٠١٩دا کوژران؟
Rasht · ٨ — ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ · دووبارە بنیادنانەوەی مەیدانی
ئاگر، تەڵە، تەقەی ڕاستەوخۆ.
Q: خۆپیشاندەرە ئێرانییەکان چۆن لە کاتی سەرکوتکاریی تشرینی دووەمی ٢٠١٩دا کوژران؟
شایەتحاڵییە مەیدانییەکان و بەڵگە بینراوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە یەکە ئەمنییەکانی ڕژێم ئاگریان لە بازاڕی قەرەباڵغی سەرداپۆشراوی Rasht بەرداوە، دەرچەکانیان گرتووە، و تەقەی ڕاستەوخۆیان لەو خەڵکە سڤیلە بێ چەکە کردووە کە لە دووکەڵەکە ڕایان دەکرد. Iran Human Rights Monitor، ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦.
چۆنیەتی بەڕێوەچوونی ئۆپەراسیۆنەکە.
Q: کاتێک دووکەڵ و بڵێسەی ئاگر لە ناو کۆڵانەکاندا بڵاوبووەوە، ئەو سڤیلانەی لە ناو دوکانەکاندا پەنایان گرتبوو ناچار بوون بەرەو دەرەوە ڕابکەن. لەو کاتەدا، هێزە ئەمنییەکان بە فیشەکی ڕاستەوخۆ و ساچمە تەقەیان لەوانە کرد کە لە دووکەڵەکە دەهاتنە دەرەوە. شایەتحاڵەکان وتیان زۆربەی ئەوانەی تەقەیان لێکرا بێچەک بوون؛ هەندێکیان بەو شێوەیە کوژران کە ڕزگاربووان وەک
بەپێی چەندین شایەتحاڵ، ڤیدیۆ و وێنە کە لەلایەن Iran Human Rights Monitor ئەو ڤیدیۆیانەی لەو ئێوارەیەدا تۆمارکراون، دەنگی تەقەی بەردەوام و کەوتنی چەندین قوربانی لە ماوەی چەند خولەکێکدا نیشان دەدەن. کەسانی دیکە باسیان لەوە کردووە کە لە کۆڵانە بنبەستەکاندا و لە کاتی تەشەنەسەندنی ئاگرەکەدا گیرابوون، هیچ وەڵامێکیان لە لایەن فریاکەوتنەوە وەرنەدەگرت، و کاتێک گەیشتوونەتە ناو شەقامە کراوەکان لە پشتەوە تەقەیان لێکراوە.
کاتێک دووکەڵ و بڵێسەی ئاگر لە ناو کۆڵانەکاندا بڵاوبووەوە، ئەو سڤیلانەی لە ناو دوکانەکاندا پەنایان گرتبوو ناچار بوون ڕابکەن. لەو کاتەدا، هێزە ئەمنییەکان بە فیشەکی ڕاستەوخۆ و ساچمە تەقەیان لەوانە کرد کە لە دووکەڵەکە ڕایان دەکرد. شایەتحاڵەکان وتیان زۆربەی ئەوانەی تەقەیان لێکرا بێ چەک بوون؛ هەندێکیان بەوە کوژران کە ڕزگاربووان وەک فیشەکی کۆتاییهێنان وەسفی دەکەن، دوای ئەوەی کە پێشتر کەوتبوون.
وێنەکانی بەیانی ٩ی کانوونی دووەم، پێکهاتە سووتاوەکان، ناوەوەی دوکانە خەڵوزبووەکان و ڕێڕەوە وێرانبووەکانی تەواوی بازاڕەکە نیشان دەدەن — ئەمەش شێوازێکە کە لەگەڵ سووتاندنی بەئەنقەست و بەکارهێنانی ماددەی سووتێنەردا دەگونجێت، نەک تەنیا ئاگرکەوتنەوەیەکی هەڕەمەکی و ڕێکەوت.
بەڵگەی بینراوی هێرشێکی بەئەنقەست.
