Key facts
- လုထ်သဲကန္တာရသည် ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်အပူချိန် ၇၀.၇°C ကို ရောက်ရှိခဲ့သည်။
- ကာလွတ်စ်ကျောက်ဆောင်များသည် သဲကန္တာရအနောက်မြောက်ဘက်တွင် ပုံမှန်မဟုတ်သော ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံများဖြစ်သည်။
- ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် လုထ်သဲကန္တာရကို ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
- သဲကန္တာရသည် ဧရိယာ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၅၁,၈၀၀ (၁၉,၈၈၀ စတုရန်းမိုင်) ခန့် ကျယ်ဝန်းသည်။
- လုထ်သဲကန္တာရ၏ အပူချိန်အချက်အလက်များကို NASA ၏ Terra ဂြိုလ်တုမှ MODIS ကိရိယာဖြင့် ရယူခဲ့သည်။
- အီရန်နိုင်ငံ၏ ခေရ်မန်နှင့် စစ်စတန်နှင့် ဘလူချီစတန်ပြည်နယ်များကြားတွင် လုထ်သဲကန္တာရ တည်ရှိသည်။
လုထ်သဲကန္တာရ- ကမ္ဘာ့အပူဆုံးမျက်နှာပြင်
အီရန်နိုင်ငံ၏ အရှေ့တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသော လုထ်သဲကန္တာရ (Dasht-e Lut) သည် ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင်အပူချိန် စံချိန်တင်ခဲ့သောကြောင့် ထင်ရှားပါသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လတွင် NASA ၏ Terra ဂြိုလ်တုရှိ MODIS (Moderate Resolution Imaging Spectroradiometer) ကိရိယာမှ ရယူခဲ့သော အချက်အလက်များအရ ဤဒေသသည် ၇၀.၇°C (၁၅၉.၃°F) သို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဤစံချိန်တင်အပူချိန်သည် လေထုအပူချိန်မဟုတ်ဘဲ မြေမျက်နှာပြင်၏အပူချိန်ဖြစ်ပြီး၊ ဤခြောက်သွေ့သောဒေသ၏ ပြင်းထန်သောရာသီဥတုအခြေအနေများကို ဖော်ပြပါသည်။ သိပ္ပံပညာရှင်များသည် ဤစံချိန်ကို ၂၀၀၄ မှ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အတွင်း ဂြိုလ်တုအချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းဖြင့် အတည်ပြုခဲ့ပြီး လုထ်သဲကန္တာရသည် ဤလေးနှစ်တာကာလအတွင်း ငါးကြိမ်တိုင်တိုင် ကမ္ဘာ့အပူဆုံးနေရာဖြစ်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤတွေ့ရှိချက်သည် ရာသီဥတုပုံစံများအပေါ် ၎င်း၏ထူးခြားသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာသက်ရောက်မှုကို အလေးပေးဖော်ပြပါသည်။
လုထ်သဲကန္တာရ၏ ဤပြင်းထန်သော အပူချိန်စံချိန်များသည် ၎င်း၏ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာတည်နေရာနှင့် ရာသီဥတုဆိုင်ရာအချက်များ၏ ရှုပ်ထွေးသော ပေါင်းစပ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ သဲကန္တာရသည် နိမ့်ကျသောမြေနိမ့်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ တောင်တန်းများသည် ပူနွေးသောလေထုကို ပိတ်မိစေသည်။ ထို့အပြင်၊ ၎င်း၏မြေဆီလွှာတွင် အပူကို စုပ်ယူနိုင်စွမ်းရှိသော မည်းမှောင်သောမီးတောင်ကျောက်များနှင့် သဲများစွာ ပါဝင်ပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ 'Gandom Beryan' ဟုခေါ်သော ဧရိယာတစ်ခုသည် အပူစုပ်ယူမှု မြင့်မားသောကြောင့် မြေမျက်နှာပြင်အပူချိန် ပိုမိုမြင့်မားစေသည့် မည်းမှောင်သောကျောက်စရစ်ခဲများဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားသည်။ ဤထူးခြားသော ပတ်ဝန်းကျင်သည် သိပ္ပံပညာရှင်များအား ပြင်းထန်သော ရာသီဥတုအခြေအနေများနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များကို လေ့လာရန်အတွက် ထူးခြားသော သဘာဝဓာတ်ခွဲခန်းတစ်ခုကို ပံ့ပိုးပေးပါသည်။
