Dlaczego Iran protestuje?

Przeciwko czemu ludzie protestują?

• Obowiązkowy hidżab i kontrolowanie kobiet. Patrol Moralności, inwigilacja kobiet w samochodach i miejscach pracy oraz śmierć Mahsy Amini w 2022 roku pozostają symbolem kontroli państwa nad życiem prywatnym.
• Egzekucje. Iran dokonuje więcej egzekucji niż jakikolwiek inny kraj z wyjątkiem Chin, w tym skazanych protestujących po pokazowych procesach. Zobacz egzekucje.
• Załamanie gospodarcze. Deprecjacja waluty, inflacja i niewypłacone pensje zepchnęły dużą część zarabiającej klasy średniej w ubóstwo.
• Awarie infrastruktury. Planowe wyłączenia prądu, zimowe niedobory gazu i dotkliwy brak wody wywołały protesty w miastach prowincjonalnych, które milczały podczas wcześniejszych fal.
• Brak drogi do zmian. Kontrolowane wybory, więzieni prawnicy i zamknięte gazety pozostawiają ulicę jako jedyny kanał.

Kiedy rozpoczęły się obecne protesty?

Patrol Szkarłatna Zima powstanie rozpoczęło się pod koniec grudnia 2025 roku i gwałtownie nasiliło w styczniu 2026 roku. Noce 8 i 9 stycznia 2026 roku przyniosły najwyższą jednodniową liczbę ofiar śmiertelnych, a Raszt był najbardziej dotkniętym miastem.

Czym to różni się od lat 2009, 2019 i 2022?

Obecna fala jest szersza geograficznie, bardziej robotnicza i nie domaga się już reform. Hasła są bezpośrednio wymierzone w Najwyższego Przywódcę.

Jak zareagowało państwo?

Amunicją ostrą, śrutem strzelanym w twarze, masowymi aresztowaniami i ogólnokrajowymi wyłączeniami internetu w najgorsze noce. Udokumentowane sumy oraz zakres niezależnych szacunków znajdują się na stronie liczba ofiar śmiertelnych strona; odnotowani są w niej wymienieni z nazwiska zabici In Memoriam.

Co mogą zrobić osoby spoza Iranu?

Publicznie wymieniać ofiary, naciskać na rządy w sprawie sankcji i przypadków zatrzymanych, wspierać zweryfikowane raporty oraz dbać o dostępność archiwów, gdy sami Irańczycy są odcięci od sieci. Konkretne kroki wymieniono na stronie Działaj oraz w bieżących kampaniach.

Najczęściej zadawane pytania

Przyczyny szczegółowo

Kluczowe fakty

• Fala „Purpurowej Zimy” (Crimson Winter) rozpoczęła się pod koniec grudnia 2025 roku i objęła ponad 200 miast w styczniu 2026 roku.
• Zweryfikowana przez HRANA lista nazwisk obejmowała 7007 zgonów, gdy została zamknięta 23 lutego 2026 roku, a tysiące kolejnych przypadków wciąż było weryfikowanych.
• Iran Human Rights odnotowała co najmniej 972 egzekucje w 2024 roku i ponad 1500 w 2025 roku.
• Rial stracił zdecydowaną większość swojej wartości od 2018 roku, a oficjalna inflacja utrzymywała się powyżej 30 procent w większości lat od tego czasu.
• Każda ogólnokrajowa fala protestów od 2017 roku spotykała się z wyłączaniem internetu, ostrą amunicją i masowymi aresztowaniami.

Dlaczego gospodarka wypycha ludzi na ulice?

Dla większości irańskich rodzin powstanie zaczęło się przy kasie. Od czasu ponownego nałożenia sankcji przez Stany Zjednoczone w 2018 roku, rial wielokrotnie osiągał rekordowo niskie wartości, a irańskie Centrum Statystyczne odnotowywało roczną inflację powyżej 30 procent w większości kolejnych lat. Ceny żywności rosły jeszcze szybciej. Nauczyciele, pielęgniarki, emeryci i pracownicy kontraktowi sektora naftowego wielokrotnie strajkowali z powodu nieopłaconych lub zaniżonych wynagrodzeń na długo przed rozpoczęciem protestów ulicznych.

Protestujący nie obwiniają tylko sankcji. Duża część gospodarki jest kontrolowana przez organy podległe Najwyższemu Przywódcy, a nie parlamentowi, w tym fundacje (bonyady) i firmy powiązane z Strażą Rewolucyjną. Pieniądze wydawane na regionalnych sojuszników i programy rakietowe, podczas gdy pensje i emerytury spadają, to powracający temat w hasłach. Koszty tych wydatków za granicą są udokumentowane w raporcie poza Iranem.

