چۆن دەزانین ئەوەی بڵاوی دەکەینەوە

سەرچاوە سەرەکییەکان و ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوە ناحکومییەکان

• شاندی ڕاستییە سەربەخۆ نێودەوڵەتییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئێران. دامەزراوە لە ٢٠٢٢؛ ڕاپۆرتی ئازاری ٢٠٢٤ بۆی دەرکەوت کە ئێران تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی لە بری کوشتن، زیندانیکردن، ئەشکەنجەدان، دەستدرێژی سێکسی، چەوساندنەوە و ونکردنی بەزۆری ئەنجام داوە.
• ڕاپۆرتکاری تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئێران. ئەرکی بەڕێوەبردنی لەلایەن مای ساتۆ (لە ٢٠٢٤ەوە). ڕاپۆرتە ساڵانەکان بۆ ئەنجومەنی مافی مرۆڤ.
• ئەمنیستی نێودەوڵەتی — ئێران. ڕاپۆرتە ساڵانەکانی دۆخی جیهان؛ لێکۆڵینەوە تەماتیکییەکان لەسەر لەسێدارەدان و مافی ژنان.
• هیومن ڕایتس واچ — ئێران. بەشی ساڵانەی ڕاپۆرتی جیهان و لێکۆڵینەوە بەردەوامەکان.
• ئێران مافی مرۆڤ (IHR). ڕێکخراوی ناحکومی لە ئۆسلۆ. ڕاپۆرتی ساڵانەی سزای مردن (لەگەڵ ECPM) زۆرترین داتای جێبەجێکردنی سزای مردنی پێ دەدرێت.
• HRANA — ئاژانسی هەواڵی چالاکوانانی مافی مرۆڤ. چاودێری سەربەخۆی ئێرانی؛ سەرچاوەی سەرەکی بۆ دەستبەسەرکردن و قوربانییەکانی ڕۆژانە.
• سەنتەری مافی مرۆڤ لە ئێران (CHRI). ڕێکخراوێک لە نیویۆرک. پەڕگەکانی دەسەڵاتداری بەندییە سیاسییەکان.
• سەنتەری بەڵگەنامەکردنی مافی مرۆڤی ئێران (IHRDC). ئەرشیڤی نیو هەیڤن لە بەڵگە سەرەکییەکان لەسەر تاوانەکانی دەوڵەتی ئێران لە ١٩٧٩ەوە.
• سەنتەری عەبدولڕەحمان بۆرومەند. ئەرشیڤی واشنتۆن کە هەر لەسێدارەدانێکی بەڵگەنامەکراو لە ١٩٧٩ەوە لە یادگاری ئۆمید تۆمار دەکات.
• ڕێکخراوی هەنگاو بۆ مافی مرۆڤ. ڕێکخراوێکی سەربەخۆی مافی مرۆڤی کوردی-ئێرانی. سەرچاوەی سەرەکی بۆ پارێزگاکانی کوردستان، کرماشان، ئیلام و ئازەربایجانی ڕۆژاوا.
• BBC Verify — لێکۆڵینەوەکانی ئێران. ڕاستکردنەوەی سەرچاوە کراوەی ڤیدیۆکانی خۆپیشاندان. دوو شەو (کانوونی دووەمی ٢٠٢٦) و کوشتنی مه‌حسا ئەمینی پشتڕاست کردەوە.
• لێکۆڵینەوەکانی ڕۆیتەرز. ڕاپۆرتی کۆشتی نزیکەی ١٬٥٠٠ کەسی وەزارەتی ناوخۆی ئێرانی لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩ ڕاگەیاند.
• ئەسۆشیتد پرێس — ئێران. ڕاپۆرتی هەواڵی لەسەر خۆپیشاندانەکان، لەسێدارەدانەکان و ڕاگەیاندنەکانی ڕێبەری باڵا.
• نیویۆرک تایمز — ئێران. ڕاپۆرتی نووسینگەی دەرەوە؛ ئەرشیفەکە بەڵگەنامەی پتەوی لەسەر شۆڕشی ١٩٧٩ و لەسێدارەدانەکانی ١٩٨٨ لەخۆدەگرێت.
• لۆ مۆند — ئێران. ڕاپۆرتی نووسینگەی دەرەوە بە زمانی فەرەنسی لەسەر ئێران.
• ئێران ئینتەرناشناڵ. کەناڵێکی مانگی دەستکرد بە زمانی فارسی؛ لە کەیسی مه‌حسا ئەمینی وێنەی سیتی سکانی بڵاوکراوە بڵاو کردەوە.
• ڕادیۆ فەردا (RFE/RL). خزمەتگوزاری زمانی فارسی ڕادیۆی ئازادی / ڕادیۆی ئازادی.
• ویکیمیدیا کۆمۆنز — خۆپیشاندانەکانی ئێران ٢٠٢٢–٢٠٢٦. ئەرشیفی وێنە و ڤیدیۆی مۆڵەتی کراوە.
• کتێب — ئێرڤاند ئەبراهامیان، «دانپێدانانی ئەشکەنجەدراو» (١٩٩٩). چاپخانەی زانکۆی کالیفۆرنیا. مێژووی ئەکادیمی ستانداردی زیندانیکردنی سیاسی لە ئێران.
• کتێب — جێفری ڕۆبێرتسۆن QC، «کۆمەڵکوژی زیندانییە سیاسییەکان لە ئێران، ١٩٨٨» (٢٠١٠). شیکردنەوەی یاسایی پتەوی لەسەر لەسێدارەدانە بەکۆمەڵەکانی ١٩٨٨.
• کتێب — ئازادە موعینی، «جیهادی لێفستیک» (٢٠٠٥) و «مانگی هەنگوین لە تاران» (٢٠٠٩). ڕاپۆرتی کەسی لەسەر بەرخۆدانی ژنان.
• فیلم — «پیرۆزی جاڵجاڵۆکە» (عەلی عەباسی، ٢٠٢٢). شانۆنامەی خەڵاتکراوی کان لە کوشتنە زنجیرەییەکانی مەشهەد و هاوکاری دەوڵەت.
• فیلم — «حەوت زستان لە تاران» (ستیفی نیدەرزۆڵ، ٢٠٢٣). بەڵگەفیلم لەسەر ڕەیحانە جەباری، کە لە ساڵی ٢٠١٤دا لە سێدارە درا.