Q: ئاماژە بەوە دەکات کە بەکارهێنانی ئەنقەستی ئاگر لە شوێنێکی قەرەباڵغی مەدەنی، داخستنی ڕێگاکانی هەڵاتن، و تەقەکردن بە فیشەکی جەنگی لە کەسانی بێچەک، پێشێلکارییەکی زەقی یاسا نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤن — بەتایبەت مافی ژیان و قەدەغەکردنی هەڵسوکەوتی دڕندانە و نامرۆڤانە.
وێنەکانی بەیانی ٩ی کانوونی دووەم، پێکهاتە سووتاوەکان، دەروونی دوکانە خەڵوزبووەکان و ڕێڕەوە وێرانبووەکان بە درێژایی تەواوی تاقەکانی بازاڕەکە نیشان دەدەن — ئەمە شێوازێکە کە لەگەڵ گەرمکردنی بەئەنقەست و بەکارهێنانی ماددەی سووتێنەردا دەگونجێت نەک تەنها ئاگرکەوتنەوەیەکی هەڕەمەکی ڕێکەوتی. تا 3,000 کەسی تۆمار کردووە. ڕزگاربووان باسیان لە "تەقەی کۆتایی" کردووە کە لە بریندارەکان دراوە. ئاماژە بەوە دەکات کە بەکارهێنانی ئەنقەستی ئاگر لە شوێنێکی کۆبوونەوەی مەدەنی، داخستنی ڕێگاکانی هەڵاتن، و تەقەکردن بە فیشەکی جەنگی لە کەسانی بێچەک، پێشێلکارییەکی قورسی یاسا نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤن — مافی ژیان و قەدەغەکردنی هەڵسوکەوتی دڕندانە و نائینسانی.
هەمان دامەزراوە هۆشداری دا کە ئەگەر ئەم کارانە بە شێوەیەکی بەرفراوان یان سیستماتیک ئەنجام بدرێن، ڕەنگە بگەنە ئاستی تاوان دژی مرۆڤایەتی بەپێی پێوەرە یاساییە نێودەوڵەتییەکان. ئەوەی لە بازاڕی مێژوویی Rasht ڕوویدا تەنها پێکدادانێکی دابڕاو نەبوو؛ بەڵکو بەڵگە بەردەستەکان ئاماژە بە ئۆپەراسیۆنێکی ئەنقەست دەکەن کە تێیدا خەڵکی مەدەنی ڕاستەوخۆ کراونەتە ئامانج.
Tehran · 23 — 28 فێبریوەری 2026 · دادگاکان
ئینکاریکردنی پلانداڕێژراو، منداڵە ونبووەکان.
لە هەفتەکانی دوای کۆمەڵکوژییەکانی مانگی یەنایەر، دەزگای دادوەریی ئێران ستراتیژییەکی نوێی گرتەبەر: ئینکاریکردنی زنجیرەیی و هەماهەنگکراو. ئەم قەبارە بێپێشینەیەی ئینکاریکردن نیشانەی پابەندبوون بە یاسا نییە — بەڵکو نیشانەی بەکارهێنانی ئەنقەستی قۆناغی “لێکۆڵینەوەی سەرەتاییە” بۆ دابڕاندنی تۆمەتباران و بێبەشکردنیان لە هەر جۆرە بەرگرییەک. Iran HRM، 28 فێبریوەری 2026.
Mahsa Sarli، 12 ساڵان — تاوانبارکردنی منداڵی.
لە 24 فێبریوەری 2026، دەسەڵاتە دادوەرییەکان — لەکاتێکدا هەر سزایەکی لەسێدارەدانیان ڕەت دەکردەوە — پشتڕاستیان کردەوە کە Mahsa Sarli، تەمەن دوازدە ساڵ، بە تۆمەتی “پڕوپاگەندە دژی دەوڵەت” و “ئەندامێتی لە گروپێکدا بە مەبەستی تێکدانی ئاسایشی نەتەوەیی” دەستبەسەرە. هەردوو تۆمەتەکە، بەپێی یاسای سزای ئیسلامی ساڵی 2013ی ئێران، ناکرێت ئاراستەی منداڵێکی هاوتەمەنی ئەو بکرێن: کەسانی تەمەن 9 بۆ 15 ساڵ بەرپرسیارێتی سزای گەورەساڵانیان ناکەوێتە ئەستۆ، و تەنها ڕێکاری پەروەردەیی دەتوانرێت پیادە بکرێت.
