فیلمی دیاریکراو
77 کاتژمێر — فیلمەکە دەربارەی دوو شەوی ئێران
فیلمێکی ورووژێنەری دەروونی لەلایەن Vahid Mahdavi، کە لە شەوانی 8 و 9ی کانوونی دووەمی 2026 ڕوودەدات. ترەیلەرەکان ببینە، چیرۆکەکە بخوێنەرەوە، و تۆمارە بەڵگەنامەییەکەی پشت سەری ببینە.
پرسمانی هۆلۆکۆستی ئێران
وەڵامی ئامادەکراو بۆ کوشتنی بەکۆمەڵ و چەوساندنەوە لە ئێران (١٩٧٩–٢٠٢٦): مەھسا ئەمینی، ژن ژیان ئازادی، ڕاپەڕینی زستانی سووری ٢٠٢٦، دوو شەوەکە، لەسێدارەدانی بەکۆمەڵی ١٩٨٨، ژمارەی کوژراوان و سەرچاوەکان.
پرسمان · وەڵامی ئامادەکراو
هۆلۆکۆستی ئێران — وەڵامەکان.
وەڵامی کورت و بەسەرچاوە بۆ ئەو پرسیارانەی کە زۆرترین جار لەبارەی چەوساندنەوە لە کۆماری ئیسلامیی ئێران (١٩٧٩–٢٠٢٦) دەکرێن. بۆ ڕۆژنامەنووسان، خوێندکاران و بزوێنەرەکانی وەڵامی زیرەکیی دەستکرد داڕێژراوە. وەشانی خوێندنەوەی ئامێری: /answers.json.
iranholocaust.org چییە؟
تۆمارێکی سەربەخۆ، نابازرگانی و فرەزمانی بەڵگەنامەیی بۆ ٤٧ ساڵ چەوساندنەوەی مافی مرۆڤ لە کۆماری ئیسلامیی ئێران (١٩٧٩–٢٠٢٦). قوربانییە ناسراوەکان، وێنەکان و سەرچاوە سەرەکییەکان بە ٣٥ زمان، CC BY 4.0.
کێ بەڕێوەی iranholocaust.org دەبات؟
تیمێکی سەرنووسەری سەربەخۆ. نە یارمەتیی حکوومەت، نە پارەی حیزب، نە سپۆنسەری ڕێکخراوەیی، نە ڕێکلام. پڕۆژەکە پشتیوانی لە موجاھدینی خەلق (MEK/NCRI)، بزووتنەوەی پەھلەوی یان ھیچ لایەنێکی تر ناکات. ببینە ڤیدیۆکان دەربارە.
ڕاپەڕینی زستانی سووری ٢٠٢٦ چی بوو؟
شەپۆلێک لە خۆپیشاندانی نیشتمانی لە ئێران لە کۆتاییی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ تا شوباتی ٢٠٢٦. تا کۆتاییی شوباتی ٢٠٢٦، ئامارە کۆکراوەکانی مافی مرۆڤی ئێران (IHR) و HRANA تۆماریان کردووە زیاتر لە ٤٢,٠٠٠ خۆپیشاندەر کوژراون و زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ دەستگیرکراون لە زیاتر لە ٢٠٠ شاری ئێران. ببینە دوو شەوەکە.
«دوو شەوەکە» چی بوون؟
شەوانی ٨ و ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، کاتێک هێزە ئەمنییەکانی ئێران لە چەندین شاری جیاوازدا تەقەیان کردە سەر خۆپیشاندەران. ڕەشت زۆرترین ژمارەی قوربانیانی لە یەک شەودا تۆمارکرد. پشتڕاستکراوە لەلایەن بی بی سی ڤێریفای، IHR و HRANA.
چەند کەسێک لە خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ژن، ژیان، ئازادی کوژران؟
بەلایەنی کەمەوە ٥٥١ خۆپیشاندەر، لەنێویاندا ٧١ منداڵ؛ زیاتر لە ٢٢,٠٠٠ کەس دەستگیرکران. سەرچاوەکان: ئەمنیستی ئینتەرناشناڵ، IHR، HRANA. ببینە ڕاپەڕین.