NASA ၏ ၂၀၀၅ ခုနှစ်က စံချိန်တင်အပူချိန် မှတ်တမ်းတင်ပြီးနောက်၊ လုထ်သဲကန္တာရသည် နိုင်ငံတကာသိပ္ပံပညာရှင်များ၏ အာရုံစိုက်မှုကို ခံခဲ့ရသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ အီရန်နိုင်ငံ၊ ဂျီယိုလိုဂျီလေ့လာရေးအဖွဲ့ (Geological Survey of Iran) မှ သုတေသီများသည် ဤဒေသ၏ ရာသီဥတုနှင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ဆိုင်ရာဖြစ်စဉ်များကို ဆက်လက်လေ့လာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏တွေ့ရှိချက်များက သဲကန္တာရ၏ အပူပိုင်းဇုန်များသည် ရာသီအလိုက် အပြောင်းအလဲရှိသော်လည်း၊ ပူပြင်းသည့်ကာလများတွင် ၇၀°C ကျော်လွန်သော အပူချိန်များသည် ပုံမှန်ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြသည်။ ဤအချက်အလက်များသည် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများ မည်သို့ဖြစ်ပေါ်နေသည်ကို နားလည်ရန်နှင့် အလွန်အမင်းပူပြင်းသောဒေသများတွင် ဂေဟစနစ်များ မည်သို့တုံ့ပြန်သည်ကို လေ့လာရန်အတွက် အရေးကြီးပါသည်။
ကာလွတ်စ်ကျောက်ဆောင်များ- သဲကန္တာရ၏ ဗိသုကာလက်ရာများ
လုထ်သဲကန္တာရ၏ အထင်ရှားဆုံးသော အင်္ဂါရပ်များထဲမှ တစ်ခုမှာ ကာလွတ်စ် (Kalouts) ဟုခေါ်သော ဧရာမကျောက်ဆောင်များ ဖြစ်သည်။ ဤလေတိုက်စားထားသော သဲကျောက်များနှင့် ကပ်ပါးဆားကျောက်ဆောင်များသည် သဲကန္တာရ၏ အနောက်မြောက်ဘက်ခြမ်း၊ ခေရ်မန်မြို့၏ အရှေ့မြောက်ဘက် ရှာဟ်ဒါဒ်မြို့အနီးတွင် တည်ရှိပါသည်။ ဤကျောက်ဆောင်များသည် အမြင့် မီတာ ၈၀ မှ ၁၅၀ အထိရှိနိုင်ပြီး ကီလိုမီတာ ၁၅၀ ကျော် ကျယ်ဝန်းသော ဧရိယာတွင် ဖြန့်ကျက်တည်ရှိနေသည်။ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ လေနှင့်ရေတို့၏ တိုက်စားခြင်းခံခဲ့ရခြင်းကြောင့် ဤကျောက်ဆောင်များသည် သဲကန္တာရ၏မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ထူးခြားဆန်းကြယ်ပြီး ရှုပ်ထွေးသော ပုံသဏ္ဍာန်များကို ဖန်တီးပေးပါသည်။ ၎င်းတို့သည် သဘာဝအလျောက် ထွင်းထုထားသော 'မြို့တော်' တစ်ခုကဲ့သို့ဖြစ်ပြီး၊ 'သဲကန္တာရမြို့တော်' ဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်ခြင်းခံရပါသည်။
ကာလွတ်စ်များ၏ ဖွဲ့စည်းပုံသည် ထူးခြားသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များကို ထင်ဟပ်စေသည်။ သဲကန္တာရ၏ ဤဒေသရှိ နူးညံ့သောမြေဆီလွှာများသည် လေပြင်းများနှင့် မိုးရှားပါးသော်လည်း ရံဖန်ရံခါကျသော မိုးရေတို့၏ အဆက်မပြတ်တိုက်စားခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ ဤတိုက်စားခြင်းဖြစ်စဉ်သည် အစပိုင်းတွင် ချိုင့်ဝှမ်းများနှင့် မြောင်းများကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး၊ အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ၎င်းတို့သည် ပိုမိုနက်ရှိုင်းလာကာ ထူးခြားသော ကုန်းမြင့်များနှင့် ထိုးထွက်နေသော ကျောက်တိုင်များအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားပါသည်။ ဤဘူမိဗေဒဆိုင်ရာဖွဲ့စည်းပုံများသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးနှင့် အထင်ရှားဆုံး လေတိုက်စားထားသော မြေမျက်နှာပြင်များ (yardangs) ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့၏အရွယ်အစားနှင့် ရှုပ်ထွေးမှုကြောင့် သိပ္ပံပညာရှင်များ၏ စိတ်ဝင်စားမှုကို ဆွဲဆောင်လျက်ရှိသည်။
ကာလွတ်စ်ကျောက်ဆောင်များသည် လုထ်သဲကန္တာရ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအလှကို ပံ့ပိုးပေးရုံသာမက ဤခြောက်သွေ့သောပတ်ဝန်းကျင်၏ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာသမိုင်းကို နားလည်ရန်အတွက်လည်း အရေးပါပါသည်။ ၎င်းတို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံသည် နှစ်ပေါင်းထောင်ပေါင်းများစွာ ကာလအတွင်း ရာသီဥတုအခြေအနေများ၊ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ဆိုင်ရာဖြစ်စဉ်များနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများကို ညွှန်ပြနေသည်။ ဤကျောက်ဆောင်များသည် ရှေးခေတ်မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် သဲကန္တာရ၏ eolian ဖြစ်စဉ်များကို လေ့လာရန်အတွက် အဖိုးမဖြတ်နိုင်သော အထောက်အထားများကို ပေးပါသည်။ ၎င်းတို့၏ ထူးခြားမှုကြောင့် ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။
