Iran Holocaust
تۆمارێکی بەڵگەنامەیی لە 47 ساڵ سەرکوتکاری
چۆن جیهان لە ئاست گەلی ئێراندا لەژێر دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامیدا دەستەوستان بوو — وێنەکان، قوربانییە دیارەکان و سەرچاوە سەرەکییەکان بە ١٧ زمان.
پێشکەشە بەو زیاتر لە چل هەزار ئێرانییەی کە لە دوو شەودا کوژران — و بە هەر ژن، پیاو و منداڵێک کە پێشتر و دواتر کوژراون، لەپێناو داواکردنی ژیانێکی ئازاد.1979 — 2026
بۆچی ئەم تۆمارە هەیە.
ماوەی چل و حەوت ساڵە جیهان سەیری دەوڵەتێکی تیۆکراسی دەکات کە خەڵکی خۆی کۆمەڵکوژ دەکات؛ سیاسەتی نێودەوڵەتیش هەمیشە وەک کێشەیەکی ئاسایی بۆ بەڕێوەبردن مامەڵەی لەگەڵ کۆماری ئیسلامی کردووە، نەک وەک ڕژێمێک کە پێویستە لێپرسینەوەی لەگەڵ بکرێت. بەڵگەکان لە ناو سەدان ڕاپۆرتی هەواڵ، لێژنەکانی ڕاستی دۆزینەوە، بەڵگەنامە دزەپێکراوەکان و ئەرشیفەکانی مافی مرۆڤدا هەن، بەڵام بە پەرش و بڵاوی ماونەتەوە.
ئەم سایتە بەپێی زنجیرەی کاتی، لە یەکەم لە سێدارەدانەکانی سەر بانی قوتابخانەی ڕەفاه لە شوباتی ١٩٧٩وە دەست پێ دەکات تا دەگاتە کۆمەڵکوژییە بەڵگەنامەدارەکانی ساڵانی ٢٠٢٥–٢٦ و ئەو جەنگەی دوای ئەوە هات. لێرەدا ناوی قوربانیان و تاوانباران هاتووە. هەروەها ئاماژە بە وێنە، بەڵگەنامە سەرەکییەکان و ڕاپۆرتەکانی لێژنەی ڕاستی دۆزینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان، لێبوردنی نێودەوڵەتی (Amnesty International)، چاودێری مافی مرۆڤ (Human Rights Watch)، ناوەندی بەڵگەنامەکردنی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران، ناوەندی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران، هرانا، ئێران ئینتەرناشناڵ، بی بی سی، ڕۆیتەرز، ئەسۆشێتد پرێس و نیویۆرک تایمز دەکات.
هەروەها پرسیارێکی نائارامکەر دەخاتە ڕوو: بۆچی وەڵامە جیهانییەکان هێندە بە شێوەیەکی درێژخایەن ناهاوسەنگ بوون؟ بۆچی وەزارەتەکانی دەرەوەی ئەوروپا بۆ ژینا ئەمینی شەرمەزارکردنێک ڕادەگەیەنن بەڵام بۆ ٥٠٠٠ کەسەکەی دواتر بێدەنگن؟ بۆچی بەشێک لە چەپی ڕۆژئاوا دەم دەنووقێنن کاتێک فیشەک دەنرێت بە چاوی ژنانی ئێرانییەوە تەنیا لەبەر لابردنی سەرپۆش؟ بۆچی واشنتۆن سزای پۆلیسی ڕەوشت دەدات، کەچی لەولاوە گەشت لەو ئێرانییانە قەدەغە دەکات کە قوربانیی دەستی هەمان پۆلیسن؟
زستانی خوێناوی، بە ژمارە.
ئامارەکان لە هرانا، لێبوردنی نێودەوڵەتی، بی بی سی و ئێران ئینتەرناشناڵەوە وەرگیراون. هەر ژمارەیەک لێرەدا هاتبێت کەمترین ئاستە، چونکە پچڕانی بەردەوامی ئینتەرنێت بووەتە هۆی شاردنەوەی ڕەهەندە ڕاستەقینەکانی کارەساتەکە.
