Prawo dotyczące hidżabu w Iranie

Kiedy Iran uczynił hidżab obowiązkowym?

7 marca 1979 r., niespełna miesiąc po rewolucji, ajatollah Chomejni nakazał kobietom w miejscach pracy w administracji państwowej noszenie hidżabu. Masowe protesty kobiet w Teheranie 8 marca 1979 r. – w Międzynarodowy Dzień Kobiet – tymczasowo wymusiły odwrót. W lipcu 1980 r. hidżab stał się obowiązkowy we wszystkich urzędach publicznych, a 26 lipca 1983 r. nowy islamski kodeks karny (art. 102, później art. 638) kryminalizował każdą kobietę pojawiającą się publicznie „bez odpowiedniego hidżabu”.

Co mówi obecne prawo?

Artykuł 638 islamskiego kodeksu karnego Iranu przewiduje karę pozbawienia wolności od 10 dni do 2 miesięcy lub grzywnę dla kobiet pojawiających się publicznie „bez hidżabu zgodnego z szariatem”. W praktyce egzekwowanie opiera się również na art. 639 (demoralizacja), przepisach dotyczących licencji na prowadzenie działalności gospodarczej oraz kodeksie drogowym, który pozwala na konfiskatę samochodów, których pasażerki są odkryte.

Czym jest ustawa o czystości i hidżabie z 2023 r.?

Zatwierdzona przez Radę Strażników pod koniec 2024 r. i uchwalona w grudniu 2024 r. ustawa o czystości i hidżabie zaostrza kary za „niewłaściwy hidżab” do:

• Grzywny do 360 milionów tomanów (~8500 dolarów amerykańskich), ponad 25 razy więcej niż mediana miesięcznego wynagrodzenia.
• Wyroki pozbawienia wolności do 10 lat dla recydywistów lub osób, które „promują nagość” w internecie.
• Konfiskata pojazdów i telefonów komórkowych.
• Zakazy opuszczania kraju, zwolnienie z pracy w sektorze publicznym i utrata prawa do dziedziczenia.
• Odpowiedzialność przedsiębiorstw obsługujących odkryte klientki (zamknięte sklepy, cofnięte licencje).

Eksperci ONZ ds. praw człowieka nazwali to „apartheidem płciowym” i ostrzegli, że stanowi to „zbrodnię przeciwko ludzkości polegającą na prześladowaniu”.

The 2024 Noor Plan

On 13 April 2024, even before the bill's formal enactment, FARAJA launched the Noor ("Light") Plan — a nationwide street and surveillance campaign. CCTV with facial-recognition software is used to issue automatic violation notices to women whose number plates link them to unveiled appearances. See Morality Police.

Who is resisting?

Civil disobedience is widespread. Women appear unveiled in cafés, on the metro, at universities, and at concerts. Named cases include Roya Heshmati (74 lashes, January 2024), Sepideh Rashno (forced TV "confession", 2022), Mahsa Amini (killed in custody, September 2022), Armita Geravand (killed by hijab enforcers, October 2023), and the activists of the White Wednesdays and My Stealthy Freedom movements founded by Masih Alinejad.

Key facts at a glance

• Compulsory since: 1979 for state employees; codified for all women in public by parliament in 1983.
• Governing article: Article 638 of the Islamic Penal Code — 10 days to two months’ imprisonment or a fine for appearing without “religious hijab”.
• Applies to: every woman over the age of nine in public, including foreign visitors and non-Muslims.
• Enforcement body: the Guidance Patrol oraz, od kwietnia 2024 r., oparty na kamerach plan Noor.
• Oczekujące ustawodawstwo: ustawa o hidżabie i czystości, uchwalona przez parlament we wrześniu 2023 r., zawieszona, a nie wycofana od grudnia 2024 r.
• Sytuacja na ulicach: masowe nieprzestrzeganie przepisów w dużych miastach od 2022 r.; egzekwowanie prawa przesunęło się z aresztowań w stronę grzywien, inwigilacji i wykluczenia z usług.

