Irańskie kobiety: historia praw, represji i oporu

Przed 1979 rokiem: pół wieku stopniowych zdobyczy

Irańskie kobiety uzyskały prawo głosu w 1963 roku, dziesięć lat przed kobietami w Szwajcarii. Pełniły funkcje ministrów (Farrokhroo Parsa, Mahnaz Afkhami), ambasadorek, sędziń i senatorek. Ustawa o ochronie rodziny z 1967 roku Ustawa o ochronie rodziny – rozszerzona w 1975 roku – podniosła wiek małżeński dla dziewcząt do 18 lat, ograniczyła poligamię do przypadków zatwierdzonych przez sąd i uczyniła rozwód procesem sądowym, a nie męskim przywilejem. Do 1978 roku kobiety stanowiły jedną trzecią studentów uniwersytetów i jedną czwartą pracowników służby cywilnej.

Luty 1979: odwrót

26 lutego 1979 roku, dwa tygodnie po rewolucji, ajatollah Chomejni zawiesił ustawę o ochronie rodziny. 3 marca zakazał kobietom pełnienia funkcji sędziowskich. 7 marca nakazał obowiązkowy hidżab dla kobiet w miejscach pracy w administracji rządowej. 8 marca – w Międzynarodowy Dzień Kobiet – dziesiątki tysięcy kobiet w Teheranie wyruszyły na marsz, największy spontaniczny protest wczesnego okresu rewolucyjnego. Odwrót był taktyczny: do 1983 roku islamski kodeks karny (art. 102, później 638) kryminalizował każdą kobietę pojawiającą się publicznie „bez odpowiedniego hidżabu”, segregował szkoły, plaże, sport i transport publiczny oraz obniżył wiek małżeński dla dziewcząt do 9 lat (podniesiony do 13 w 2002 roku, gdzie pozostaje).

Status prawny irańskich kobiet dzisiaj

• Hidżab: obowiązkowy od 1983 roku. Ustawa o czystości i hidżabie z 2024 roku Ustawa o czystości i hidżabie podniosła kary do grzywien w wysokości około 8500 dolarów amerykańskich, do 10 lat więzienia, konfiskaty pojazdów, zakazów podróżowania i chłosty.
• Małżeństwo: wiek legalny 13 lat dla dziewcząt (niższy za zgodą ojca i podpisem sędziego). Żona potrzebuje pisemnej zgody męża na paszport, podróże zagraniczne i wiele form zatrudnienia.
• Rozwód: jednostronne prawo męża. Kobieta musi udowodnić okrucieństwo, porzucenie, uzależnienie lub wykupić swoją wolność poprzez chul', rezygnując ze swojego mahr.
• Opieka nad dziećmi: przechodzi na ojca, gdy chłopiec ma 7 lat, a dziewczynka 9; po śmierci ojca – na jego męskich krewnych, a nie na matkę.
• Dziedziczenie: kobiety dziedziczą połowę tego, co mężczyźni w tej samej linii pokrewieństwa.
• Zeznania sądowe: zeznanie kobiety jest warte połowę zeznania mężczyzny; w niektórych kategoriach (morderstwo, hudud) jest niedopuszczalne.
• Urzędy publiczne: kobiety są wykluczone z prezydentury (artykuł 115 zastrzega ją dla rejal, „mężczyzn”), Rady Strażników, Zgromadzenia Ekspertów oraz wyższych stanowisk sędziowskich.
• Stadiony: kobiety nie miały wstępu na stadiony piłkarskie do 2019 roku, a nadal są wpuszczane tylko w segregowanych grupach z limitem miejsc.

Paradoks wykształcenia i zatrudnienia

Irańskie kobiety należą do najlepiej wykształconych w Azji Zachodniej. Stanowią ponad 60% wszystkich studentów uniwersytetów i większość absolwentów medycyny, biologii i nauk humanistycznych. Jednak ich udział w formalnym rynku pracy od dwóch dekad oscyluje między 13% a 17% – to jeden z najniższych wskaźników na świecie. Państwo wydaje dochody z ropy na edukację kobiet, a następnie zabrania im śpiewać publicznie, tańczyć publicznie, jeździć na rowerze publicznie czy piastować najwyższe urzędy, które ich kwalifikacje mogłyby otworzyć. Ta przepaść to znak rozpoznawczy polityki Islamskiej Republiki wobec kobiet.

Pięć dekad oporu

Opór nigdy nie ustał. Kampania Miliona Podpisów (2006) zbierała nazwiska, by uchylić dyskryminujące prawa; jej założycielki Parvin Ardalan, Noushin Ahmadi Khorasani i Nasrin Sotoudeh trafiły do więzienia. Masih Alinejad uruchomiła Moją Skrytą Wolność (2014) i Białe Środy (2017). Vida Movahed stanęła na skrzynce energetycznej na ulicy Enghelab w grudniu 2017 roku i machała białym hidżabem na kiju – to zdjęcie dało nazwę Dziewczynom z ulicy Enghelab. Noblistki Shirin Ebadi (2003) i Narges Mohammadi (2023, nagroda przyznana w więzieniu Evin) nadały ruchowi dwie najbardziej rozpoznawalne twarze.