دەستبەسەرکردنی ئەو هەروەها پێشێلکردنی ڕێککەوتننامەی مافەکانی منداڵە کە ئێران واژۆی کردووە — ماددەی 37 (قەدەغەکردنی دەستبەسەرکردنی سەرەڕەمەکییەکانی منداڵان)، ماددەی 40 (دادوەری تایبەتمەندی مێرمنداڵان)، ماددەکانی 13 و 15 (ئازادی ڕادەربڕین و کۆبوونەوە)، و بنەمای باڵای بەرژەوەندییەکانی منداڵ. بەپێی یاسای بنەماکانی دادگاییکردنی سزایی خودی ئێران، دەبێت منداڵ دەستبەجێ بگوازرێتەوە بۆ نووسینگەی داواکاری گشتی مێرمنداڵان؛ لێپرسینەوە لەلایەن بریکارە ئەمنییەکان و دادگاییکردن لە دادگای شۆڕش بە ڕاشکاوی قەدەغەیە.
لە 23 فێبریوەری، وتەبێژی دەزگای دادوەری خۆپیشاندەرە دەستبەسەرکراوەکانی خوار تەمەن هەژدە ساڵی وەک ئەو کەسانە وەسف کرد کە “کردەوەی تاوانکارییان ئەنجامداوە و لە کاتی ڕێکارەکانی دۆسیەکەیاندا لە دەستبەسەریدا دەمێننەوە” — ئەم ناوە لێنانە، پێش هەر سزادانێک، پێشێلکردنی بنەمای بێتاوانییە کە لە ماددەی 14ی پەیمانی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسییەکاندا (ICCPR) چەسپاوە.
براکانی Kiani-Vafa — دادپەروەری کرایە قوربانی خێرایی.
لە 23 فێبریوەری 2026، Asadollah Jafari، سەرۆکی دادگای پارێزگای Isfahan، دەرچوونی سزای لەسێدارەدانی دژی Saman، Arman، و Rahman Kiani-Vafa — سێ برا کە لە خۆپیشاندانەکانی مانگی یەنایەردا دەستگیرکرابوون — ڕەتکردەوە و ستایشی دادوەری ناوخۆیی کرد بۆ ڕاییکردنی “دۆسیەی ئاژاوەگێڕان بە خێرایی، وردی و بڕیاردەری.”
ئەو پێداگرییە لەسەر خێرایی لە دۆسیە سزاییە قورسەکاندا خۆی لە خۆیدا پێشێلکارییە. ماددەی 14(3)ی ICCPR گەرەنتی “کات و ئاسانکاری گونجاو بۆ ئامادەکردنی بەرگری” بۆ تۆمەتبار دەکات: کات بۆ خوێندنەوەی دۆسیەکە، ڕاوێژکردن لەگەڵ پارێزەر، ئامادەکردنی بەڵگە، و بانگکردنی شاهیدەکان. لیژنەی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان چەندین جار جەختی کردووەتەوە کە دۆسیەکانی لەسێدارەدان دەبێت بەرزترین پێوەرەکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە بپێکن — و هیچ بەدەرکردنێک پیادە نابێت، تەنانەت لە “دۆسیە ئەمنییەکان” یان بارودۆخی نائاساییدا.