Jak niedobory wody i energii napędzały protesty?

Dziesięciolecia budowy tam, nadmierne pompowanie wód gruntowych i susza doprowadziły do historycznie niskiego poziomu zbiorników zaopatrujących Teheran, Isfahan i Meszhed. Latem 2021 roku protesty związane z wodą w Chuzestanie spotkały się z ostrą amunicją. W latach 2024 i 2025 cykliczne przerwy w dostawie prądu zamykały biura i fabryki, a zimowe niedobory gazu pozostawiały domy zimne. Urzędnicy otwarcie ostrzegali, że części stolicy mogą zostać pozbawione wody. Dla mieszkańców miast prowincjonalnych, niewydolność podstawowych usług stała się codziennym dowodem na to, że państwo ani nie potrafiło rządzić, ani nie mogło być pociągnięte do odpowiedzialności.

Dlaczego kobiety są w centrum protestów?

Obowiązkowy hidżab jest egzekwowany od początku lat 80. Zgodnie z artykułem 638 Islamskiego Kodeksu Karnego, pojawienie się w miejscu publicznym bez niego jest karalne więzieniem lub grzywną, a od 2024 roku Plan Noor wykorzystuje kamery, zajęcia samochodów i zamknięcia firm do jego egzekwowania. Śmierć w 2022 roku Mahsy (Jiny) Amini w areszcie Patrolu Moralności zamieniła kodeks ubioru w symbol kontroli państwa nad każdym prywatnym życiem. Dlatego „Kobieta, Życie, Wolność” stało się wspólnym hasłem ludzi, którzy w innym przypadku nie są polityczni. Szczegóły prawne dotyczące prawa hidżabu.

Dlaczego regiony kurdyjskie i baluchijskie są najbardziej dotknięte?

Kurdistan i Sistan-Baluchistan od dawna doświadczają najcięższych represji. 30 września 2022 roku siły bezpieczeństwa otworzyły ogień do wiernych i protestujących w Zahedanie; Amnesty International udokumentowała co najmniej 66 osób zabitych tego dnia, w wydarzeniu znanym jako „Krwawy Piątek”. Więźniowie kurdyjscy i baluchijscy są również znacznie nadreprezentowani wśród osób straconych. Protesty w tych regionach łączą żądania narodowe z krzywdami dotyczącymi praw językowych, ubóstwa i dyskryminacji.

Jak fale protestów budowały się nawzajem?

Każda fala była tłumiona, a każda pozostawiała za sobą coraz więcej ludzi, którzy nie mieli już nic do stracenia: rodziny zmarłych, zwolnieni więźniowie i młodzi ludzie, którzy widzieli, jak reformy zawodzą. Ta nagromadzona pamięć wyjaśnia, dlaczego hasła z lat 2025–2026 całkowicie pomijały kwestię reform.

Jaką rolę odgrywają młodzi Irańczycy?

Duża część ludności Iranu to osoby poniżej 35. roku życia, wysoko wykształcone i połączone ze światem zewnętrznym za pośrednictwem telewizji satelitarnej i VPN-ów. Bezrobocie wśród absolwentów jest wysokie, a emigracja lekarzy, inżynierów i studentów gwałtownie wzrosła. Wielu zabitych w latach 2022 i 2026 to byli nastolatkowie i studenci. Ich pogrzeby, często odbywające się pod ścisłą ochroną, same w sobie stały się nowymi protestami.

Co się stało, gdy państwo stłumiło protesty w 2026 roku?

Siły bezpieczeństwa użyły karabinów, strzelb i karabinów maszynowych przeciwko tłumom, zwłaszcza podczas dwóch nocy 8 i 9 stycznia 2026 roku, po odcięciu internetu. Szpitale zostały objęte kontrolą bezpieczeństwa, a rodziny zmuszano do szybkiego pochówku zmarłych lub rejestrowania śmierci jako wypadków. Zatrzymanym postawiono zarzuty moharebeh („toczenia wojny przeciwko Bogu”), za co grozi kara śmierci. Udokumentowane dane i powody różnic w szacunkach znajdują się na stronie poświęconej liczbie ofiar śmiertelnych.

Źródła

Agencja Informacyjna Aktywistów Praw Człowieka (HRANA); Iran Human Rights (IHR); Raporty Amnesty International z listopada 2019 r. i dotyczące Zahedanu z 30 września 2022 r.; Niezależna Międzynarodowa Misja Ustalania Faktów ONZ w Iranie; Dane inflacyjne Centralnego Urzędu Statystycznego Iranu; Relacje Reutersa z listopada 2019 r. Pełne przypisy dotyczące źródeł znajdują się na stronie metodologii stronie.