Mahsa Jina Amini i powstanie 2022–2026

13 września 2022 roku Patrol Wskazówek aresztował Mahsę Jinę Amini, 22-letnią Kurdyjkę odwiedzającą Teheran, za „niewłaściwy” hidżab. Zmarła w areszcie 16 września. W ciągu kilku godzin kobiety w Saqqez zrywały z głów chusty na jej pogrzebie. W ciągu kilku dni hasło Zan, Zendegi, Azadi – Kobieta, Życie, Wolność rozprzestrzeniło się na ponad 160 miast. Do lutego 2023 roku obserwatorzy ONZ udokumentowali ponad 551 ofiar śmiertelnych protestów (w tym 71 dzieci) i ponad 22 000 aresztowań; do lutego 2026 roku łączna liczba zabitych sięga 42 000+, a zatrzymanych ponad 100 000 (zob. Dwie Noce). Wśród zabitych są Nika Shakarami (16), Hadis Najafi (22 lata, postrzelona sześć razy), Sarina Esmailzadeh (16), Kian Pirfalak (9 lat) oraz Armita Geravand (16 lat, zabita przez strażników hidżabu w metrze w Teheranie).

Międzynarodowy werdykt

ONZ Niezależna Międzynarodowa Misja Badania Faktów w Islamskiej Republice Iranu w marcu 2024 r. stwierdziła, że państwo to dopuściło się zbrodni przeciwko ludzkości w postaci prześladowań ze względu na płeć, a także morderstw, tortur, gwałtów i wymuszonych zaginięć. Eksperci ONZ ds. praw człowieka osobno klasyfikują ustawę o czystości i hidżabie z 2024 r. jako „apartheid płciowy”. Mandat Misji został przedłużony w 2025 r.; jej baza dowodowa obejmuje obecnie ponad 38 000 zeznań i materiałów kryminalistycznych.

Kobiety z imienia, nie liczby

Represje wobec irańskich kobiet mają imiona. Ruch oporu ma imiona. Celem tego archiwum jest utrzymanie obu list w jawności. Przeczytaj je w zakładkach In Memoriam, Twarzeoraz miejsca pamięci. Poniżej zebrano kilka jako punkt wyjścia – każde imię prowadzi do dłuższego opisu.

• Farrokhroo Parsa — pierwsza kobieta-minister w Iranie; stracona 8 maja 1980 r.
• Mona Mahmudnizhad — 17-letnia bahaistka; powieszona w Szirazie w 1983 r.
• Zahra Kazemi — irańsko-kanadyjska fotoreporterka; zamęczona na śmierć w więzieniu Evin w 2003 r.
• Reyhaneh Jabbari — powieszona w 2014 r. za zabicie oficera wywiadu, który próbował ją zgwałcić.
• Nasrin Sotoudeh — prawniczka praw człowieka; skazana na 38 lat i 148 batów za obronę klientek protestujących przeciwko hidżabowi.
• Narges Mohammadi — Pokojowa Nagroda Nobla 2023; odbywa kilka kolejnych wyroków w więzieniu Evin.

Najczęściej zadawane pytania

Dyskryminacja jako prawo

Najczęstszym błędnym przekonaniem na temat praw kobiet w Iranie jest to, że problemem jest konserwatywna kultura. Problemem jest prawo. Kobieta wchodząca do sali sądowej, urzędu paszportowego, na rozprawę rozwodową lub w sprawie opieki nad dzieckiem napotyka przepisy, które zaczynają się od nierównej zdolności prawnej, a przepisy te są egzekwowane przez instytucje posiadające broń.

Od ustawy do ulicy

Egzekwowanie prawa dotyczącego ubioru przeszło przez trzy fazy. W latach 2000. i 2010. miało charakter fizyczny i osobisty: policja moralności patrole, ustne ostrzeżenia, zatrzymania w ośrodkach „doradczych”. Po wrześniu 2022 r. patrole stały się politycznie kosztowne, a egzekwowanie przeniosło się na technologię i administrację — kamery drogowe dopasowujące twarze do danych pojazdów, ostrzeżenia SMS, ograniczenia bankowe i dotyczące praw jazdy, zamykanie sklepów obsługujących klientki bez hidżabu. Trzecia faza, od 2024 r., dodała surowsze kary ustawowe, przy jednoczesnym nominalnym ograniczeniu konfrontacji ulicznych. Efekt jest taki, że nieprzestrzeganie przepisów stało się masowe, widoczne i karane finansowo, a nie fizycznie — ale podstawowy obowiązek nigdy nie został zniesiony.

