FAQ o Holokauście w Iranie

Zrozumieć liczby

Niemal każdy spór dotyczący liczby ofiar w Iranie wynika z porównywania danych, które mierzą co innego. Poniższa tabela je rozdziela.

Maszyneria prawna wprost

• Sądy Rewolucyjne. Równoległy system sądów utworzony w 1979 roku dla przestępstw „związanych z bezpieczeństwem”, działający bez ław przysięgłych i często na posiedzeniach niejawnych.
• Zarzuty zagrożone karą śmierci. Moharebeh, efsad-e fel-arz i baghy – na tyle szerokie, by zamienić protest w sprawę o karę śmierci.
• Zatwierdzony obrońca. W sprawach dotyczących bezpieczeństwa oskarżeni mogą wybierać tylko z państwowej listy prawników, która wyklucza większość niezależnych obrońców.
• Telewizyjne przyznanie się do winy. Oświadczenie złożone w areszcie, wyemitowane przed procesem i traktowane jako dowód – praktyka wielokrotnie potępiana przez ONZ jako niezgodna z zasadami rzetelnego procesu.
• Krwawa zapłata i nacisk na rodziny. Rodziny zmarłych są naciskane, by przyjąć odszkodowanie, podpisać oświadczenia lub milczeć w zamian za wydanie ciała.

Definicje i transliteracje tych oraz innych terminów zebrano w słowniczku; instytucje stojące za nimi wyjaśniono w bazie wiedzy.

Skąd pochodzą odpowiedzi

Odpowiedzi na tej stronie pochodzą z tych samych źródeł, co reszta archiwum: Iran Human Rights, HRANA, Amnesty International, Centrum Praw Człowieka w Iranie, Centrum im. Abdorrahmana Boroumand, Misja Śledcza ONZ ds. Iranu oraz raporty Specjalnego Sprawozdawcy, a także doniesienia Reutera, BBC, Le Monde i Time. Pełna lista wraz z linkami znajduje się na stronie źródłowej, a zasady publikacji opisane są w Metodologii.

Jeśli potrzebujesz odpowiedzi na pytanie, którego tu nie ma, prześlij je przez stronę kontaktową. Pytania, które się powtarzają, są dodawane do tej strony wraz ze źródłami.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego zweryfikowana liczba ofiar śmiertelnych jest niższa od szacunków?

Ponieważ mierzy coś bardziej rygorystycznego. Zweryfikowana liczba obejmuje tylko osoby, dla których znane jest imię i nazwisko, data, miejsce oraz co najmniej dwa niezależne źródła dowodów. Szacunki opierają się na rejestrach szpitalnych, wyciekłych dokumentach i oficjalnych źródłach, których nie da się rozbić na konkretne przypadki. Obie metody są przydatne: zweryfikowana liczba to minimum, którego nie można podważyć, a szacunki wskazują na prawdopodobną rzeczywistą skalę.

Czym jest moharebeh i dlaczego pojawia się w tak wielu sprawach?

Moharebeh — „wypowiedzenie wojny Bogu” — to kara główna w Islamskim Kodeksie Karnym. Obok efsad-e fel-arz („zepsucie na ziemi”) i baghy („zbrojny bunt”) jest na tyle elastyczne, że obejmuje rzucenie kamieniem, podpalenie kosza na śmieci czy udostępnienie filmu, dlatego pojawia się w procesach protestujących, gdzie nie udowodniono przemocy.

Jak długo trwają procesy protestujących?

Rozprawy w Sądzie Rewolucyjnym w sprawach protestujących trwały kilka minut. Oskarżonym odmawiano prawa do wybranego przez siebie adwokata, sądzono ich na podstawie zeznań złożonych po udokumentowanych torturach i skazywano na śmierć podczas jednej sesji. Apelacje są często rozpatrywane bez rozprawy, a egzekucje następowały w ciągu kilku dni od potwierdzenia wyroku.

Co się działo podczas blokad internetu?

Największe nasilenie zabójstw. W listopadzie 2019 r. i ponownie 8-9 stycznia 2026 r. niemal całkowite ogólnokrajowe blackouty poprzedzały lub towarzyszyły szczytowym okresom ofiar. Iran utrzymuje Krajową Sieć Informacyjną, która utrzymuje działanie krajowej bankowości i usług państwowych, jednocześnie odcinając globalny internet, co sprawia, że przedłużona blokada jest operacyjnie możliwa w sposób, w jaki nie jest w większości krajów.

Czy kobiety są traktowane inaczej w areszcie?

Osadzone kobiety zgłaszały przemoc seksualną stosowaną jako metoda przesłuchań i karania, co zostało udokumentowane przez Misję Śledczą ONZ, która stwierdziła gwałty i przemoc seksualną wobec protestujących, w tym dzieci. Kobiety stają również w obliczu systemu przymusowego noszenia hidżabu, który doprowadził do sprawy Mahsy Amini, oraz reżimu inwigilacji i konfiskaty pojazdów, który zastąpił patrole uliczne.

Czym jest represja transnarodowa?

Rozszerzenie przymusu państwowego poza granice kraju: inwigilacja i nękanie aktywistów diaspory, groźby wobec krewnych w Iranie mające uciszyć rodzinę za granicą, spiski przeciwko dziennikarzom w Europie i Ameryce Północnej oraz naciski na instytucje państw przyjmujących. Kilka państw europejskich traktuje to obecnie jako odrębne przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu.

Czy ktokolwiek został pociągnięty do odpowiedzialności?

W Iranie – nie. Poza nim rozpoczęły się procesy na podstawie jurysdykcji uniwersalnej: były funkcjonariusz więzienny został skazany w Szwecji w 2022 roku za udział w masakrach z 1988 roku, a kolejne sprawy są badane w Europie. Sankcje wobec Strażników Rewolucji i funkcjonariuszy więziennych mnożą się od 2022 roku, ale nie zmieniają tego schematu.

Co realnie może zmienić osoba z zewnątrz?

Trzy rzeczy: czy sprawa konkretnego więźnia jest na tyle widoczna, by egzekucja była politycznie kosztowna; czy ich rząd traktuje politykę wobec Iranu jako kwestię wyborczą; oraz czy dokumentacja przetrwa. Na wszystkie trzy wpływają zwykli ludzie wykonujący nieefektowną, powtarzalną pracę.