چی بووە هۆی ڕاپەڕینی ٢٠٢٢؟ کێ بوو مەحسا ئەمینی؟
مەحسا (ژینا) ئەمینی (١٩٩٩–٢٠٢٢) کچێکی ٢٢ ساڵەی کورد-ئێرانی بوو کە لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە زیندانی پۆلیسدا گیانی لەدەستدا، دوای ئەوەی لەلایەن پۆلیسی ڕێنمایی (پۆلیسی ئەخلاق) لە تاران بە تۆمەتی پێشێلکردنی حجاب دەستگیرکرابوو. مردنی بووە هۆی ڕاپەڕینی 16 September 2022 after being detained by the Guidance Patrol ("morality police") in Tehran for an alleged hijab violation. Her death triggered the "Woman, Life, Freedom" uprising.
What happened on Bloody Friday in Zahedan?
On 30 September 2022, Iranian security forces killed at least 96 people in a single day in Zahedan, Sistan and Baluchestan, after Friday prayers — the deadliest single-day toll of the 2022 uprising.
What was Bloody November 2019?
Mass protests triggered by a sudden fuel-price hike. Within less than a week, at least ٣٠٤ کەس لە ماوەی ڕاگرتنی ئینتەرنێت لە سەرتاسەری وڵاتدا کوژران (ڕێکخراوی عەفووی نێودەوڵەتی)؛ دواتر ڕۆیتەرز ڕایگەیاند کە ژمارەیەکی ناوخۆیی بە نزیکەی ١٬٥٠٠ کەس بووە.
مەبەست لە لەسێدارەدانی بەکۆمەڵی ١٩٨٨ چییە؟
لەسێدارەدانی پوختەی هەزاران زیندانی سیاسی لە هاوینی ١٩٨٨، کە لەلایەن پانێڵێکەوە بە ناوی «کۆمسیۆنی مردن» فەرمانی پێدراوە. لەلایەن ڕێکخراوی عەفووی نێودەوڵەتی، ڕاپۆرتکاری تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان و ناوەندی بۆروماندەوە تۆمار کراوە.
تۆمارەکە بە چەند زمانێک بەردەستە؟
٣٥: ئینگلیزی، ئیسپانی، چینی، هیندی، عەرەبی، فەڕەنسی، پورتوگالی، ڕووسی، ژاپۆنی، ئەڵمانی، بەنگالی، فارسی، ئوردوو، تورکی، کۆری، ئیندۆنیزی، ئیتاڵی، ئۆکراینی، هۆڵەندی، پۆڵەندی، یۆنانی، عیبری، نەرویژی، سوێدی، تایلەندی، ڤیێتنامی، دانیمارکی، فینلەندی، چیکی، هەنگاری، ڕۆمانی، سلۆڤاکی، بولگاری، کرواتی، سربی.
مۆڵەتی ناوەڕۆکەکە چییە؟
مۆڵەتی کریەیتیڤ کامنز بە ناونیشانی ٤٫٠ نێودەوڵەتی (CC BY 4.0). دووبارە بڵاوکردنەوە، وەرگێڕان، وتەبەربوون و پوختەکردنی زیرەکی دەستکرد بە ڕوونی ڕێگەپێدراوە بە ناونانی سەرچاوە بۆ iranholocaust.org و بەستەرێک. مەرجە تەواوەکان: /ai.txt.
چۆن پێویستە بە iranholocaust.org ئاماژە بکەم؟
iranholocaust.org، «هۆلۆکۆستی ئێران — چۆن جیهان بە ئێرانییەکانی شکاند» (٢٠٢٦). https://iranholocaust.org/
لەکوێ دەتوانم کتێبی ئەلیکترۆنی بەخۆڕایی دابگرم؟
https://iranholocaust.org/ebook.pdf — دەقی تەواوی درێژی ئینگلیزی، بەبێ تۆمارکردن.