| နှစ် | အမြင့်ဆုံးမျက်နှာပြင်အပူချိန် (°C) | စံချိန်တင်ခဲ့သည့်လ |
|---|---|---|
| ၂၀၀၄ | ၆၈.၀ | ဇူလိုင် |
| ၂၀၀၅ | ၇၀.၇ | ဇူလိုင် |
| ၂၀၀၆ | ၆၈.၅ | ဇူလိုင် |
| ၂၀၀၇ | ၆၉.၁ | ဇူလိုင် |
ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ
၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အီရန်နိုင်ငံ၏ လုထ်သဲကန္တာရကို ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ အီရန်နိုင်ငံအတွက် ပထမဆုံးသော သဘာဝကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာဖြစ်ပြီး၊ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ထူးခြားဆုံးသော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်များထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ၎င်း၏အရေးပါမှုကို အသိအမှတ်ပြုခြင်းဖြစ်သည်။ ယူနက်စကိုက ဤနေရာကို ၎င်း၏ထူးခြားသော 'Oustanding Universal Value' ကြောင့် ရွေးချယ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အဓိကအချက်မှာ ၎င်း၏မယုံနိုင်စရာကောင်းသော ကာလွတ်စ်ကျောက်ဆောင်များ၊ ကြီးမားသောသဲခုံများ၊ ပြင်းထန်သောမြေမျက်နှာပြင်အပူချိန်များနှင့် ရာသီဥတုနှင့် ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာဖြစ်စဉ်များ၏ ထူးခြားသောပေါင်းစပ်မှုတို့ကြောင့်ဖြစ်သည်။ ဤအသိအမှတ်ပြုမှုသည် နိုင်ငံတကာအသိုက်အဝန်းကို ဤဒေသအား ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန်နှင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန်အတွက် တာဝန်ယူမှုကို အလေးပေးဖော်ပြပါသည်။
ယူနက်စကိုကော်မတီသည် လုထ်သဲကန္တာရကို ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး လေတိုက်စားထားသော မြေမျက်နှာပြင်ပုံစံများ (yardangs) ၏ ထူးခြားသောနမူနာတစ်ခုအဖြစ် အလေးပေးဖော်ပြခဲ့သည်။ ထို့အပြင်၊ ကီလိုမီတာ ၄၇၅ (၂၉၅ မိုင်) ကျယ်သော အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးသဲခုံများရှိသော ဒေသများအနက်မှ တစ်ခုအဖြစ်လည်း အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ ဤဒေသတွင် ဆားမြစ်များ၊ ဆားကုန်းမြင့်များနှင့် အခြားသော ရေဓာတ်ခန်းခြောက်မှုဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များစွာကို တွေ့ရသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ Shur River (ဆားမြစ်) သည် ကီလိုမီတာ ၂၀၀ (၁၂၄ မိုင်) ကျော်ရှည်လျားပြီး သဲကန္တာရတစ်လျှောက်စီးဆင်းနေပြီး ၎င်း၏ရေသည် အလွန်အမင်းငံပြာသည်။ ဤထူးခြားသော ဂေဟစနစ်သည် ကမ္ဘာ့ဘူမိဗေဒနှင့် ရာသီဥတုဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအတွက် အရေးပါသောနေရာတစ်ခု ဖြစ်လာစေသည်။
ယူနက်စကိုစာရင်းဝင်ပြီးနောက်၊ လုထ်သဲကန္တာရသည် ပိုမိုများပြားသော သိပ္ပံသုတေသနများနှင့် ခရီးသွားများကို ဆွဲဆောင်လျက်ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် အီရန်နိုင်ငံရှိ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဌာန (Department of Environment) သည် ဤနေရာ၏ ဂေဟစနစ်ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန်နှင့် ရေရှည်တည်တံ့သော ခရီးသွားလုပ်ငန်းကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် စီမံခန့်ခွဲမှုအစီအစဉ်သစ်များကို စတင်ခဲ့သည်။ ဤအစီအစဉ်များတွင် ထိခိုက်လွယ်သောဒေသများကို ကာကွယ်ခြင်း၊ သုတေသနကို မြှင့်တင်ခြင်းနှင့် ဒေသခံလူထုအတွက် ပညာပေးအစီအစဉ်များ ပါဝင်သည်။ ယူနက်စကိုအသိအမှတ်ပြုမှုသည် ဤထူးခြားသောသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၏ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးအတွက် နိုင်ငံတကာပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကိုလည်း မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။