42,000+
ئەو خۆپیشاندەرانەی لە دوو هەفتەی یەکەمی ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکاندا بە دەستی هێزە ئەمنییەکان کوژراون.
200+
شار و شارۆچکە ئێرانییەکان کە لە 28ی کانوونی یەکەمی 2025ەوە خۆپیشاندانیان تێدا بەڵگەنامە کراوە — گەورەترین ڕاپەڕین لە دوای 1979وە.
100,000+
دەستگیرکردنە تۆمارکراوەکانی ماوەی ٥٠ ڕۆژی «زستانی خوێناوی» (Crimson Winter)، کە خوێندکاران، پزیشکان، پارێزەران و ڕۆژنامەنووسانیش دەگرێتەوە.
8 — 9 ی کانوونی دووەم
ئەو ٤٨ کاتژمێرەی کە تۆمارە دزەپێکراوەکانی پزیشکی دادوەری، شایەتحاڵی پزیشکان و ڤیدیۆ پشتڕاستکراوەکان، گەورەترین کۆمەڵکوژیی تێدا بەدیکۆمێنت دەکەن.
ئەوەی کامێراکان هێشتا توانییان تۆماری بکەن.
سەرەڕای پچڕانی نزیکەی تەواوەتی ئینتەرنێت، دیمەنە پشتڕاستکراوەکان و ڕاپۆرتە فەرمییەکان گەیشتنە جیهانی دەرەوە. چوار ڕاپۆرتی (بی بی سی نیوز، فرانس ٢٤، دی دەبلیو نیوز و ئێران ئینتەرناشناڵ ئینگلیزی) ئەو ڕووداوانە بەدیکۆمێنت دەکەن کە لە نێوان کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ و شوباتی ٢٠٢٦ لە ئێران ڕوویان دا.
ڤیدیۆ هاوپێچکراوەکان لە یوتیوب لە ژێر مەرجەکانی کەناڵە پەیوەندیدارەکاندا میوانداری دەکرێن. دانانیان لێرە بۆ مەبەستی بەدیکۆمێنتکردن و پەروەردەییە.
ئەوەی ڕوویدا، بەپێی ڕیزبەندی کات.
-
1
28ی کانوونی یەکەمی 2025
ناڕەزایەتییەکانی نان، سووتەمەنی و دراو لە Rasht دەستیپێکرد و لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا بۆ تاران، مەشهەد، ئەسفەهان، شیراز، تەورێز و Karaj تەشەنەی سەند دوای ئەوەی بەهای ڕیاڵ بۆ زیاتر لە 1,500,000 بەرامبەر دۆلار دابەزی.
-
2
8 — 9ی کانوونی دووەمی 2026 · ئەو دوو شەوە
خۆپیشاندانەکانی نان، سووتەمەنی و دراو لە ڕەشتەوە دەستی پێ کرد و لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا تاران، مەشهەد، ئەسفەهان، شیراز، تەورێز و کەرەجی گرتەوە، ئەوەش دوای ئەوەی بەهای ڕیاڵ بۆ زیاتر لە ١،٥٠٠،٠٠٠ بەرامبەر دۆلار دابەزی.
-
3
14ی کانوونی دووەمی 2026
بڕانی تەواوەتی ئینتەرنێت پێش دەسپێکی ئۆپەراسیۆنێکی هەماهەنگیکراوی سەرتاسەری و تەقەی ڕاستەوخۆ هات. پزیشکان، کارمەندانی پزیشکی دادوەری و ڤیدیۆ پشتڕاستکراوەکان دەریدەخەن کە ژمارەی کوژراوان تەنیا لە ٤٨ کاتژمێردا دەگاتە هەزاران کەس.