Jak rozumieć przenikające się postulaty bez ich nadmiernego upraszczania

Wspólny protest nie wymaga tożsamych motywacji

Niepewność ekonomiczna, ograniczenia nakładane na kobiety, egzekucje i brak zaufania do instytucji państwowych mogą współwystępować w ramach jednego ruchu. Nie oznacza to jednak, że każdy uczestnik nadaje im ten sam priorytet. Ogólnokrajowe hasło jest zapisem słów wznoszonych podczas konkretnych zgromadzeń, a nie wynikiem reprezentatywnego sondażu przeprowadzonego wśród wszystkich Irańczyków.

Najbardziej rzetelne relacje łączą deklarowane postulaty z konkretnymi osobami, miejscem i datą zdarzenia. Wyraźnie oddzielają one słowa uczestników od interpretacji zewnętrznego obserwatora. Pozwala to zachować obraz różnorodności ruchu, a jednocześnie wyjaśnia, dlaczego osoby o odmiennych bezpośrednich problemach mogą dostrzegać ten sam fundamentalny brak odpowiedzialności władz.

Przeczytaj o kontekście gospodarczym i politycznym grudnia

Sprzeciw kobiet łączy codzienny nakaz z szerszym problemem

Przymus noszenia hidżabu dotyka codziennego życia: podróżowania, nauki, pracy i korzystania z usług publicznych. Opracowanie dotyczące prawa o hidżabie wyjaśnia różnicę między ramami ustawowymi a odnotowaną praktyką ich egzekwowania. Relacja dotycząca Mahsy Amini wyjaśnia, dlaczego jej śmierć w areszcie stała się punktem zwrotnym powstania z 2022 roku.

Publiczne akty sprzeciwu mają również własną historię. Towarzyszące zdjęcie Dziewczyny z ulicy Enghelab należy do tej historii i nie jest prezentowane jako fotografia ze stycznia 2026 roku. Jego znaczenie polega na ukazaniu widocznego buntu przeciwko przymusowemu zasłanianiu ciała. Fotografia może dokumentować taki czyn, nie przesądzając o motywacjach wszystkich kobiet, które później wzięły udział w protestach.

Śledź przepisy prawa i ich egzekwowanie

Przeczytaj historię Mahsy Amini

Doświadczenia regionalne wymagają zachowania specyfiki

Społeczności kurdyjskie i beludżyjskie stale powracają w archiwach, lecz nie są to populacje tożsame. Lokalny incydent, walka o prawa językowe czy rejestr egzekucji dotyczą odmiennych kwestii. Ich źródła i zasięg geograficzny powinny pozostać wyraźnie wyodrębnione, zamiast ulegać zatarciu w ramach jednej, uogólnionej narracji regionalnej.

Taka sama ostrożność jest wymagana przy porównywaniu stolicy z miastami prowincjonalnymi. Fakt, że w danym mieście doszło do protestów, nie przesądza o ogólnokrajowej strukturze społecznej całego ruchu. Dokumentacja na poziomie miejskim oraz indywidualne biografie są bardziej wartościowe niż pochopne twierdzenia o tym, kto zaprotestował jako pierwszy lub która grupa reprezentowała całe powstanie.

Przeczytaj imienne relacje z różnych miejsc

Co może wykazać porównanie kolejnych fal protestów

Kalendarium przedstawia chronologicznie sporne wybory z 2009 roku, protesty po podwyżkach cen paliw z 2019 roku oraz powstanie z 2022 roku. Każde z tych wydarzeń miało swój bezpośredni kontekst i pozostawiło materiał dowodowy, który należy analizować w realiach ówczesnych doniesień. Porównania pozwalają zidentyfikować powtarzające się metody represji bez zakładania, że ich skutki czy kategorie ofiar są bezpośrednio porównywalne.

Dokumentacja z lat 2025–2026 powinna analogicznie rozróżniać impuls ekonomiczny, odnotowane hasła oraz późniejszą reakcję państwa. Przyczyna protestu nie stanowi usprawiedliwienia dla użycia broni palnej, a opis represji nie jest badaniem preferencji politycznych. Rozdzielenie tych kwestii pomaga czytelnikom zrozumieć bieg wydarzeń bez wyciągania wniosków wykraczających poza materiał źródłowy.

Porównaj wcześniejsze fale protestów

Porównaj rejestry ofiar i ich zakres