ئەم شێوازە بەردەوام و یەکگرتووە. تا 3,000 کەسی تۆمار کردووە. ڕزگاربووان باسیان لە "تەقەی کۆتایی" کردووە کە لە بریندارەکان دراوە. بەڵگەنامەکان نیشاندەری ڕەتکردنەوەیەکی هەماهەنگکراون لەلایەن دەیان دەزگای ڕاگەیاندنی سەر بە دەوڵەت لە ٢٤-٢٥ی شوبات: هەوڵێکی ستراتیژی بۆ داگیرکردنی فەزای میدیایی، بێدەنگکردنی ناڕەزایەتییە نێودەوڵەتییەکان، و تەواوکردنی دادگاییکردنێکی نادادپەروەرانە لە بێدەنگیدا لە ماوەی قۆناغی "لێکۆڵینەوە"دا. ڕاگرتنی تۆمەتباران لەو قۆناغەدا بۆ ماوەیەکی درێژخایەن — بەبێ پارێزەری سەربەخۆ یان دەستڕاگەیشتن بە زانیارییەکانی دۆسیەکە — بۆ خۆی دەبێتە دەستبەسەرکردنی سەرەڕۆیانە بەپێی ماددەی ٩ لە پەیمانی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسییەکان (ICCPR). بۆ نەوجەوانان، ماددەکانی ٣٧ و ٤٠ لە ڕێککەوتننامەی مافەکانی منداڵ (CRC) پێشێلکارییەکە دوو هێندە گەورەتر دەکەن.
Iran HRM · ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
12
تەمەنی Mahsa Sarli، کە تۆمەتبار کراوە بە "پوڕوپاگەندە دژی دەوڵەت" و "ئەندامبوون لە گرووپێک بۆ تێکدانی ئاسایشی نیشتمانی" بەپێی یاسایەک کە کەسانی خوار ١٥ ساڵ لە بەرپرسیارێتی سزایی گەورەساڵان دەبەخشێت.
Iran HRM · ٢٤ — ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٦
دەیان
دەزگای ڕاگەیاندنی سەر بە دەوڵەت کە لە ماوەی ٤٨ کاتژمێردا، بە شێوەیەکی هاوکات دەرچوونی سزای لەسێدارەدانیان بۆ منداڵان و خۆپیشاندەران "ڕەت کردەوە" — بەمەش دۆسیەکانیان لە ناڕوونییەکی ئەنقەستدا هێشتەوە.
ماددەکانی ٩ و ١٤ی ICCPR · ماددەکانی ٣٧ و ٤٠ی CRC
4
پارێزبەندییە نێودەوڵەتییە سەرەکییەکان — قەدەغەکردنی دەستبەسەرکردنی سەرەڕۆیانە، گەرەنتی دادگاییکردنی دادپەروەرانە، قەدەغەی دەستبەسەرکردنی ئەمنیی نەوجەوانان، دادوەریی تایبەتمەندی نەوجەوانان — کە هەموویان لە یەک دۆسیەدا پێشێل کراون.
لە ناو شارە ڕاپەڕیوەکاندا.
شارەکان خۆیان لە ناو ڕووماڵە میدیاییەکانی ڕۆژئاوادا دەرناکەون. زۆربەی ئەوەی جیهان بینیی لە ڕێگەی پەنجەرەی دیاسپۆراوە بوو: لە تیەرگارتنی بەرلین، گۆڕەپانی ترافالگاری لەندەن، پارکی لافایێتی واشنتۆن. ئەو شارانەی لە خوارەوە بوون ئەوانە بوون کە خەریک بوو خاڵی دەکرانەوە — Neyshabur، Rasht، Marvdasht، Azna، Javanrud، Mashhad، Kermanshah — ئەو شوێنانەی کە هیچ نووسینگەیەکی پەیامنێریان تێدا نەبوو، شوێنێک کە هێڵی ئینتەرنێت تێیدا خاو کرابووەوە و تاکە کامێراش مۆبایلەکەی ناو گیرفانی ئەو کوڕە بوو کە تا بەیانی دەکوژرا.
“ئەوان لەگەڵ تەرمی ئامۆزاکەیان کە لە ناو پەڕۆیەکدا پێچرابووەوە گەڕانەوە. ئەو دوکانەی تێیدا کاری دەکرد هێشتا کراوەیە. کەس ناوێریت ناوەکەی لەسەر جامەکە بنووسێت.” — ئەو گەواهیدەرانەی لەلایەن CHRI، ئەسفەهان، ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ کۆکراونەتەوە.
