Prawo dotyczące hidżabu w Iranie

Kiedy Iran uczynił hidżab obowiązkowym?

7 marca 1979 r., niespełna miesiąc po rewolucji, ajatollah Chomejni nakazał kobietom w miejscach pracy w administracji państwowej noszenie hidżabu. Masowe protesty kobiet w Teheranie 8 marca 1979 r. – w Międzynarodowy Dzień Kobiet – tymczasowo wymusiły odwrót. W lipcu 1980 r. hidżab stał się obowiązkowy we wszystkich urzędach publicznych, a 26 lipca 1983 r. nowy islamski kodeks karny (art. 102, później art. 638) kryminalizował każdą kobietę pojawiającą się publicznie „bez odpowiedniego hidżabu”.

Co mówi obecne prawo?

Artykuł 638 islamskiego kodeksu karnego Iranu przewiduje karę pozbawienia wolności od 10 dni do 2 miesięcy lub grzywnę dla kobiet pojawiających się publicznie „bez hidżabu zgodnego z szariatem”. W praktyce egzekwowanie opiera się również na art. 639 (demoralizacja), przepisach dotyczących licencji na prowadzenie działalności gospodarczej oraz kodeksie drogowym, który pozwala na konfiskatę samochodów, których pasażerki są odkryte.

Czym jest ustawa o czystości i hidżabie z 2023 r.?

Zatwierdzona przez Radę Strażników pod koniec 2024 r. i uchwalona w grudniu 2024 r. ustawa o czystości i hidżabie zaostrza kary za „niewłaściwy hidżab” do:

• Grzywny do 360 milionów tomanów (~8500 dolarów amerykańskich), ponad 25 razy więcej niż mediana miesięcznego wynagrodzenia.
• Wyroki pozbawienia wolności do 10 lat dla recydywistów lub osób, które „promują nagość” w internecie.
• Konfiskata pojazdów i telefonów komórkowych.
• Zakazy opuszczania kraju, zwolnienie z pracy w sektorze publicznym i utrata prawa do dziedziczenia.
• Odpowiedzialność przedsiębiorstw obsługujących odkryte klientki (zamknięte sklepy, cofnięte licencje).

Eksperci ONZ ds. praw człowieka nazwali to „apartheidem płciowym” i ostrzegli, że stanowi to „zbrodnię przeciwko ludzkości polegającą na prześladowaniu”.

The 2024 Noor Plan

On 13 April 2024, even before the bill's formal enactment, FARAJA launched the Noor ("Light") Plan — a nationwide street and surveillance campaign. CCTV with facial-recognition software is used to issue automatic violation notices to women whose number plates link them to unveiled appearances. See Morality Police.

Who is resisting?

Obywatelskie nieposłuszeństwo jest powszechne. Kobiety pojawiają się bez hidżabu w kawiarniach, w metrze, na uniwersytetach i na koncertach. Do nagłośnionych przypadków należą: Roya Heshmati (74 baty, styczeń 2024 r.), Sepideh Rashno (wymuszone „zeznanie” w telewizji, 2022 r.), Mahsa Amini (zabita w areszcie, wrzesień 2022 r.), Armita Geravand (zmarła w wyniku zgłoszonej napaści ze strony strażniczek hidżabu, październik 2023 r.) oraz aktywistki ruchów White Wednesdays i My Stealthy Freedom, założonych przez Masih Alinejad.

Key facts at a glance

• Compulsory since: 1979 for state employees; codified for all women in public by parliament in 1983.
• Governing article: Article 638 of the Islamic Penal Code — 10 days to two months’ imprisonment or a fine for appearing without “religious hijab”.
• Applies to: every woman over the age of nine in public, including foreign visitors and non-Muslims.
• Enforcement body: the Guidance Patrol oraz, od kwietnia 2024 r., oparty na kamerach plan Noor.
• Oczekujące ustawodawstwo: ustawa o hidżabie i czystości, uchwalona przez parlament we wrześniu 2023 r., zawieszona, a nie wycofana od grudnia 2024 r.
• Sytuacja na ulicach: masowe nieprzestrzeganie przepisów w dużych miastach od 2022 r.; egzekwowanie prawa przesunęło się z aresztowań w stronę grzywien, inwigilacji i wykluczenia z usług.