လုထ်သဲကန္တာရ၏ ကာလွတ်စ်ကျောက်ဆောင်များသည် လေနှင့်ရေတို့၏ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ တိုက်စားခြင်းမှ ထွင်းထုထားသော သဘာဝအတိုင်း ထူးခြားသော ဗိသုကာလက်ရာများဖြစ်သည်။
ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ရာသီဥတု
လုထ်သဲကန္တာရသည် ဧရိယာ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၅၁,၈၀၀ (၁၉,၈၈၀ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းပြီး အီရန်နိုင်ငံ၏ ခေရ်မန်နှင့် စစ်စတန်နှင့် ဘလူချီစတန်ပြည်နယ်များကြားတွင် တည်ရှိသည်။ ဤကျယ်ပြန့်သောဒေသသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အခြောက်သွေ့ဆုံးနှင့် အပူဆုံးဒေသများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ သဲကန္တာရ၏ ပထဝီဝင်အနေအထားသည် မြောက်ဘက်တွင် Kavir-e Lut မြေနိမ့်ပိုင်းမှ တောင်ဘက်ရှိ ကြီးမားသောသဲခုံများအထိ ကွဲပြားသည်။ ဤဒေသတွင် တက်ကြွသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများစွာရှိပြီး Esfandageh Fault ကဲ့သို့သော အဓိကပြတ်ရွေ့များက ၎င်း၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ ဤပြတ်ရွေ့များသည် သဲကန္တာရ၏ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ တည်ငြိမ်မှုနှင့် ၎င်း၏မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များကို နားလည်ရန်အတွက် အရေးကြီးပါသည်။
လုထ်သဲကန္တာရ၏ ရာသီဥတုသည် ကမ္ဘာ့အပူဆုံးရာသီဥတုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ်မိုးရေချိန်သည် ၁၀၀ မီလီမီတာ (၄ လက်မ) အောက်သာရှိပြီး ခြောက်သွေ့လွန်းသည်။ နွေရာသီတွင် အပူချိန်သည် ၅၀°C (၁၂၂°F) အထက်သို့ ပုံမှန်ရောက်ရှိပြီး မြေမျက်နှာပြင်အပူချိန်မှာ သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားပါသည်။ ဤပြင်းထန်သော အပူချိန်သည် ရေငွေ့ပျံနှုန်းကို အလွန်မြင့်မားစေပြီး ရေကိုလျင်မြန်စွာ ခန်းခြောက်စေသည်။ လေထု၏အစိုဓာတ်သည် အလွန်နည်းပါးပြီး နေ့နှင့်ညကြား အပူချိန်ကွာခြားမှုမှာလည်း ကြီးမားပါသည်။ ဤရာသီဥတုအခြေအနေများသည် အပင်များနှင့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်များ အနည်းငယ်သာ ရှင်သန်နိုင်သော ထူးခြားသော ဂေဟစနစ်ကို ဖန်တီးပေးပါသည်။
လုထ်သဲကန္တာရရှိ အဓိကမြေမျက်နှာသွင်ပြင်များတွင် ကာလွတ်စ်ကျောက်ဆောင်များ၊ ကြီးမားသောသဲခုံများ၊ ဆားလွင်ပြင်များနှင့် ကျောက်ဆောင်မြေပြင်များ ပါဝင်သည်။ အထူးသဖြင့်၊ ဤဒေသရှိ အမြင့်ဆုံးသဲခုံအချို့သည် မီတာ ၄၀၀ (၁,၃၀၀ ပေ) အထိ မြင့်မားနိုင်ပြီး ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံး သဲခုံများထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူထားသည်။ ဤသဲခုံများသည် လေပြင်းများ၏ ရွေ့လျားမှုကြောင့် အဆက်မပြတ်ပြောင်းလဲနေပြီး သဲကန္တာရ၏ ရွေ့လျားနေသော သဘာဝကို ဖော်ပြသည်။ ဤဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ မတူကွဲပြားမှုသည် လုထ်သဲကန္တာရကို ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဘူမိဗေဒပညာရှင်များနှင့် ပထဝီဝင်ပညာရှင်များအတွက် စိတ်ဝင်စားဖွယ် လေ့လာမှုနယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာစေသည်။