لە نێوان ناوی کوژراوانی ئەو دوو شەوەدا
منداڵان، خوێندکاران، کاسبکاران.
Bahar Hosseini
Melina Asadi
Mohammad Qasem Rousta
Taha Safari
Mostafa Falahi
Reza Ghanbari
Sina Ashkbousi
Erfan Soltani
حەوت ناو لە لیستێکدا کە کەمترین ژمارەی پشتڕاستکراوەی دەگاتە دەیان هەزار کەس.
١٧ی ئازار — بەردەوامە · سێدارەکان لە دوای شەڕەوە
لە سێدارەدانی بەکۆمەڵ لە کاتی شەڕ و دوای شەڕدا.
دوای مردنی خامنەیی و دەستبەکاربوونی کوڕەکەی موجتەبا لە ٩ی ئازاری ٢٠٢٦، ڕژێم گەڕایەوە سەر تاکە ئامرازێک کە هەمیشە متمانەی تەواوی پێی هەبووە.
ئاگاداریی ناوەڕۆک: ئەم بەشە وێنەی زیندانییە لەسێدارەدراوەکان و ئاماژەدان بە کوشتنە حکومییەکانی تێدایە.
CHRI · 17 Mar — 27 Apr 2026
22
زیندانیانی سیاسی لە ماوەی ٤١ ڕۆژدا هەڵواسران — لە هەر دوو ڕۆژدا یەک لەسێدارەدان. ڕاپۆرتی CHRI.
نووسینگەی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان · 29 Apr 2026
21
لەمانگدارەدان و زیاتر لە ٤٠٠٠ دەستبەسەرکردن لە سەرەتای دەستپێکردنی جەنگەوە لە 28 February. Euronews / UN.
BBC / IHR / Amnesty
1,639
کۆی گشتیی لەسێدارەدانەکان لە ئێران لە ساڵی 2025دا — بەرزترین ڕێژەی ساڵانەیە لە ساڵی 1989ەوە، +٦٨٪ بەراورد بە ساڵی ڕابردوو. BBC.
لە 19 March 2026 بە تۆمەتی moharebeh بۆ گوایە زیانگەیاندن بە ئۆتۆمبێلێکی بەسیج هەڵواسرا. کەمتر لە دوازدە کاتژمێر پێشتر ئاگاداری بە بنەماڵەکەی درابوو. New York Times · Wikipedia.
لە April 2026دا لەسەر تۆمەتەکانی پەیوەست بە سووتاندنی موڵکی حکومەت لە کاتی خۆپیشاندانەکانی مانگی یەکدا هەڵواسرا — سزایەک کە دوای دادگاییکردنێکی نهێنی و بێ هەبوونی نوێنەری یاسایی سەربەخۆ درا. وێنە لە ڕێگەی Iran Human Rights.
لە 19 March 2026 هەڵواسرا — بە تۆمەتی moharebeh (“شەڕکردن دژی خودا”) بۆ گوایە زیانگەیاندن بە ئۆتۆمبێلێکی بەسیج. کەمتر لە دوازدە کاتژمێر پێشتر ئاگاداری بە بنەماڵەکەی درابوو. New York Times.Saleh Mohammadi، ١٩ ساڵ — زۆرانبازی ناودار لە Qom
لە 8 January دەستگیرکرا، لە 14 January 2026 دوای چوار ڕۆژ لە دادگاییکردنی نهێنی هەڵواسرا — خاوەن دوکانێکی جلوبەرگ کە تاکە تاوانی بەدیکۆمێنتکراوی لەسەر شەقام بوون بوو.Erfan Soltani — Fardis
تەمەن هەژدە ساڵ. لە April 2026دا لەسەر تۆمەتەکانی پەیوەست بە سووتاندنی موڵکی حکومەت لە کاتی خۆپیشاندانەکانی مانگی یەکدا هەڵواسرا.Amirhossein Hatami
یەکەم ژن کە پەیوەست بە ڕاپەڕینی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ ڕووبەڕووی لەسێدارەدان بووەوە — لەگەڵ هاوسەرەکەی و دوو کەسی تردا سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا بەهۆی گوایە فڕێدانی شتومەک لە سەربانەوە.Bita Hemmati
ئامێرێکی هەڵواسینی سێدارە لە هەر چل و هەشت کاتژمێرێکدا — زۆربەیان مێرمنداڵ و دوکاندارن — لەژێر بایکۆتێکی نزیک لە تەواوەتیی زانیاریدا.