Jak obowiązkowy hidżab stał się prawem

Nakaz pojawił się przed ustawą. 7 marca 1979 r., niespełna miesiąc po rewolucji, Chomejni oświadczył, że kobiety w urzędach państwowych powinny pojawiać się zakryte. Nastąpiło sześć dni protestów w Teheranie, a nakaz został tymczasowo złagodzony. Wracał etapami: jako warunek zatrudnienia, potem jako zasada wstępu do ministerstw i na uniwersytety, a w 1983 r. jako przestępstwo zagrożone karą do 74 batów. Obecny tekst, artykuł 638, pochodzi z nowelizacji kodeksu karnego z 1996 r.

Co ustawa faktycznie nakazuje

Ustawa nie definiuje „religijnego hidżabu” w mierzalnych kategoriach, a ta niejasność jest celowa: przekazuje uznaniowość osobie egzekwującej przepisy. W praktyce obowiązującym standardem jest chusta zakrywająca wszystkie włosy, luźny płaszcz (manteau) sięgający co najmniej do połowy uda, długie spodnie lub spódnica oraz brak widocznego makijażu uznawanego za przesadny. Dodatkowe ograniczenia obowiązują w określonych miejscach – czador w niektórych budynkach rządowych i szpitalach, ciemne kolory w szkołach, pełne przestrzeganie zasad dla obcokrajowek odwiedzających kraj na dowolnej wizie oraz dla dziewcząt od dziewiątego roku życia w szkole i życiu publicznym.

Drabina kar w praktyce

Więzienie jest obecnie najrzadszym skutkiem. Od 2024 roku państwo preferuje kary, które nie pozostawiają nagrań ani osadzonych do nagłośnienia.

Kto odmawia i jakie są tego koszty

Odmowa ma miejsce przed 2022 rokiem. Protesty Dziewczyn z Ulicy Rewolucji rozpoczęły się 27 grudnia 2017 roku, kiedy Vida Movahed stanęła na skrzynce energetycznej na ulicy Enghelab w Teheranie i trzymała swój biały hidżab na kiju; dziesiątki kobiet powtórzyły ten gest i otrzymały wyroki do dwóch lat więzienia. Po wrześniu 2022 roku skala się zmieniła: niezakryte kobiety stały się powszechne w Teheranie, Isfahanie, Szirazie i Reszcie, a państwo straciło zdolność do rozwiązania problemu poprzez aresztowania.

• Vida Movahed — pierwsza dziewczyna z Ulicy Rewolucji, grudzień 2017; od tego czasu wielokrotnie zatrzymywana.
• Sepideh Rashno — zmuszona do przyznania się w państwowej telewizji w 2022 roku po konfrontacji w autobusie dotyczącej hidżabu.
• Roya Heshmati — wychłostana 74 razy w styczniu 2024 roku; sama opublikowała relację z tego zdarzenia.
• Ahou Daryaei — studentka, która w listopadzie 2024 roku na Uniwersytecie Azad w Teheranie rozebrała się do bielizny po interwencji patrolu obyczajowego; została przewieziona do zakładu psychiatrycznego.
• Aktorki i sportsmenki — zakazy opuszczania kraju, konfiskaty paszportów i sprawy karne wobec kobiet, które pojawiły się bez nakrycia głowy na imprezach publicznych lub za granicą.

Jak prawo jest traktowane na arenie międzynarodowej

Niezależny Międzynarodowy Zespół ds. Ustalenia Faktów ONZ ds. Iranu stwierdził w marcu 2024 roku, że egzekwowanie obowiązkowego hidżabu stanowi prześladowanie ze względu na płeć, czyli zbrodnię przeciwko ludzkości, a reakcja państwa na protesty w 2022 roku była powszechnym i systematycznym naruszeniem praw. UE, Wielka Brytania, USA i Kanada nałożyły sankcje na Patrole Obyczajowe i wymieniły z nazwiska ich dowódców. W 2022 roku Iran został usunięty z Komisji ONZ ds. Statusu Kobiet głosowaniem Rady Gospodarczej i Społecznej — pierwsze takie usunięcie w historii komisji.

