15 najczęściej wyszukiwanych pytań o Iran, każde z krótką odpowiedzią zaczerpniętą ze stron tego archiwum. Wszystkie 286 pytań znajdziesz na stronie wszystkich pytań.
Odpowiedź: Mahsa (Jina) Amini (1999–2022) była 22-letnią kurdyjsko-irańską kobietą, która zmarła w areszcie policyjnym 16 września 2022 roku po zatrzymaniu przez irańską Straż Obyczajową (Guidance Patrol). Jej śmierć wywołała powstanie „Kobieta, Życie, Wolność”.
Odpowiedź: Zweryfikowana lista imienna HRANA zamknięta 23 lutego 2026 roku obejmuje 7007 potwierdzonych zgonów – 6488 dorosłych protestujących, 236 nieletnich i 207 funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa – a kolejne 11 744 spraw wciąż jest analizowanych. Rząd Iranu przyznał się do 3117 zgonów 1 lutego 2026 roku, podczas gdy wysocy rangą urzędnicy, na których powołuje się Iran International, szacują liczbę ofiar na ponad 30 000, a niektóre szacunki przekraczają 42 000. Zweryfikowana lista imienna to minimum, a nie maksimum.
Odpowiedź: Większość ofiar „Krwawiej Zimy” zginęła w ciągu 48 godzin 8 i 9 stycznia 2026 roku. HRANA udokumentowała co najmniej 392 zabitych w samym Raszcie, zdecydowaną większość po zaciemnieniu internetu. „Time” odnotował rejestr 30 304 zgonów związanych z protestami, zarejestrowanych w cywilnych szpitalach w ciągu tych dwóch dni.
Odpowiedź: Co najmniej 551 protestujących, w tym 68 dzieci; ponad 22 000 aresztowanych. Źródła: Amnesty International, Iran Human Rights (IHR), HRANA.
Odpowiedź: Iran Human Rights odnotowało co najmniej 975 egzekucje w 2024 roku i ponad 1500 w 2025 roku. Iran stracuje więcej osób na głowę mieszkańca niż jakikolwiek inny kraj i ustępuje tylko Chinom pod względem liczby bezwzględnej.
Odpowiedź: Organizacja Iran Human Rights udokumentowała co najmniej 10 egzekucji związanych z protestami w ramach powstania „Kobieta, Życie, Wolność” w 2022 roku oraz gwałtownie rosnącą liczbę egzekucji związanych z powstaniem „Crimson Winter” w latach 2025–2026.
Odpowiedź: Moharebeh – „wypowiedzenie wojny Bogu” – jest przestępstwem zagrożonym karą śmierci na mocy artykułu 279 irańskiego kodeksu karnego, rutynowo stosowanym wobec protestujących na podstawie zeznań uzyskanych pod torturami.
Odpowiedź: Tak. Artykuł 638 Islamskiego Kodeksu Karnego pozostaje w mocy, a jego egzekwowanie kontynuowane jest poprzez plan Noor, uruchomiony w kwietniu 2024 roku. Bardziej rygorystyczna ustawa o hidżabie i czystości została zawieszona w grudniu 2024 roku, ale nie została uchylona.
Odpowiedź: Zgodnie z Artykułem 638, od 10 dni do 2 miesięcy więzienia lub grzywna. Ustawa o czystości i hidżabie z lat 2023–24 podnosi te kary do grzywien w wysokości do około 8 500 USD, do 10 lat więzienia, konfiskaty pojazdów, zakazów podróży i zamykania firm.
Odpowiedź: Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej (Sepah) to równoległa potęga militarna i gospodarcza, odpowiadająca bezpośrednio Najwyższemu Przywódcy. Basij to masowa ochotnicza milicja podległa IRGC, używana do tłumienia protestów na ulicach i nadzoru sąsiedzkiego. Policja (FARAJA) to zwykły organ ścigania, który również mieścił patrole moralności Gasht-e Ershad. Podczas represji te trzy podmioty działają razem, co właśnie sprawia, że przypisanie zabójstwa konkretnej sile jest tak trudne.
Odpowiedź: Egzekucje pozasądowe tysięcy więźniów politycznych latem 1988 roku, zarządzone przez panel znany jako „Komisja Śmierci”. Udokumentowane przez Amnesty International, Specjalnego Sprawozdawcę ONZ oraz Boroumand Center.
Odpowiedź: Blokady internetu, wymuszone nocne pochówki, presja na rodziny, by rejestrowały zgony jako wypadki, oraz przejmowanie ciał ze szpitali – wszystko to zaniża liczbę. Imienne, zweryfikowane listy (HRANA, Iran Human Rights) są konserwatywnym minimum; rejestry szpitalne i oficjalne przecieki są wyższe; dane samego państwa są najniższe.
Odpowiedź: Niezależna międzynarodowa misja badawcza, ustanowiona przez Radę Praw Człowieka ONZ w listopadzie 2022 roku w celu zbadania domniemanych naruszeń związanych z protestami, które rozpoczęły się we wrześniu 2022 roku, w szczególności tych skierowanych przeciwko kobietom i dzieciom. Jej raporty stwierdziły, że irańskie siły bezpieczeństwa popełniły zbrodnie przeciwko ludzkości, w tym morderstwa, uwięzienia, tortury, gwałty i wymuszone zaginięcia.