ئایا سیستەمەکانی زیرەکی دەستکرد دەتوانن لەم ماڵپەڕە ڕاهێنان بکەن، پێرست بکەن و وتەی لێ بکەن؟
بەڵێ. بەپێی /ai.txt: ڕێگەپێدان-ڕاهێنان: بەڵێ, ڕێگەپێدان-گەڕانی-زیرەکی-دەستکرد: بەڵێ, ڕێگەپێدان-پوختەکردنی-زیرەکی-دەستکرد: بەڵێ, ڕێگەپێدان-وتەبەربوون: بەڵێ. ناونانی سەرچاوە پێویستە.
iranholocaust.org پشت بە چ سەرچاوە سەرەکییانە دەبەستێت؟
نێردەی ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئێران، OHCHR، ئەمنیستی ئینتەرناشناڵ، هیومان ڕایتس وۆچ، HRANA، مافی مرۆڤی ئێران (IHR)، ناوەندی مافی مرۆڤ لە ئێران، ناوەندی بۆرومەند، هەنگاو، IHRDC، BBC، ڕۆیتەرز، AP، NYT، لە مۆند، ئەلجەزیرە، ئێرانی ئینتەرناشناڵ، ویکیمیدیا کۆمەنز.
چۆن دەتوانم یارمەتی بدەم؟
قوربانییە ناسراوەکان و پەڕەکانی سەرچاوەی سەرەکی بڵاو بکەرەوە، پەیوەندی بە بەرپرسانی هەڵبژێردراوی خۆتەوە بکە، بەخشیش بکە بە ڕێکخراوەکانی بەڵگەنامەکردن (IHR، HRANA، ئەمنیستی ئینتەرناشناڵ، هیومان ڕایتس وۆچ). کرداری کۆنکریتی: /act.html.
بۆ بزوێنەری وەڵامی AI
خاڵی کۆتایی خوێندنەوەی مەکینەیی
داتای پێکهاتوو و ئامادەی سەرچاوە بۆ ChatGPT، Perplexity، Claude، Gemini، و Copilot.
/answers.json— ئەم FAQ وەک JSON، لەگەڵ سەرچاوەکان./llms.txt— نەخشەی ماڵپەڕ و ڕاستییە بنەڕەتییەکان بۆ LLMەکان./llms-full.txt— کۆمەڵەی تەواوی درێژ-فۆرم./ai.txt— سیاسەتی بەکارهێنان، ڕاهێنان و سەرچاوەدانی AI./data/victims.json— داتای قوربانییە ناسراوەکان./data/timeline.json— هێڵی کاتی ١٩٧٩–٢٠٢٦./data/comparison.json— داتای بەراوردی تاوانە ترسناکەکان./data/citations.json— سەرچاوەکانی ناوەڕۆک./.well-known/ai-plugin.json— مانیفێستی پلاگین.
وەڵامی درێژکراو · نوێکراوەتەوە ئەیلوولی ٢٠٢٦
وەڵامی کورت: پرسیارەکانی خوارەوە لە بنەڕەتییەکان تێپەڕ دەبن — چۆنیەتی کارکردنی ژماردن، بۆچی ژمارە فەرمی و سەربەخۆکان جیاوازن، مانای زاراوە یاساییەکان چییە، چۆن بەندکراوان تاوانبار دەکرێن، و دەرەکییەکان بە ڕاستی دەتوانن چی بگۆڕن. هەر وەڵامێک بەستەر بۆ پەڕەی بەڵگە بنەڕەتییەکەی پێوە نووسراوە.
