Evin Hapishanesi: Kimler Tutuluyor ve Neden?

Evin Hapishanesi'nin Genel Yapısı ve Tarihçesi

Evin Hapishanesi, 1972 yılında Şah döneminde siyasi suçluları barındırmak üzere Tahran'ın kuzeyinde, Alborz Dağları'nın eteklerinde kurulmuştur. İran İslam Devrimi'nden sonra da bu işlevini sürdürmüş ve rejim muhaliflerinin, gazetecilerin, insan hakları aktivistlerinin, sanatçıların ve çifte vatandaşların tutulduğu ana merkezlerden biri haline gelmiştir. Geniş bir alana yayılan hapishane kompleksi, yüksek duvarlar, dikenli teller ve gözetleme kuleleri ile çevrili olup, içeride farklı güvenlik seviyelerine sahip koğuşlar ve sorgu odaları bulunmaktadır. Hapishanenin adı, İran'daki insan hakları ihlalleri ve siyasi baskılarla eş anlamlı hale gelmiştir. Amnesty International'a göre, Evin'de mahkumlar genellikle adil bir yargı süreci olmaksızın uzun süreli gözaltında tutulmaktadır.

Evin Hapishanesi'nin yönetim yapısı, İran'daki siyasi istihbarat kurumlarının etkisi altındadır. İran İstihbarat Bakanlığı (MOIS) ve Devrim Muhafızları İstihbarat Teşkilatı (IRGC Intelligence Organization) gibi güçlü kurumlar, hapishanedeki belirli koğuşları doğrudan işletmektedir. Bu durum, hapishaneyi sadece bir ceza infaz kurumu olmaktan çıkarıp, siyasi muhalifleri bastırma ve bilgi toplama aracı olarak da konumlandırmaktadır. İran İnsan Hakları Örgütü'nün (Iran Human Rights) raporlarına göre, bu kurumların kendi koğuşlarında uyguladığı yargısız gözaltılar, tecrit ve işkence, uluslararası hukukun açıkça ihlalidir. Hapishane, Tahran'ın Evin semtinde yer almaktadır ve bu semtin adını taşımaktadır. Coğrafi konumu ve dağlık arazisi, dış dünyadan izole edilmiş bir atmosfer yaratmasına katkıda bulunur.

209. Koğuş: İstihbarat Bakanlığı'nın Kontrolündeki Gölge

Evin Hapishanesi'nin en kötü şöhretli bölümlerinden biri olan 209. Koğuş, İran İstihbarat Bakanlığı (MOIS) tarafından doğrudan işletilmektedir. Bu koğuş, genellikle yüksek profilli siyasi tutukluların ve ulusal güvenlikle ilgili suçlarla itham edilen kişilerin ilk durak noktasıdır. Amnesty International ve Human Rights Watch gibi kuruluşların raporlarına göre, burada tutuklular uzun süreli tecride maruz kalır, avukat erişimi kısıtlanır ve zorla 'itiraf' elde etmek amacıyla psikolojik işkence ve kötü muamele uygulanır. 209. Koğuş, hapishanenin 'gölge bölgesi' olarak adlandırılır çünkü buradaki operasyonlar büyük ölçüde gizlilik içinde yürütülür ve yargı denetimi minimum düzeydedir. Çifte vatandaşlar da sıklıkla bu koğuşta tutulmaktadır.

Narges Mohammadi, 2023 Nobel Barış Ödülü sahibi insan hakları aktivisti, Evin Hapishanesi'nde 209. Koğuş'ta tutulan önemli isimlerden biridir. Mohammadi, defalarca bu koğuştaki tecrit koşullarına ve mahkumların maruz kaldığı baskılara dikkat çekmiştir. 209. Koğuş'ta sorgular, bazen aylarca sürebilir ve mahkumlar, yargılanmadan önce bile ağır baskılara maruz kalır. Boroumand Center'ın belgelerine göre, burada tutulanların çoğu, rejim aleyhine delil sağlamaya zorlanır ve uluslararası hukukun garanti ettiği temel haklarından mahrum bırakılır. Bu koğuş, İran'ın siyasi muhaliflerini susturmak için kullandığı kilit araçlardan biri olarak kabul edilmektedir.