Jak obowiązkowy hidżab stał się prawem

Nakaz pojawił się przed ustawą. 7 marca 1979 r., niespełna miesiąc po rewolucji, Chomejni oświadczył, że kobiety w urzędach państwowych powinny pojawiać się zakryte. Nastąpiło sześć dni protestów w Teheranie, a nakaz został tymczasowo złagodzony. Wracał etapami: jako warunek zatrudnienia, potem jako zasada wstępu do ministerstw i na uniwersytety, a w 1983 r. jako przestępstwo zagrożone karą do 74 batów. Obecny tekst, artykuł 638, pochodzi z nowelizacji kodeksu karnego z 1996 r.

Co ustawa faktycznie nakazuje

Ustawa nie definiuje „religijnego hidżabu” w mierzalnych kategoriach, a ta niejasność jest celowa: przekazuje uznaniowość osobie egzekwującej przepisy. W praktyce obowiązującym standardem jest chusta zakrywająca wszystkie włosy, luźny płaszcz (manteau) sięgający co najmniej do połowy uda, długie spodnie lub spódnica oraz brak widocznego makijażu uznawanego za przesadny. Dodatkowe ograniczenia obowiązują w określonych miejscach – czador w niektórych budynkach rządowych i szpitalach, ciemne kolory w szkołach, pełne przestrzeganie zasad dla obcokrajowek odwiedzających kraj na dowolnej wizie oraz dla dziewcząt od dziewiątego roku życia w szkole i życiu publicznym.

Drabina kar w praktyce

Więzienie jest obecnie najrzadszym skutkiem. Od 2024 roku państwo preferuje kary, które nie pozostawiają nagrań ani osadzonych do nagłośnienia.

Kto odmawia i jakie są tego koszty

Odmowa ma miejsce przed 2022 rokiem. Protesty Dziewczyn z Ulicy Rewolucji rozpoczęły się 27 grudnia 2017 roku, kiedy Vida Movahed stanęła na skrzynce energetycznej na ulicy Enghelab w Teheranie i trzymała swój biały hidżab na kiju; dziesiątki kobiet powtórzyły ten gest i otrzymały wyroki do dwóch lat więzienia. Po wrześniu 2022 roku skala się zmieniła: niezakryte kobiety stały się powszechne w Teheranie, Isfahanie, Szirazie i Reszcie, a państwo straciło zdolność do rozwiązania problemu poprzez aresztowania.

• Vida Movahed — pierwsza dziewczyna z Ulicy Rewolucji, grudzień 2017; od tego czasu wielokrotnie zatrzymywana.
• Sepideh Rashno — zmuszona do przyznania się w państwowej telewizji w 2022 roku po konfrontacji w autobusie dotyczącej hidżabu.
• Roya Heshmati — wychłostana 74 razy w styczniu 2024 roku; sama opublikowała relację z tego zdarzenia.
• Ahou Daryaei — studentka, która w listopadzie 2024 roku na Uniwersytecie Azad w Teheranie rozebrała się do bielizny po interwencji patrolu obyczajowego; została przewieziona do zakładu psychiatrycznego.
• Aktorki i sportsmenki — zakazy opuszczania kraju, konfiskaty paszportów i sprawy karne wobec kobiet, które pojawiły się bez nakrycia głowy na imprezach publicznych lub za granicą.

Jak prawo jest traktowane na arenie międzynarodowej

Niezależny Międzynarodowy Zespół ds. Ustalenia Faktów ONZ ds. Iranu stwierdził w marcu 2024 roku, że egzekwowanie obowiązkowego hidżabu stanowi prześladowanie ze względu na płeć, czyli zbrodnię przeciwko ludzkości, a reakcja państwa na protesty w 2022 roku była powszechnym i systematycznym naruszeniem praw. UE, Wielka Brytania, USA i Kanada nałożyły sankcje na Patrole Obyczajowe i wymieniły z nazwiska ich dowódców. W 2022 roku Iran został usunięty z Komisji ONZ ds. Statusu Kobiet głosowaniem Rady Gospodarczej i Społecznej — pierwsze takie usunięcie w historii komisji.

Najczęściej zadawane pytania