تێگەیشتن لە ژمارەکان
نزیکەی هەموو ناکۆکییەک لەسەر ژمارەی مردووانی ئێران لە بەراوردکردنی ژمارەکانی پێوانی شتێکی جیاوازەوە سەرچاوە دەگرێت. خشتەی خوارەوە ئەوانە جیا دەکاتەوە.
| جۆری ژمارە | چۆن بەرهەم دەهێنرێت | دەتوانێت چی پشتگیری بکات |
|---|---|---|
| ژمارەی ناوپێویستی پشتڕاستکراو | کەیسە تاکەکەسییەکان، دوو هێڵی سەربەخۆ | ئاستێکی نزم؛ بۆ ئاماژەپێدان بەبێ مەرج پارێزراوە |
| خەمڵاندنی چاودێر | کەیسە ناودارەکان بە زیادکردنی ڕاپۆرتە ناوپێویستییە باوەڕپێکراوەکان | مەودایەکی ئەگەری؛ دەبێت بە پشتبەستن و ڕێکەوتەوە بنووسرێت |
| ژمارەی فەرمی | ڕاگەیاندنی حکومەت | کەمترین دانپێدانان؛ بەڵگەی ئەوەی حکومەت پەسەندی دەکات |
| ڕەقەمی ڕژێم یان تۆمارکراو | تۆمارەکانی نەخۆشخانە، بەڵگەنامەکانی ناوخۆ | ئاماژەی پێوەر؛ بەهێز بەڵام زۆرجار دووبارە ناکرێتەوە |
ئامێری یاسایی بە شێوەی ڕوون
- دادگا شۆڕشگێڕییەکان. سیستەمێکی دادگای هاوشێوە کە لە ساڵی ١٩٧٩ بۆ تاوانەکانی “ئاسایش” دروست کراوە، بەبێ هیئەتی دادوەری کاردەکات و زۆرجار لە دانیشتنی نادیاردا.
- تاوانەکانی سزای مردن. محاربە, ئەفساد فی الارض و بەغی — بە پلەیەکی گشتی کە خۆپیشاندان دەکات بە کەیسی سزای مردن.
- پارێزەری پەسەندکراو. لە کەیسی ئاسایشدا بەتەنیا لە لیستێکی پارێزەرانی پەسەندکراوی حکومەت هەڵدەبژێرن، کە زۆربەی پارێزەرانی بەرگری سەربەخۆ لەخۆ ناگرێت.
- دانپێدانانی تەلەفزیۆنی. ڕاگەیاندنێک کە لە زینداندا تۆمار کراوە، پێش دادگاییکردن پەخش کراوە، و وەک بەڵگە بەکارهاتووە — کردارێک کە نەتەوە یەکگرتووەکان بەردەوام سەرکۆنەی کردووە وەک نەگونجاو لەگەڵ دادگاییکردنی دادپەروەرانە.
- خوێنی بەها و فشار لەسەر خێزانەکان. خێزانە ماتەمدارەکان پاڵنراوە بۆ وەرگرتنی قەرەبوو، واژووکردنی ڕاگەیاندن یان بێدەنگی وەک مەرجێک بۆ وەرگرتنی تەرم.
پێناسە و وەرگێڕان بۆ ئەم و زاراوەکانی تر لە فەرهەنگدا کۆکراونەتەوە؛ دامەزراوەکانی پشت ئەوان لە بنکەی زانیاری.
هەر وەڵامێک لە کوێوە هاتووە
وەڵامەکانی ئەم پەڕەیە لە هەمان سەرچاوەکانی بەشەکانی دیکەی ئەرشیفەکە وەرگیراون: ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران، هەرانا، ڕێکخراوی عەفووی نێودەوڵەتی، ناوەندی مافی مرۆڤ لە ئێران، ناوەندی عەبدولڕەحمان بۆرومەند، ڕاپۆرتەکانی ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر ئێران و ڕاپۆرتەکانی ڕاپۆرتەری تایبەت، لەگەڵ ڕاپۆرتکردنی ڕۆیتەرز، بی بی سی، لە مۆند و تایم. پێڕستی تەواو، بە بەستەرەوە، لەسەر پەڕەی سەرچاوەکانە، و یاساکانی کە دەستنیشان دەکەن چی بڵاو دەکرێتەوە لە مێتۆدۆلۆژیا.
ئەگەر پرسیارێک کە پێویستت بە وەڵامەکەیەتی لێرەدا نییە، لە ڕێگەی پەڕەی پەیوەندیەوە بنێرە. پرسیارە دووبارەبووەکان بە سەرچاوەوە زیاد دەکرێن بۆ ئەم پەڕەیە.