2A Koğuşu: Devrim Muhafızları'nın Gizli Bölümü

Evin Hapishanesi içindeki 2A Koğuşu, İran Devrim Muhafızları İstihbarat Teşkilatı (IRGC Intelligence Organization) tarafından işletilen gizli bir tesistir. Bu koğuş, 209. Koğuş gibi, hukuki denetimin dışında faaliyet gösterir ve özellikle Devrim Muhafızları'nın hedef aldığı tutuklular için kullanılır. 2A Koğuşu'nun varlığı, uzun süre resmi olarak inkar edilmiştir ancak mahkumların ve insan hakları örgütlerinin ifadeleri sayesinde ortaya çıkmıştır. IranWire ve BBC gibi medya kuruluşları, burada tecrit, işkence ve sistematik kötü muamelenin yaygın olduğunu rapor etmiştir. Mahkumlar, genellikle aileleriyle iletişime geçme veya avukatlarıyla görüşme fırsatı bulamadan haftalarca veya aylarca burada tutulmaktadır.

Siamak Namazi, İran asıllı ABD vatandaşı işadamı, 2015'ten beri İran'da tutuklu bulunmaktadır ve Evin Hapishanesi'nde 2A Koğuşu'nda uzun süre tecrit altında kalmıştır. Namazi'nin davası, İran'ın çifte vatandaşları 'rehin' tuttuğuna dair uluslararası eleştirilerin sembolü haline gelmiştir. Human Rights Watch'a göre, 2A Koğuşu'nda tutulanların büyük bir kısmı, Devrim Muhafızları'nın siyasi ve ekonomik çıkarlarını hedef alan iddialarla suçlanmaktadır. Koğuşun gizli doğası, uluslararası denetimi imkansız hale getirmekte ve içerideki mahkumların haklarının korunmasını zorlaştırmaktadır. Bu durum, İran'daki adalet sisteminin şeffaflık ve hesap verebilirlik eksikliğini gözler önüne sermektedir.

240. Koğuş ve 350. Koğuş: Sorgu ve Genel Tutukluluk

Evin Hapishanesi'nin 240. Koğuşu, genellikle tutukluların ilk sorgu aşamasının ardından veya mahkemeye çıkarılmadan önce geçici olarak barındırıldığı bir bölümdür. Bu koğuş, 209 ve 2A gibi istihbarat kurumlarının doğrudan kontrolünde olmasa da, buradaki koşullar da uluslararası standartların altında kalmaktadır. Amnesty International'ın gözlemlerine göre, 240. Koğuş'taki mahkumlar da aşırı kalabalık, yetersiz hijyen koşulları ve tıbbi bakıma erişim eksikliği gibi sorunlarla karşılaşmaktadır. Sorgu süreçleri sırasında psikolojik baskının yaygın olduğu ve mahkumların avukatlarına erişimlerinin sınırlı olduğu rapor edilmektedir. Burada tutulanlar genellikle siyasi tutuklular ve diğer mahkumlar arasında bir geçiş bölgesi olarak görülür.

350. Koğuş ise Evin Hapishanesi'nin daha 'genel' bir bölümü olarak bilinir ve siyasi tutukluların yanı sıra, devrim karşıtı propaganda gibi suçlamalarla mahkum edilen diğer kişileri de barındırır. Bu koğuş, geçmişte birçok siyasi aktivistin ve gazetecinin tutulduğu yer olmuştur. Koğuşun koşulları, diğer bölümlere kıyasla biraz daha iyi olsa da, yine de uluslararası standartların çok altındadır. İran İnsan Hakları Örgütü'nün raporlarına göre, 350. Koğuş'ta zaman zaman toplu açlık grevleri ve protestolar yaşanmıştır. 2014 yılında bu koğuşa yapılan baskın, güvenlik güçlerinin mahkumlara şiddet uyguladığı iddialarıyla uluslararası alanda büyük yankı uyandırmıştır. Bu olay, hapishanelerdeki keyfi şiddetin bir örneği olarak hafızalara kazınmıştır.