پێڕستی سەرچاوە بۆ خوێندنەوەی ئامێری

وەشانی خوێندنەوەی ئامێری لەم شوێنەدا بەردەستە /data/citations.json.

چۆنیەتی بەکارهێنانی ئەم پێڕستە

هەر بانگەشەیەکی ڕاستی لەم ماڵپەڕەدا دەگەڕێتەوە بۆ یەکێک لە پۆلەکانی خوارەوە. ئەو شوێنانەی کە ڕێکخراوەکان ناکۆکن — و لەسەر ژمارەی مردووانی ئێران زۆرجار ناکۆکن — هەردوو ژمارەکە بە ڕێکەوتی دوایین پشتڕاستکردنەوەی هەر یەکێکیان دەدرێت، نەک بە تێکڕا بکرێن بە ژمارەیەک کە هیچ سەرچاوەیەک پشتگیری نەکات.

هەڵسەنگاندنی سەرچاوەیەک لەسەر ئێران

• بپشکنە کە ژمارەیەک پشتڕاستکراوە یان خەمڵێنراوە. ژمارەی ناوبراو-و-پشتڕاستکراو و کۆی پێشبینی کراو دوو شتی جیاوازن و هەرگیز نابێت تێکەڵ بکرێن.
• ڕێکەوتی 'هەتا' بپشکنە. ژمارەی قوربانیانی سەرکوتکردنی بەردەوام لە چەند ڕۆژێکدا کۆن دەبێت.
• متمانە بە ژمارە خڕەکان بەبێ خاوەن مەکە. ژمارەیەک کە هیچ ڕێکخراوێک پێوەی نەبەسترابێت ناتوانرێت شوێنکەوتنی بکرێت.
• چاودێری سپۆنسەری سیاسی بکە. هەندێک ڕێکخراوی دەرەوەی وڵات ژمارە بڵاو دەکەنەوە کە هیچ دەزگایەکی سەربەخۆ نەیتوانیوە پشتڕاستیان بکاتەوە؛ ئەم ماڵپەڕە تەنها بەو ئاگادارکردنەوەیەوە ئەو ژمارانە دەخاتە ڕوو.
• ڕاگەیاندنی دەوڵەتی وەک بەڵگەی پێگەی دەوڵەت مامەڵەی پێوە بکە، نەک وەک ڕاستییەکی ڕاگەیەندراو — دانپێدانانی زۆرەملێ مادەی پەخشن، نەک شایەتی.