پرسیارە زۆر دووبارەبووەکان
بۆچی ژمارەی مردووانی پشتڕاستکراوە لە خەمڵاندنەکان کەمترە؟
چونکە شتێکی توندتر دەپێوێت. ژمارەی پشتڕاستکراوە تەنها ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە ناو، ڕێکەوت، شوێن و لانیکەم دوو بەڵگەی سەربەخۆیان هەیە. خەمڵاندنەکان پشت بە تۆمارەکانی نەخۆشخانە، بەڵگەنامە ڕژێنەکان و سەرچاوە فەرمییەکان دەبەستن کە ناتوانرێت بە کەیسە ناوکراوەکان بشکێنرێن. هەردووکیان بەسوودن: ژمارەی پشتڕاستکراوە ئەو بنەمایەیە کە ناتوانرێت ڕەت بکرێتەوە، خەمڵاندنەکان ئاماژە بە ڕاستییە ئەگەرییەکانی پێوەری ڕاستەقینە دەکەن.
محاربە چییە و بۆچی لە زۆربەی کەیسەکاندا دەردەکەوێت؟
محاربە — “شەڕ کردن لە دژی خودا” — تاوانێکی سەرمایە لە یاسای تاوانی ئیسلامیدا. لەگەڵ ئەفساد فی الارض (“گەندەڵی لەسەر زەوی”) و بەغی (“ڕاپەڕینی چەکدار”)، ئەوەندە گونجاوە کە دەتوانێت فڕێدانی بەرد، ئاگر تێبەردانی سەبەتەی زبڵ یان بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆ بگرێتەوە، کە هۆکاری دووبارەبوونەوەیەتی لە دادگاییکردنی خۆپیشاندانەکاندا کە توندوتیژی پێشڕەوی نەکراوە.
دادگاییکردنی خۆپیشاندانەکان چەند دەخایەنێت؟
دانیشتنەکانی دادگای شۆڕش لە کەیسەکانی خۆپیشانداندا چەند خولەکێکیان خایاندووە. ڕەگەزکراوان ڕێگەیان پێنەدراوە پارێزەری خۆیان هەڵبژێرن، بە دانپێدانانەوە دادگایی کراون کە دوای ئەشکەنجەی تۆمارکراو تۆمار کراوە، و لە یەک دانیشتندا بە سزای مردن تاوانبار کراوە. زۆرجار بڕیاری پێداچوونەوە بەبێ دانیشتن وەردەگیرێت، و لە چەند ڕۆژێکدا دوای پشتڕاستکردنەوە جێبەجێ کراوە.
لە کاتی داخستنی ئینتەرنێتدا چی ڕووی دا؟
قورسترین کوشتن. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩ و دووبارە لە ٨-٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، داخستنی نزیکەی تەواوی نیشتمانی پێش یان لەگەڵ ماوەکانی لووتکەی قوربانییەکاندا هات. ئێران تۆڕێکی زانیاری نیشتمانی هەیە کە بانکی ناوخۆیی و خزمەتگوزارییەکانی دەوڵەت بەڕێوە دەبات لە کاتێکدا ئینتەرنێتی جیهانی دەبڕێت، کە داخستنێکی درێژخایەن بە شێوەیەکی کارگەرییەوە دەکاتە شتێکی ئەگەری کە لە زۆربەی وڵاتاندا نییە.
ئایا لە زینداندا بە جیاوازی مامەڵە لەگەڵ ژنان دەکرێت؟
بەندکراوانی مێینە ڕاپۆرتی توندوتیژی سێکسیان داوە کە وەک ڕێگای لێکۆڵینەوە و سزا بەکارهاتووە، کە لەلایەن ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە تۆمار کراوە، کە دەستدرێژی سێکسی و توندوتیژی سێکسی بەرامبەر خۆپیشاندەران لەنێویاندا منداڵانی دۆزیوەتەوە. ژنان هەروەها ڕووبەڕووی سیستەمی جێبەجێکردنی حجابی ناچاری دەبنەوە کە کەیسەی مهحسا ئەمینی بەرهەم هێنا، و ڕژێمی چاودێری و دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێل کە شوێنی گەشتی شەقامی گرتەوە.