Evin Hapishanesi'ndeki İnsan Hakları İhlalleri ve Uluslararası Tepkiler

Evin Hapishanesi, yıllardır uluslararası insan hakları örgütlerinin ve hükümetlerin radarında yer almaktadır. Amnesty International, Human Rights Watch ve Birleşmiş Milletler gibi kuruluşlar, hapishanede sistematik işkence, keyfi tutuklamalar, zorla itiraflar, adil yargılanma hakkından mahrumiyet ve tıbbi bakımdan mahrumiyet gibi ciddi insan hakları ihlallerini belgelemeye devam etmektedir. Özellikle siyasi tutukluların tecrit altında tutulması, aile ve avukat görüşmelerinin kısıtlanması, psikolojik baskı ve fiziksel istismar, bu raporlarda sıkça yer alan unsurlardır. İran hükümeti ise bu iddiaları genellikle reddetmekte veya olayları 'ulusal güvenlik' çerçevesinde değerlendirerek meşrulaştırmaya çalışmaktadır.

2022 yılında Evin Hapishanesi'nde çıkan yangın ve ardından yaşanan olaylar, hapishanedeki kötü koşullara ve güvenlik güçlerinin müdahalesine yönelik uluslararası tepkileri artırmıştır. Olayda en az 8 mahkumun hayatını kaybetmesi, insan hakları örgütleri tarafından bağımsız bir soruşturma çağrılarına yol açmıştır. ABD Dışişleri Bakanlığı ve Avrupa Birliği gibi uluslararası aktörler, İran hükümetini mahkumların haklarını korumaya ve şeffaf bir soruşturma yürütmeye çağırmıştır. Ancak İran yargısı, olayları 'isyan' olarak nitelendirmiş ve bağımsız soruşturma taleplerini göz ardı etmiştir. Bu durum, Evin'deki mahkumların geleceği ve insan hakları ihlallerinin devam edeceği yönündeki endişeleri derinleştirmektedir.

Evin Hapishanesi, İran'da siyasi baskının ve insan hakları ihlallerinin bir simgesi haline gelmiştir.

Son Gelişmeler ve Geleceğe Yönelik Beklentiler

Evin Hapishanesi'ndeki durum, İran'daki genel siyasi ve insan hakları ortamının bir yansıması olarak sürekli evrilmektedir. Özellikle 2022 Mahsa Amini protestoları sonrasında tutuklanan binlerce gösterici ve aktivistin bir kısmının Evin'e sevk edilmesiyle hapishanenin kapasitesi ve koşulları daha da zorlanmıştır. İran hükümeti, uluslararası baskılara rağmen insan hakları sicilini iyileştirmeye yönelik somut adımlar atmaktan kaçınmaktadır. Narges Mohammadi'nin Nobel Barış Ödülü'nü hapishaneden alması, Evin'deki tutukluların durumunu bir kez daha dünya gündemine taşımıştır. Bu durum, uluslararası toplumun İran'a yönelik insan hakları çağrılarının artmasına neden olmuştur.

Geleceğe yönelik olarak, Evin Hapishanesi'nin kapalı kapılar ardındaki gerçeklerinin daha fazla açığa çıkması ve uluslararası toplumun baskısının artması beklenmektedir. Ancak, İran rejiminin iç meselelerine dış müdahaleyi reddeden tavrı, Evin'deki koşulların kısa vadede önemli ölçüde iyileşmesini engellemektedir. İnsan hakları örgütleri, hapishanede şeffaflığın artırılması, bağımsız denetimin sağlanması ve tüm tutukluların uluslararası standartlara uygun muamele görmesi için çabalarını sürdürmektedir. Evin Hapishanesi, İran'daki insan hakları mücadelesinin kritik bir odak noktası olmaya devam edecektir ve burada tutulanların kaderi, ülkedeki genel siyasi istikrarın ve adaletin bir göstergesi olmaya devam edecektir.