Najczęściej zadawane pytania

Analiza dokumentacji prawnej: przepisy, proces legislacyjny i ich egzekwowanie

Uchwalenie, wejście w życie i zawieszenie to odrębne etapy

Historia nakazu noszenia hidżabu obejmuje zarówno obowiązujące przepisy karne, jak i późniejsze próby zaostrzenia ich egzekwowania. Projekt ustawy może pomyślnie przejść jeden z etapów legislacyjnych, nie stając się jeszcze prawem obowiązującym. Przyjęcie, publikacja, wejście w życie i zawieszenie aktu prawnego to zupełnie różne procedury – w podsumowaniach nie należy ich upraszczać za pomocą jednego ogólnego sformułowania o „uchwaleniu”.

Zamieszczony na stronie opis dodatkowej ustawy o hidżabie i skromności (Hijab and Chastity) odnotowuje fakt jej zawieszenia przed wdrożeniem w życie. To rozróżnienie powinno stale towarzyszyć opisom proponowanych lub przyjętych w niej kar. Sankcji tych nie należy przedstawiać jako tożsamych z obecnie obowiązującymi przepisami prawa karnego, ani też mylić zawieszenia ustawy ze zniesieniem samego obowiązku noszenia hidżabu.

Dowiedz się więcej o organach egzekwowania prawa

Historia oporu musi dopełniać chronologię prawną

Sprzeciw wobec przymusu zasłaniania włosów nie narodził się wraz z powstaniem w 2022 roku. Zgromadzone tu materiały historyczne ukazują wcześniejsze spory wokół nakazów dotyczących ubioru oraz kolejne etapy ich prawnej egzekucji. Źródła współczesne i historyczne wymagają precyzyjnego datowania, aby nie zacierać różnic między poszczególnymi wydarzeniami.

Poniższa fotografia prasowa dokumentuje protest przeciwko obowiązkowemu hidżabowi z 5 lipca 1980 roku. Przedstawia to konkretne wydarzenie historyczne, a nie dzisiejsze działania policji. Zdjęcie to jest cenne właśnie dlatego, że znamy kontekst jego publikacji: łączy ono kalendarium zmian prawnych z udokumentowaną reakcją społeczną, zamiast służyć jedynie jako niedatowana ilustracja kobiet w Iranie.

Zobacz szerszą chronologię historyczną

Każdy środek przymusu wymaga odrębnych dowodów

Zatrzymanie na ulicy, pouczenie kierowcy, konfiskata pojazdu, zamknięcie lokalu i wyrok karny to zupełnie odmienne środki prawne. Dowód na zastosowanie jednego z nich nie przesądza o powszechności pozostałych. W doniesieniach należy w miarę możliwości wskazywać odpowiedzialną instytucję, datę, miejsce oraz podstawę prawną lub administracyjną.

Ta sama zasada dotyczy technologii nadzoru. Doniesień o użyciu kamer czy automatycznych powiadomień nie należy bez dowodów rozszerzać na twierdzenia o konkretnym systemie identyfikacji. Opisanie tego, co źródło rzeczywiście zaobserwowało, jest bardziej rzetelne niż domniemywanie mechanizmów technicznych stojących za każdym zawiadomieniem.

Zapoznaj się z przewodnikiem po źródłach

Ustalenia dotyczące praw człowieka to nie to samo co wyrok karny

Śledztwa ONZ i stanowiska ekspertów oceniają schematy naruszeń oraz ich znaczenie prawne. Należy cytować je ze wskazaniem dokładnego autora, mandatu i zakresu. Ustalenie faktu prześladowań lub systemowego wzorca nie oznacza, że sam przepis prawa krajowego został uznany za zbrodnię, ani nie przesądza o odpowiedzialności karnej każdego funkcjonariusza egzekwującego prawo.

Pojedyncze przypadki nadal wymagają odrębnych dowodów dotyczących zatrzymania, traktowania i dalszych losów. Strona poświęcona Mahsie Amini oraz rejestry pamięci przybliżają ten ludzki wymiar. Zestawienie zapisów prawnych z losami konkretnych osób pozwala zachować zarówno pełen obraz sytuacji, jak i precyzję faktów, chroniąc przed rozstrzyganiem spornych incydentów za pomocą ogólnych formuł prawnych.

Poznaj sprawę stojącą za powstaniem z 2022 roku

Rozróżniaj oficjalne ustalenia od zarzutów