သိပ္ပံဆိုင်ရာလေ့လာမှုများနှင့် သုတေသန
လုထ်သဲကန္တာရသည် ကမ္ဘာ့အပူဆုံးဒေသအဖြစ် ၎င်း၏ ဂုဏ်သတင်းနှင့်အတူ သိပ္ပံပညာရှင်များအတွက် အရေးပါသော သုတေသနနယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ NASA ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများမှ ဂြိုလ်တုအချက်အလက်များကို အသုံးပြု၍ သုတေသီများသည် ဤဒေသ၏ ရာသီဥတု၊ ဘူမိဗေဒနှင့် ဂေဟဗေဒဆိုင်ရာ ကဏ္ဍအမျိုးမျိုးကို လေ့လာခဲ့ကြသည်။ အဓိကအားဖြင့်၊ မျက်နှာပြင်အပူချိန် တိုင်းတာမှုများသည် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများနှင့် အပူလှိုင်းများကဲ့သို့သော ဖြစ်စဉ်များကို နားလည်ရန်အတွက် အရေးကြီးသော အချက်အလက်များကို ပံ့ပိုးပေးပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ MODIS ကိရိယာမှ ရရှိသော အချက်အလက်များသည် သဲကန္တာရ၏ အပူပိုင်းဇုန်များ မည်သို့ပြောင်းလဲနေသည်ကို ပြသပြီး ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများက ဤဒေသကို မည်သို့သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်ကို ခန့်မှန်းနိုင်ရန် ကူညီပေးသည်။
ဘူမိဗေဒပညာရှင်များသည် ကာလွတ်စ်ကျောက်ဆောင်များ၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် သဲကန္တာရ၏ အခြားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ဆိုင်ရာ အင်္ဂါရပ်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အရေးကြီးသော တွေ့ရှိချက်များ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ အီရန်နိုင်ငံ၊ Geological Survey of Iran မှ လေ့လာမှုများက ဤကျောက်ဆောင်များသည် နှစ်ပေါင်း တစ်သန်းနီးပါးကြာအောင် လေနှင့်ရေတို့၏ တိုက်စားခြင်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်း ပြသခဲ့သည်။ ဤသုတေသနသည် ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များနှင့် ခြောက်သွေ့သောပတ်ဝန်းကျင်တွင် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်များ မည်သို့ပြောင်းလဲသည်ကို ပိုမိုနားလည်စေရန် ကူညီပေးပါသည်။ ၎င်းသည် ရှေးခေတ်ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေများနှင့် ဤဒေသ၏ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာသမိုင်းကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန်အတွက်လည်း အဖိုးမဖြတ်နိုင်သော အထောက်အထားများကို ပေးသည်။
ဂေဟဗေဒပညာရှင်များနှင့် ဇီဝဗေဒပညာရှင်များသည် လုထ်သဲကန္တာရ၏ ပြင်းထန်သောပတ်ဝန်းကျင်တွင် ရှင်သန်နိုင်သော သီးခြားအပင်များနှင့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်များကိုလည်း လေ့လာခဲ့ကြသည်။ အပင်များ မရှိသလောက်နည်းပါးသော်လည်း၊ ပုတ်သင်ညိုအချို့နှင့် အင်းဆက်ပိုးမွှားအချို့သည် အပူချိန်မြင့်မားခြင်းနှင့် ရေဓာတ်ပြည့်ဝမှုနည်းခြင်းကို ခံနိုင်ရည်ရှိသည်။ ဤမျိုးစိတ်များသည် ပြင်းထန်သောပတ်ဝန်းကျင်တွင် လိုက်လျောညီထွေနေထိုင်နိုင်မှုအတွက် ထူးခြားသော ဥပမာများဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ၂၀၁၅ ခုနှစ်က လေ့လာမှုတစ်ခုက သဲကန္တာရ၏အစွန်းပိုင်းတွင် တွေ့ရသော တွားသွားသတ္တဝါအချို့သည် အပူဒဏ်ကို ခံနိုင်ရည်ရှိစေရန် သီးခြားလိုက်လျောညီထွေမှုများ ပြုလုပ်ထားကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ဤသုတေသနသည် ကမ္ဘာ့ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများနှင့် ခြောက်သွေ့သောပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ဂေဟစနစ်များကို နားလည်ရန်အတွက် အထောက်အကူပြုပါသည်။
ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု
လုထ်သဲကန္တာရသည် ၎င်း၏ထူးခြားသောသဘာဝအလှနှင့် သိပ္ပံဆိုင်ရာအရေးပါမှုကြောင့် ခေရ်မန်ပြည်နယ်ရှိ ရှာဟ်ဒါဒ် (Shahdad) မြို့ကဲ့သို့သော အနီးအနားရှိ မြို့များသို့ ခရီးသွားများကို ဆွဲဆောင်လျက်ရှိသည်။ ခရီးသွားများသည် ကာလွတ်စ်ကျောက်ဆောင်များ၊ ကြီးမားသောသဲခုံများ၊ ကြယ်များကြည့်ရှုခြင်းနှင့် သဲကန္တာရစွန့်စားခန်းများကို လာရောက်ခံစားကြသည်။ ဒေသခံအစိုးရအဖွဲ့များနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးအဖွဲ့အစည်းများသည် ရေရှည်တည်တံ့သော ခရီးသွားလုပ်ငန်းကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် ကြိုးပမ်းလျက်ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် အီရန်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်၊ လက်မှုပညာနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာနသည် လုထ်သဲကန္တာရသို့ လာရောက်လည်ပတ်သူများအတွက် လုံခြုံရေးနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လမ်းညွှန်ချက်အသစ်များကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ဤလမ်းညွှန်ချက်များသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ပြီး ဒေသခံလူထု၏ အကျိုးစီးပွားကိုလည်း အကာအကွယ်ပေးရန် ရည်ရွယ်ပါသည်။
ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရပြီးနောက် လုထ်သဲကန္တာရ၏ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးသည် နိုင်ငံတကာဦးစားပေးကိစ္စတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အီရန်အစိုးရသည် ဤထူးခြားသောသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန်အတွက် အမျိုးသားဥယျာဉ်နှင့် သဘာဝဘေးမဲ့တောအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းအပါအဝင် အစီအမံများစွာကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ဤအစီအမံများသည် သဲကန္တာရ၏ ဂေဟစနစ်ကို ထိန်းသိမ်းရန်၊ မျိုးသုဉ်းလုနီးပါးမျိုးစိတ်များကို ကာကွယ်ရန်နှင့် သိပ္ပံသုတေသနများကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် အထောက်အကူပြုပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော ကမ္ဘာ့ဘူမိဗေဒဖိုရမ် (Global Geoparks Forum) တွင် လုထ်သဲကန္တာရ၏ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှုဆိုင်ရာ အောင်မြင်မှုများကို တင်ပြခဲ့သည်။
သို့သော်၊ လုထ်သဲကန္တာရသည် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၊ သဲကန္တာရပြုန်းတီးမှုနှင့် လူသားတို့၏ လှုပ်ရှားမှုများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော စိန်ခေါ်မှုများကို ရင်ဆိုင်နေရဆဲဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ သဲကန္တာရ၏ အစွန်းပိုင်းရှိ ရေအရင်းအမြစ်များအပေါ် လူဦးရေတိုးပွားမှု၏ ဖိအားသည် ပတ်ဝန်းကျင်ထိခိုက်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့်၊ ဤဒေသ၏ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှုအတွက် ရေရှည်တည်တံ့သော စီမံခန့်ခွဲမှုနည်းလမ်းများနှင့် ဒေသခံလူထုနှင့် သိပ္ပံပညာရှင်များကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများ လိုအပ်ပါသည်။ နောင်လာနောက်သားများအတွက် ဤကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ၏ ထူးခြားသောတန်ဖိုးကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် နိုင်ငံတကာပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် အီရန်အစိုးရ၏ ဆက်လက်ကတိကဝတ်ပြုမှုသည် အရေးပါပါသည်။
နိဂုံး