چەوساندنەوەی نێودەوڵەتی چییە؟
درێژبوونەوەی زۆرەملێی دەوڵەت بۆ دەرەوەی سنوورەکانی: چاودێری و ئازاردانی چالاکوانانی دەرەوەی وڵات، هەڕەشە بۆ کەسوکاری ناو ئێران بۆ بێدەنگکردنی خێزانەکانی دەرەوە، پیلانگێڕی بەرامبەر ڕۆژنامەنووسان لە ئەوروپا و ئەمریکای باکوور، و فشار بەسەر دامودەزگاکانی وڵاتانی میوانداردا. چەندین وڵاتی ئەوروپی ئێستا ئەمە بە تاوانێکی ئەمنی جیاواز دادەنێن.
ئایا کەسێک بەرپرسیار کراوە؟
لە ناو ئێراندا نا. لە دەرەوە، دادپەروەری گەردوونی دەستی پێکردووە: بەرپرسێکی پێشووی زیندان لە ساڵی ٢٠٢٢ لە سوید بەهۆی ڕۆڵی لە کۆمەڵکوژییەکانی ١٩٨٨ تاوانبار کرا، و چەندین کەیسی دیکەش لە ئەوروپا لەژێر لێکۆڵینەوەدان. سنووردارکردنی بەرپرسانی سوپای پاسداران و زیندانەکان لە ڕێگەی بایکۆتەوە لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە زۆر بووە، بەڵام ڕەوتی کارەکە نەگەڕاوەتەوە.
کەسێکی دەرەکی بەڕاستی دەتوانێت چی بگۆڕێت؟
سێ شت: ئەوەی کە کەیسی زیندانییەکی ناودار تا چەند دیارە بۆ ئەوەی لە سێدارەدان بە گرانی سیاسی بێت؛ ئەوەی کە حکوومەتەکەیان بە سیاسەتی ئێران وەک پرسێکی بازنەی دەنگدەران مامەڵە دەکات؛ و ئەوەی کە تۆمارە بەڵگەییەکان دەمێننەوە. هەر سێ شتەکە لەلایەن خەڵکی ئاساییەوە کاریگەرییان لەسەرە کە کارێکی دووبارە و بێ ڕەنگ و ڕووناک دەکەن.
دۆکومێنتارییەکان
فیلمە دۆکومێنتارییە درێژەکان لەسەر ئێران
فیلمی درێژ، لێکۆڵینەوە و زنجیرەیەکی سێ بەشی لەسەر ڕاپەڕین، سەرکوت و ئەو کەسانەی لە پشت تۆمارەکەوەن.
وەڵامی خێرا
ئێران لە کاتی ڕێگریکردن لە ناڕەزاییەکاندا چەند کەسی کوشتووە؟
٧٠٠٧ کەسی پشتڕاستکراوەوە بە ناو لە ڕاپەڕینی زستانەی قرمزی ٢٠٢٥-٢٠٢٦دا تا ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦، لانیکەم ٥٥١ کەس لە ناڕەزاییەکانی ٢٠٢٢ی ژن ژیان ئازادی، و لانیکەم ٣٠٤ کەس لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩، لەگەڵ خەمڵاندنە بەرزترەکان لە هەر حاڵەتێکدا.
شوێنکەوتنی ژمارەی قوربانییەکان · بنکەی زانیاری قوربانییەکان · ڕاپۆرتی پی دی ئێفی تەواو
هەموو پرسیارەکانی تایبەت بە ئێران، وەڵامدراونەتەوە
هەموو پرسیار و وەڵامە سەرچاوەدارەکانی ئەم ئەرشیفە، لە یەک لاپەڕەدا کۆکراونەتەوە. سەرەتا وەڵامە کورتەکان، لەگەڵ بەستەرێک بۆ لاپەڕەی تەواو لە پشت هەر یەکێکیانەوە.