Stulecie zorganizowanego oporu

• 1979. Dziesiątki tysięcy kobiet maszerują w Teheranie przeciwko narzuceniu obowiązkowego hidżabu w Międzynarodowy Dzień Kobiet, kilka tygodni po rewolucji.
• 2006. Kampania Miliona Podpisów dąży do uchylenia dyskryminacyjnych przepisów poprzez zbieranie petycji; organizatorzy są ścigani.
• Od 2014 r. Kampanie internetowe dokumentują codzienne nieprzestrzeganie przepisów; Dziewczyny z Ulicy Rewolucji stoją bez chust na skrzynkach energetycznych od 2017 r. i otrzymują wyroki więzienia.
• 2018-2021. Prawnicy broniący kobiet bez hidżabu, w tym Nasrin Sotoudeh, sami trafiają do więzienia z wyrokami sięgającymi dziesięcioleci.
• Wrzesień 2022 r. Śmierć Mahsy Amini w areszcie wywołuje Kobieta, Życie, Wolność, pierwsze powstanie w historii Islamskiej Republiki, wyraźnie skoncentrowane na autonomii cielesnej kobiet.
• 2023-2026. Masowe nieprzestrzeganie przepisów trwa pomimo Zabójstw ze stycznia 2026 r., wśród zatrzymanych, skazanych i straconych znaczącą grupę stanowiły kobiety.

Koszt, liczony

Kobiety i dziewczęta są nadreprezentowane wśród udokumentowanych ofiar ostatnich czterech lat w stosunku do swojego udziału w protestach ulicznych, ponieważ były zarówno symbolem ruchu, jak i celem polityki traktującej widoczność kobiet jako zagrożenie dla bezpieczeństwa. Archiwum baza ofiar rejestruje ich przypadki indywidualnie, a In memoriam zawiera nazwiska. Są wśród nich dziewczęta w wieku szkolnym — Nika Shakarami w wieku 16 lat i dziesiątki innych udokumentowanych przez Amnesty International i Iran Human Rights — których śmierć państwo przypisywało upadkom, samobójstwom lub istniejącym wcześniej chorobom, dopóki dowody kryminalistyczne i zeznania świadków nie wykazały czegoś innego. Te sprzeczne wersje wydarzeń są zestawione punkt po punkcie na stronie porównawczej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy obowiązkowy hidżab jest rzeczywiście zapisany w irańskim prawie?

Tak. Jest egzekwowany od 1979 roku i skodyfikowany w kodeksie karnym, a dodatkowe przepisy wykonawcze rozszerzyły kary o grzywny, odmowę świadczenia usług publicznych, konfiskatę pojazdów i identyfikację kamerową. Strona dotycząca prawa hidżabu przedstawia historię legislacyjną.

W jakim wieku dziewczyna staje się odpowiedzialna karnie w Iranie?

Dziewięć lat księżycowych dla dziewcząt i piętnaście dla chłopców, co jest jednym z najniższych progów na świecie i wielokrotnie krytykowanym przez ONZ, w tym w przypadkach, gdy dziewczęta stanęły w obliczu zarzutów zagrożonych karą śmierci.

Czy Irańka może podróżować lub pracować bez pozwolenia?

Zamężna kobieta potrzebuje zgody męża na uzyskanie paszportu i wyjazd za granicę, a mąż może prawnie zakazać żonie wykonywania określonej pracy. Przepisy te pozostają w mocy pomimo dziesięcioleci kampanii na rzecz ich zmiany.

Jak prawo traktuje zeznania kobiet?

W wielu kategoriach spraw zeznania dwóch kobiet są traktowane jako równoważne zeznaniom jednego mężczyzny, a odszkodowanie za śmierć lub obrażenia kobiety historycznie wynosiło połowę odszkodowania dla mężczyzny, z częściowymi reformami w sprawach drogowych.

Jaka była rola kobiet w powstaniach w 2022 i 2026 roku?

Kobiety były inicjatorkami i symbolem obu powstań. Kobieta, Życie, Wolność — Zan, Zendegi, Azadi — rozpoczęło się od śmierci Mahsy Amini w areszcie policji moralności, a kobiety przewodziły protestom, akcjom obcinania włosów i zdejmowania hidżabu oraz w dużej mierze dokumentacji, ponosząc nieproporcjonalnie wysokie koszty w postaci śmierci, zatrzymań i wyroków.

Jaka była reakcja międzynarodowa?

Iran został usunięty z Komisji ONZ ds. Statusu Kobiet w grudniu 2022 roku, a Rada Praw Człowieka ONZ ustanowiła niezależną Misję Badawczą, która stwierdziła zbrodnie przeciwko ludzkości, w tym prześladowania ze względu na płeć.