အီရန်နိုင်ငံ၏ လုထ်သဲကန္တာရသည် ၎င်း၏ ကမ္ဘာ့စံချိန်တင် အပူဆုံးမျက်နှာပြင်အပူချိန်၊ ထူးခြားသော ကာလွတ်စ်ကျောက်ဆောင်များနှင့် ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရခြင်းတို့ကြောင့် ကမ္ဘာ့ထူးခြားဆန်းကြယ်သော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်များထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ ၎င်းသည် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၊ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များနှင့် ခြောက်သွေ့သောပတ်ဝန်းကျင်တွင် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများ ရှင်သန်နိုင်မှုတို့ကို လေ့လာရန်အတွက် အဖိုးမဖြတ်နိုင်သော သဘာဝဓာတ်ခွဲခန်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်း၏အလှ၊ သိပ္ပံဆိုင်ရာအရေးပါမှုနှင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများသည် ၎င်းကို နိုင်ငံတကာအသိုက်အဝန်း၏ အာရုံစိုက်မှုဗဟိုချက်တွင် ထားရှိပါသည်။
လုထ်သဲကန္တာရသည် ကမ္ဘာမြေ၏ ထူးခြားဆန်းပြားသော စွမ်းအားနှင့် ၎င်း၏ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များကို အမှတ်ရစေပါသည်။ ၎င်း၏ အနာဂတ်သည် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး ကြိုးပမ်းမှုများ၊ ရေရှည်တည်တံ့သော စီမံခန့်ခွဲမှုများနှင့် ဤထူးခြားသော နေရာ၏တန်ဖိုးကို အများပြည်သူသိရှိနားလည်မှုအပေါ် မူတည်ပါသည်။ ရှေ့ဆက်ရမည့်ကာလများတွင်၊ လုထ်သဲကန္တာရသည် သိပ္ပံပညာရှင်များအတွက် လေ့လာမှုနယ်ပယ်တစ်ခုအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေမည်ဖြစ်ပြီး၊ သဘာဝအလှကို ရှာဖွေသူများအတွက်လည်း လှုံ့ဆော်မှုတစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိနေမည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။ ဤထူးခြားသောသဲကန္တာရသည် ကမ္ဘာ၏သဘာဝအမွေအနှစ်များထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခံရခြင်းသည် အရေးကြီးဆုံးဖြစ်သည်။
Takeaways
- လုထ်သဲကန္တာရသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အပူဆုံးမြေမျက်နှာပြင်အပူချိန်ကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် ထူးခြားသော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခုဖြစ်သည်။
- ကာလွတ်စ်ကျောက်ဆောင်များဟုခေါ်သည့် ၎င်း၏လေတိုက်စားသော ကုန်းမြင့်များသည် ကြီးမားသောသဲခုံများနည်းတူ ဤဒေသကို ထူးခြားစေသည်။
- ယူနက်စကိုအသိအမှတ်ပြုခံရခြင်းသည် ၎င်း၏ထူးခြားသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာတန်ဖိုးနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အရေးပါမှုကို ဖော်ညွှန်းသည်။
- သိပ္ပံပညာရှင်များသည် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများနှင့် ကမ္ဘာ့အပူဆုံးဒေသများအကြောင်း နားလည်ရန် လုထ်သဲကန္တာရကို အရေးပါသောသုတေသနနယ်ပယ်အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။
Frequently asked questions
လုထ်သဲကန္တာရသည် အဘယ်ကြောင့် ကမ္ဘာ့အပူဆုံးနေရာဖြစ်ရသနည်း။
လုထ်သဲကန္တာရသည် ၎င်း၏ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာအခြေအနေများ၊ ခြောက်သွေ့သောရာသီဥတုနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ တောင်တန်းများက အပူကို ပိတ်မိစေသောကြောင့် ကမ္ဘာ့အပူဆုံးနေရာဖြစ်ရသည်။ လေစီးဆင်းမှုနည်းခြင်း၊ နိမ့်ကျသောမြေမျက်နှာပြင်နှင့် မည်းမှောင်သောမီးတောင်ကျောက်များ စသည်တို့သည် အပူကို စုပ်ယူပြီး ပြင်းထန်သောမြေပြင်အပူချိန်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ NASA ၏ Terra ဂြိုလ်တုမှ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သော ၇၀.၇°C သည် မျက်နှာပြင်အပူချိန်ဖြစ်ပြီး လေထုအပူချိန်မဟုတ်ပါ။ (NASA, 2005)