-
4
3ی شوباتی 2026
بەشی (BBC Verify) دیمەنەکانی پزیشکی دادوەری لە تاران پشتڕاست دەکاتەوە کە ڕیزێک تەرم و جەنجاڵی ئەو خەڵکە نیشان دەدەن کە بەدوای بێسەروشوێنەکاندا دەگەڕێن. لە دیمەنە پشتڕاستکراوەکانی تری ٢٦ی کانوونی دووەمدا، نیشانەشکێنەکان لەسەر سەربانی باڵەخانەکان دەردەکەون.
-
5
18ی شوباتی 2026 · چلەی ماتەمینی
فەرمانە دزەپێکراوەکانی سوپای پاسداران کە ئاماژە بە کۆمەڵکوژییەکی پێشوەختە داڕێژراو دەکەن، لە ڕاپۆرتە سەربەخۆکاندا بڵاو دەبنەوە. باس لەوە دەکرێت پزیشکان لەبەر چارەسەرکردنی خۆپیشاندەرە بریندارەکان لە کلینیکە تایبەتەکاندا دەستگیر کراون.
-
6
22 — 23ی شوباتی 2026
ڕێوڕەسمە ئاینییەکانی چلەی ماتەمینی بۆ کوژراوانی کانوونی دووەم، دەگۆڕێن بۆ خۆپیشاندانی دژە ڕژێم لە زیاتر لە پەنجا شاردا. لە گۆڕەپانی کاجی تاران جەماوەر دروشم بۆ ڕەزا پەهلەوی دەڵێنەوە.
"بە چاوی خۆم بینیم."
شەپۆلێکی نوێی ناڕەزایەتی خوێندکاران لە تاران هاوکاتە لەگەڵ کۆبوونەوەی هێزە دەریاییەکانی ئەمریکا لە کەنداودا. فڕۆکەیەکی جەنگی F-4ی سوپای پاسداران لە نزیک هەمەدان دەکەوێتە خوارەوە. وەزیری دەرەوە ئاماژە بە «دەرفەتێکی باش» بۆ دەرچەیەکی دیپلۆماسی دەکات.
"پێش ئەوەی تەرمەکان تەواو بن، کیسەی تەرممان لێ بڕا. ڕێڕەوەکان شوێنی پێ لێ نەمابوو."
«ڕژێمەکە ئینتەرنێتی کوژاندەوە و چەکەکانی هەڵکرد. هەردوو سویچەکە لە هەمان دەستدان.»
«ئەوان لە شەقامەکاندا دەمانکوژن و ناوی دەنێن نەزم و ئاسایش. ئێمە چیتر مۆڵەت بۆ ژیان وەرناگرین.»
«بە دەستەکانی خۆم خوێنم لەسەر شۆستەکان شۆردەوە. بۆنەکەی لێ ناچێت. من تەمەنم نۆزدە ساڵە.»
«براکەمیان سەعات ٣ی بەیانی لە جێگەکەی برد. فەرمانمان پێکرا پێش خۆرهەڵات تەرمەکەی لە حەوشەکە وەربگرینەوە و بە بێدەنگی بێژێین.»
«کاتێک ئینتەرنێت گەڕایەوە، مردووەکان نێژرابوون. ڕژێم کاتی توندوتیژییەکانی لەگەڵ ئەو تاریکییەدا ڕێک دەخات کە خۆی دروستی دەکات.»
«خوشکەکەم تەمەنی چواردە ساڵ بوو. تابلۆیەکی بەدەستەوە بوو کە لەسەری نووسرابوو 'Zan, Zendegi, Azadi'. لەسەر بانێکەوە فیشەکیان نا بە سەریەوە. من ئەمە دەنووسم چونکە ئەگەر من ناوی نەهێنم، کەس نایهێنێت. ناوی ئەو سەحەر بوو.»
هەشت بەش، یەک تۆمار.