دەنگەکان لە ناوەوەی ئێران · BBC، March 2026
واقیعی ژێر سەردێڕەکان.
دوو هەفتە دوای دەستپێکردنی هێرشەکان، ئەو ئێرانییانەی پێشتر پشتگیرییان لە کاردانەوەی دەرەکی دەکرد، نامەیان بۆ BBC نارد. ئێمە گۆڕانکاری لە وتەکانیاندا ناکەین.
“ساڵانێکە خۆپیشاندان دەکەین. هەر جارێک بێدەنگمان دەکەن. کاتێک هێرشەکان دەستیان پێکرد، پێم وابوو ئەمە شتێکە ڕژێم ناتوانێت بەرگەی بگرێت. ئێستا ترس لە چاوی خەڵکدا دەبینم. چیتر ئارامی نابینم. یان بە دەنگی تەقینەوەکان بەخەبەر دێم، یان بە مۆتەکەی تەقینەوەکان.”سەما، ٣١ ساڵ — ئەندازیار، تاران
“بینینی ئاگرە گەورەکان و بیستنی دەنگی تەقینەوەکان، بینینی منداڵە ترساوەکان لەناو گریانا — چی دەبێت ئەگەر تەنها وێرانەمان بۆ بمێنێتەوە و حکومەتی مەلاکان تەنانەت سەرکوتکەرتر بێت؟”مینا، ٢٨ ساڵ — مامۆستا
“خەڵک دەڵێن دەبێت گۆڕانکاری لە ناوخۆوە دەست پێبکات — وەک بڵێی ئێمە هەوڵمان نەدابێت. بۆ خاتری خودا، ئایا ئەم خەڵکە ئەو هەموو تەرمەی خۆپیشاندەرانیان بیرچووەوە کە لە ناو کیسەی تەرمدا بوون؟ ئایا ئەوە تەنها دوو مانگ لەمەوبەر نەبوو؟”ڕەزا، ٤٠ ساڵ — ئەندازیار، ئەسفەهان
“ئەمە سوکایەتییە بە گەلی ئێران کاتێک یاسایەکی جیاکاری بە بەشێک لە کولتوورمان ناودەبەن.”Masih Alinejad — Yale Law School, 2019
دۆکومێنتارییەکان
فیلمە دۆکومێنتارییە درێژەکان لەسەر ئێران
فیلمی درێژ، لێکۆڵینەوە و زنجیرەیەکی سێ بەشی لەسەر ڕاپەڕین، سەرکوت و ئەو کەسانەی لە پشت تۆمارەکەوەن.
وەڵامی خێرا
لە ڕەشت چی ڕوویدا لە ٨-٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦؟
هێزە ئەمنییەکانی ئێران لەسەر ناڕەزایان لە چەندین شاردا تەقەیان لێکرد بە درێژایی دوو شەوی پێکەوە. ڕەشت بەرزترین ژمارەی قوربانی لە یەک شەودا تۆمارکرد؛ تۆمارەکانی نەخۆشخانە تەنیا بۆ ئەو دوو شەوە ٣٠٣٠٤ قوربانییان تۆمارکرد.
شوێنکەوتنی ژمارەی قوربانییەکان · چۆن ئەم ژمارانە دەسەلمێنرێن · ڕووخساری مردووەکان
هەموو پرسیارەکانی تایبەت بە ئێران، وەڵامدراونەتەوە
هەموو پرسیار و وەڵامە سەرچاوەدارەکانی ئەم ئەرشیفە، لە یەک لاپەڕەدا کۆکراونەتەوە. سەرەتا وەڵامە کورتەکان، لەگەڵ بەستەرێک بۆ لاپەڕەی تەواو لە پشت هەر یەکێکیانەوە.