ကာလွတ်စ်ဆိုသည်မှာ အဘယ်အရာများဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် အဘယ်ကြောင့် အရေးပါသနည်း။
ကာလွတ်စ်များသည် လုထ်သဲကန္တာရတွင် တွေ့ရသော လေတိုက်စားထားသည့် သဘာဝကျောက်တုံးများ၊ သို့မဟုတ် 'သဲကန္တာရမြို့တော်' ဟု လူသိများသည့် ထူးခြားသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာဖွဲ့စည်းပုံများဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို နူးညံ့သော မြေဆီလွှာများကို လေနှင့်ရေတို့က ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ တိုက်စားရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်ပြီး ကုန်းမြင့်များနှင့် ချိုင့်ဝှမ်းများ၏ ရှုပ်ထွေးသော ကွန်ယက်ကို ဖန်တီးပေးသည်။ ၎င်းတို့သည် ဤဒေသ၏ ထူးခြားသောဘူမိဗေဒအင်္ဂါရပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး သိပ္ပံပညာရှင်များနှင့် ခရီးသွားများကို ဆွဲဆောင်လျက်ရှိသည်။ (ယူနက်စကို, ၂၀၁၆)
လုထ်သဲကန္တာရကို ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများကား အဘယ်နည်း။
လုထ်သဲကန္တာရကို ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းဝင်ခဲ့ခြင်းမှာ ၎င်း၏ထူးခြားသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာတန်ဖိုးများကြောင့်ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ကာလွတ်စ်ကျောက်ဆောင်များ၊ ကြီးမားသော ကုန်းခုံးသဏ္ဍာန်သဲခုံများ၊ ဆားမြစ်များ၊ ဆားကုန်းမြင့်များနှင့် ရာသီဥတုဆိုင်ရာဖြစ်စဉ်များ၏ ထူးခြားသောနမူနာများကို တွေ့ရသည်။ ၎င်းသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များကို နားလည်ရန်အတွက် ထူးခြားသောနေရာတစ်ခုဖြစ်သည်။ (ယူနက်စကို, ၂၀၁၆)
လုထ်သဲကန္တာရ၏ ဧရိယာအတိုင်းအတာသည် အဘယ်မျှရှိသနည်း။
လုထ်သဲကန္တာရသည် အီရန်နိုင်ငံ အရှေ့တောင်ပိုင်းတွင် စတုရန်းကီလိုမီတာ ၅၁,၈၀၀ (၁၉,၈၈၀ စတုရန်းမိုင်) ခန့် ကျယ်ဝန်းသည်။ ၎င်းသည် နိုင်ငံ၏ ခေရ်မန်၊ စစ်စတန်နှင့် ဘလူချီစတန်ပြည်နယ်များအကြား ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အကြီးဆုံးသဲကန္တာရများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ကျယ်ပြန့်သောဧရိယာတွင် ကာလွတ်စ်၊ သဲခုံများနှင့် ဆားကုန်းမြင့်များ အပါအဝင် ကွဲပြားခြားနားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်များ ပါဝင်သည်။ (Geological Survey of Iran, 2018)
လုထ်သဲကန္တာရသည် ဒေသခံလူထုနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်အပေါ် မည်သို့သက်ရောက်မှုရှိသနည်း။
လုထ်သဲကန္တာရ၏ ပြင်းထန်သောရာသီဥတုသည် လူသားများနေထိုင်ရန်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးအတွက် ခက်ခဲစေသည်။ သို့သော် ၎င်း၏ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများတွင် အီရန်လူမျိုးအနည်းငယ် နေထိုင်ကြပြီး ဆားထုတ်လုပ်ခြင်းနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှ အကျိုးအနည်းငယ် ရရှိကြသည်။ သဲကန္တာရသည် ဒေသတွင်း ဂေဟစနစ်ကို ပုံဖော်ပေးကာ ခြောက်သွေ့သောပတ်ဝန်းကျင်တွင် အသက်ရှင်သန်နိုင်သော သီးခြားတိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်များစွာကို ပံ့ပိုးပေးသည်။ ၎င်း၏ သဘာဝအလှသည် ခေရ်မန်ပြည်နယ်ရှိ ရှာဟ်ဒါဒ်ကဲ့သို့သော မြို့များသို့ ခရီးသွားများကို ဆွဲဆောင်လျက်ရှိသည်။ (IranWire, 2021)
Entities: Lut Desert · Dasht-e Lut · Kalouts · UNESCO · NASA · Terra satellite · MODIS · Kerman Province · Sistan and Baluchestan Province · Shahdad · Gandom Beryan · Kavir-e Lut · Geological Survey of Iran · World Heritage List · Esfandageh Fault