Odpowiedź: Wiarygodne szacunki wskazują, że diaspora irańska liczy od około czterech do ośmiu milionów ludzi na całym świecie. Ten szeroki zakres wynika z tego, że statystyki krajowe liczą różne rzeczy: niektóre rejestrują tylko kraj urodzenia, inne obejmują obywateli drugiego pokolenia pochodzenia irańskiego, a żadne nie obejmują nieudokumentowanych migrantów. Najczęściej cytowanym konserwatywnym szacunkiem jest około pięciu milionów.
Odpowiedź: To gliniany walec z inskrypcją z 539 r. p.n.e. sporządzoną za panowania Cyrusa Wielkiego, powszechnie uznawaną za pierwszą na świecie kartę praw człowieka. Głosi ona wolność wyznania, zniesienie niewolnictwa dla ludów deportowanych i prawo do powrotu.
Informacja o liczbie ofiar wymaga czegoś więcej niż samej cyfry. Powinna wskazywać źródło, datę raportu, objęty okres oraz to, czy dana liczba jest szacunkiem, oficjalnym potwierdzeniem czy wykazem udokumentowanych przypadków. Pominięcie tych uściśleń może przekształcić rzetelne podsumowanie źródłowe we wprowadzające w błąd twierdzenie.
Data ma szczególne znaczenie w przypadku cytowania trwającego śledztwa. Opatrzony datą bilans odzwierciedla to, co wydawca ustalił do tamtego momentu, a niekoniecznie pełny obraz wydarzeń. Strona poświęcona ofiarom wyjaśnia, dlaczego różnych raportów nie zawsze da się bezpośrednio porównać. Krótkie odpowiedzi stanowią jedynie punkt wyjścia do tej dokumentacji, a nie zastępstwo dla stojących za nią definicji i zastrzeżeń.
Przeczytaj pełną odpowiedź na temat ofiar i źródeł
Strona dotycząca przepisów o hidżabie rozróżnia przepis karny, projektowane bądź przyjęte dodatkowe ustawodawstwo oraz kampanię egzekwowania prawa. Przyjęcie projektu ustawy nie jest tożsame z jego wejściem w życie. Zawieszenie dodatkowych regulacji prawnych samo w sobie nie uchyla istniejącego przepisu karnego ani nie kładzie kresu odnotowywanym praktykom egzekwowania prawa.
Gasht-e Ershad odnosi się do Patrolu Przewodnictwa (policji obyczajowej). FARAJA to dowództwo policji, natomiast Plan Noor określa konkretny program egzekwowania prawa. Rozróżnienie tych pojęć pomaga zrozumieć, dlaczego zmiany w widocznej obecności jednego patrolu nie muszą opisywać całego systemu egzekwowania przepisów. Archiwalna fotografia patrolu dokumentuje widoczne na niej osoby i samą interwencję, a nie obecny status prawny każdego z mechanizmów egzekwowania.
Zapoznaj się z osią czasu zmian prawnych
Przeczytaj objaśnienie dotyczące Patrolu Przewodnictwa
Misja rozpoznawcza ONZ (Fact-Finding Mission), Specjalny Sprawozdawca, sąd oraz organizacja monitorująca pełnią odmienne role. Publikowane przez nie materiały należy przypisywać konkretnemu organowi, który je wydał. Przemówienie wygłoszone na forum instytucji międzynarodowej nie staje się automatycznie jej oficjalnym ustaleniem, a raport z monitoringu nie jest tożsamy z wyrokiem skazującym.
Podobnie kwalifikacja prawna powtarzających się naruszeń oraz indywidualna odpowiedzialność karna danej osoby to dwie odrębne kwestie. Przytoczenie dokładnych wniosków, mandatu oraz daty publikacji danego organu jest znacznie rzetelniejsze niż zastępowanie ich ogólnymi pojęciami prawnymi. Na stronach poświęconych źródłom i metodologii wyjaśniono, skąd pochodzi materiał dowodowy archiwum oraz w jaki sposób opracowywane są poszczególne rodzaje dokumentacji.
Zapoznaj się z przewodnikiem po źródłach
Przeczytaj o metodologii oceny materiału dowodowego
Cylinder Cyrusa to babilońska inskrypcja królewska. Jego kontekst historyczny oraz współczesne znaczenie symboliczne należy odróżnić od twierdzeń, jakoby zawierał on nowożytne gwarancje praw człowieka. Inskrypcja nie wspomina wprost o powrocie Żydów z wygnania — odrębnymi źródłami dla tej tradycji są biblijne księgi Ezdrasza i Izajasza.
Podstrona poświęcona Iranowi i Holokaustowi zestawia teksty starożytne, historię społeczności oraz nowożytną dokumentację uchodźczą. Źródeł tych nie należy traktować zamiennie. Zabytek archeologiczny rzuca światło na czasy, w których powstał, lecz nie stanowi dowodu na prawdziwość każdej późniejszej narracji historycznej. W rozszerzonym opracowaniu historycznym wyjaśniono te niuanse, opisując jednocześnie losy irańskich społeczności żydowskich, schronienie w czasie wojny oraz politykę Republiki Islamskiej.