هەر بەشێک لاپەڕەی تایبەت بە خۆی هەیە. دەتوانیت بەپێی کات بەسەر ڕووداوەکاندا بچیتەوە، یان ڕاستەوخۆ بچیتە سەر ئەو بەشەی دەتەوێت بیخوێنیتەوە.
ڕاپەڕینەکە.
لە سەربانی قوتابخانەی ڕەفاه لە شوباتی ١٩٧٩وە تا شەقامەکانی ڕەشت لە شوباتی ٢٠٢٦.
دوو شەوەکە.
ئەوەی شایەتحاڵەکان، پزیشکەکان، کۆنووسە دزەپێکراوەکان و تۆمارەکانی ساردخانە دەڵێن لەو دوو شەوەدا ڕوویداوە.
ڕووخساری مردووەکان.
وێنەی ئەوانەی کوژران، لە سێدارە دران و لە گۆڕە بەکۆمەڵە بێناوەکاندا نێژران. هەر ڕووخسارێک، بەرهەڵستییەکە دژی بوون بە ئاماری وشک و بێگیان.
دیاسپۆرا و خۆپیشاندانەکانی دەرەوە.
تارانجلس، تۆرۆنتۆ، لەندەن، بەرلین، پاریس، ستۆکهۆڵم، سیدنی — گردبوونەوەکان و میدیای تاراوگە.
پەهلەوی و ڕەوتەکانی ئۆپۆزیسیۆن.
مەنشووری مەهسا، ڕەزا پەهلەوی، عەلینەژاد، ئیسماعیلیون، بنیادی، کەریمی — و ئەوەی پشتگوێ خراوە.
دووڕوویی جیهان.
سزا بۆ هێماکان، مۆڵەت بۆ بەرمیلە نەوتەکان — و ناوەکەشی بنێ «خۆپارێزی».
بێدەنگی ڕەتبکەرەوە.
ئەوەی حکومەتەکان، میدیاکان و خەڵکی ئاسایی دەتوانن ئەنجامی بدەن — لەگەڵ کتێبی ئەلیکترۆنی تەواو بۆ دابەزاندن.
کتێبی ئەلیکترۆنی بخوێنەرەوە.
شانزدە بەش، کتێبنامەیەک، زیاتر لە دووسەد پەراوێز — هەموو ئاماژەکان بەستەریان بۆ دانراوە.
دوو شەو
چل هەزارەکە: گێڕانەوەی ئەو دوو شەوەی کە ئێران بە شێوەیەکی سیستماتیک نەتەوەکەی خۆی کوشت.
گێڕانەوەکە بخوێنەرەوە ← قوربانییە ناوبراداوەکاندەموچاوەکان
وێنە، ناو، تەمەن و شوێنی کوژرانی هەریەکەیان — ڕووخسارێک بۆ هەر ئامارێک.
بیانبینە ← 1979 — 2026هێڵی کاتیی کارلێکەر
چل و حەوت ڕووداوی سەرەکی، لە لەسێدارەدانەکانی قوتابخانەی ڕەفاوە تا زستانی مۆر (Purple Winter).
هێڵی کاتییەکە بکەرەوە ← داتاسێتی گەڕانپێکراوبنکەدراوەی قوربانیان
تۆمارە پشتڕاستکراوەکان لەگەڵ سەرچاوەکان، دەتوانرێت بەپێی ساڵ، شار و هۆکاری مردن جیابکرێنەوە.
بگەڕێ لە بنکەدراوەکەدا → شایەتحاڵی و دژایەتیڤیدیۆکان
وتار، شایەتحاڵی و ڕاپۆرت لە سەرچاوە ئێرانی و نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤەوە.
تەماشا بکە → کارێک بکەهەنگاو
هەنگاوی کۆنکرێتی کە ڕۆژنامەنووسان، یاسادانەران و هاووڵاتیان دەتوانن لەم هەفتەیەدا بیگرنەبەر.
چالاکییەکان ببینە →