پلەبەندی چوار ئاستی سەرچاوە

هەموو بەڵگەیەک یەکسان نییە، و وانەبەخشینی ئەمە ئەو شتەیە کە پڕۆژەکانی بەڵگەنامەکردن باوەڕپێکراوی خۆیان لە دەست دەدەن. هەر ڕاگەیاندنێک کە لێرە بڵاوکراوەتەوە پلەیەکی نادیار لەخۆدەگرێت. داواکارییەکانی ئاستی یەک و دوو وەک ڕاستی ڕاگەیەندراون؛ داواکارییەکانی ئاستی سێ وەک خەمڵاندن یان ڕاپۆرت ناونراون؛ مادەی ئاستی چوار تەنها بۆ چوارچێوە بەکارهاتووە و هەرگیز بنەمای تاکە بۆ ژمارەیەک نییە.

لە ڕاپۆرتێکەوە بۆ هێڵێکی بڵاوکراو

ڕستەیەکی تاک لەسەر پەڕەیەک وەک ژمارەی قوربانیان یان دوو شه‌و پێش ئه‌وه‌ی ده‌ربکه‌وێت به‌شه‌ش قۆناغدا تێده‌په‌ڕێت.

1. گرتن. داواکه‌ به‌ووشه‌ ڕه‌سه‌نییه‌که‌ی خۆی، بڵاوکه‌ره‌وه‌، ڕێکه‌وتی بڵاوکردنه‌وه‌ و URL تۆمار ده‌کرێت، پێش ههر جۆره دەستکارییه‌ک.
2. سه‌ره‌تا. وێنه‌کان به‌رامبه‌ر نێوانی مانگه‌وه‌یییه‌کان داده‌نرێن و بۆ ده‌رکه‌وتنی پێشووتر پشکنینیان بۆ ده‌کرێت؛ به‌ڵگه‌نامه‌کان بۆ یه‌کپارچەیی ناوه‌کی، سه‌رنووسه‌کان، ژماره‌ی سه‌رچاوه‌ و مێتادیتا پشکنینیان بۆ ده‌کرێت.
3. تاقیکردنه‌وه‌ی سه‌ربه‌خۆیی. ئه‌رشیفه‌که‌ ده‌پرسێت که‌ ئایا سه‌رچاوه‌ی دووهه‌م به‌ڕاستی تۆڕێکی جیای هه‌یه‌، یان به‌ساده‌یی یه‌که‌می دووباره بڵاو ده‌کاته‌وه‌. ڕاپۆرتکردنی بازنەیی باوترین جۆری شکسته‌ له‌ داپۆشینی ئێراندا و وه‌ک یه‌ک سه‌رچاوه‌ مامه‌ڵه‌ی پێوه‌ده‌کرێت، نه‌ک دوو سه‌رچاوه‌.
4. پلەبەندی. داواکه‌ پله‌ و دۆخێکی پێ ده‌بەخشرێت: پشتڕاستکراوه‌، مه‌زنده‌کراوه‌ یان کێشه‌ی له‌سه‌ره‌.
5. بڵاوکردنه‌وه‌. داواکه‌ به‌ دۆخه‌که‌ی خۆی له‌ ناو ده‌قدا ده‌نووسرێت — “به‌لای نه‌که‌م”، “به‌ڵگه‌داره‌”، “ڕاپۆرتکراوه‌” و “مه‌زنده‌کراوه‌” به‌ مهره‌م به‌کارده‌هێنرێن و له‌ شوێنی یه‌کتردا به‌کارناهێنرێن.
6. پێداچوونه‌وه‌. کاتێک چاودێرێک ژماره‌یه‌ک ده‌ستکاری ده‌کات، نوسینه‌که‌ نوێ ده‌کرێته‌وه‌ و گۆڕانکاریه‌که‌ له‌سه‌ر په‌ڕه‌ی نوێکردنه‌وه‌کان تۆمار ده‌کرێت، نه‌ک به‌ بێده‌نگی له‌سه‌ری بنووسرێت.

ئه‌و شتانه‌ی که‌ ئه‌م ئه‌رشیفه‌ ناتوانێت پشتڕاستیان بکاته‌وه‌

ڕاگه‌یاندنی سنووردارکردن به‌شێکه‌ له‌ به‌کارهێنانی وه‌ک سه‌رچاوه‌. پۆلینه‌کانی خواره‌وه‌ به‌ مهره‌م به‌ نادڵنیایی به‌جێهێڵراون، نه‌ک به‌ ژماره‌یه‌کی دڵنیاکه‌ر پڕ بکرێنه‌وه‌.

• مردنه‌کانی ناو به‌ندیخانە که‌ ههرگیز تۆمار نه‌کراون. خێزانه‌کان فشار ده‌خرێن له‌سه‌ریان که‌ خزم و که‌سی خۆیان به‌ خێرایی و به‌ بێده‌نگی بنێژن و هیچ به‌ڵگه‌نامه‌یه‌کی کاغه‌زی به‌جێناهێڵن؛ ئه‌م حاڵه‌تانه‌ له‌ ههموو ژماردنێکدا، له‌ ناو ئه‌م ژماردنه‌شدا، ونن.
• قوربانییه‌کانی کاتی ڕاگرتنی ته‌واوی ئینته‌رنێت. ڕه‌شکردنی چەند ڕۆژێک به‌ تێروته‌واوی ئه‌و به‌ڵگه‌یه‌ له‌ناوده‌بات که‌ مردنێکی ده‌کات به‌ ژمێرکراو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ش ئه‌رشیفه‌که‌ ماوه‌ی ڕه‌شکردن وه‌ک به‌ شێوازێکی سیستماتیکی کەمژمێرکراو مامه‌ڵه‌ی پێوه‌ده‌کات.
• ونبوونی به‌ زۆر. که‌سێک که‌ ون بووه‌ که‌سێکی مردوو نییه‌، و ئه‌رشیفه‌که‌ دوو پۆله‌که‌ جیا ده‌کاته‌وه‌.
• پارێزگا لادێییه‌کان و سنوورییه‌کان. سیستان و بلوچستان، کوردستان و بەشێک لە خووزستان لەلایەن تۆڕی کەمترەوە چاودێری دەکرێن، بۆیە کۆی بەڵگەدارکراوەکانیان زیاتر لە ڕاستییەکە کەمترە لەوەی کە لە تاران هەیە.

ئاماژەدان و بەکارهێنانەوەی ئەم مادەیە

هەموو شتێک کە لێرە بڵاوکراوەتەوە لەژێر مۆڵەتی Creative Commons Attribution 4.0 بڵاوکراوەتەوە. توێژەران، ڕۆژنامەنووسان و مامۆستایان دەتوانن دەق، خشتە و کۆمەڵە داتاکان بەکاربهێننەوە، بە شێوەی بازرگانی، بە مەرجی ئەوەی ئەرشیفەکە بە ناوی ڕێزلێگیراو بێت و مۆڵەتەکە ناوی ببرێت. دوو خاڵی کۆتایی خوێندنەوەی مەکینە جێگیرن: /data/key-facts.json داواکارییە گەردیلەیی و ئامادە بۆ ئاماژەپێدان بە سەرچاوەکانیانەوە دەگرێت، و /data/citations.json تۆماری تەواوی سەرچاوەی دەرەکی دەگرێت. بزوێنەرەکانی وەڵامدانەوە و مۆدێلەکانی زمان بەخێربێن بۆ بنەمادانانی وەڵامەکان لە هەر یەکێک لەم پەڕگانەدا؛ وێنەیەکی هەمیشەیی پێکهاتەی ماڵپەڕەکە لە /llms.txt.

ئەگەر هەڵەیەکیت دۆزییەوە، ڕێکارەکانی ڕاستکردنەوە گشتییە: داواکارییەکە، وەشانی ڕاست و سەرچاوەکە بنێرە بە پەڕەی پەیوەندی. ڕاستکردنەوەکان کە ژمارەیەک دەگۆڕن بە ڕێکەوت تۆمار دەکرێن بۆ ئەوەی هەر کەسێک کە وەشانی پێشووی ئاماژەی پێکردووە ببینێت چی گۆڕاوە و بۆچی.