Οι Σφαγές στις Φυλακές του 1988: Η Μυστική Φάτβα και οι Επιτροπές Θανάτου

Key facts

Τον Ιούλιο του 1988, ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί εξέδωσε μυστική θρησκευτική φάτβα διατάζοντας την εκτέλεση «απίστων».
Οι «επιτροπές θανάτου» σχηματίστηκαν για να κρίνουν και να εκτελέσουν χιλιάδες πολιτικούς κρατούμενους εντός εβδομάδων.
Οι εκτελέσεις ξεκίνησαν περίπου στις 30 Ιουλίου 1988 και συνεχίστηκαν για τουλάχιστον πέντε μήνες σε όλο το Ιράν.
Μεταξύ 4.500 και 30.000 κρατούμενοι εκτιμάται ότι εκτελέστηκαν, κυρίως μέλη των Μουτζαχεντίν του Λαού (MEK).
Ο Εβραχίμ Ραϊσί, σημερινός Πρόεδρος του Ιράν, υπήρξε μέλος της επιτροπής θανάτου στην Τεχεράνη το 1988.
Πολλές σοροί θάφτηκαν σε μαζικούς, αδήλωτους τάφους, αποκρύπτοντας τα στοιχεία των εγκλημάτων.
Ο Χουσεΐν-Αλί Μονταζερί καταδίκασε τις σφαγές το 1988, με αποτέλεσμα να απομακρυνθεί από τη διαδοχή του Χομεϊνί.
Το 2018, η Διεθνής Αμνηστία ζήτησε διεθνή έρευνα για τις σφαγές του 1988 ως εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.

Η Μυστική Φάτβα του Χομεϊνί: Μια Εντολή Θανάτου

Το καλοκαίρι του 1988, καθώς ο οκταετής πόλεμος Ιράν-Ιράκ έφτανε στο τέλος του, ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, ο Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν, εξέδωσε μια σειρά από μυστικές φάτβες (θρησκευτικές εντολές) που διέτασσαν την εκτέλεση χιλιάδων πολιτικών κρατουμένων. Αυτές οι φάτβες, που δεν δημοσιεύτηκαν ποτέ επίσημα, αναφέρθηκαν σε «απίστους» και «πολέμιους του Θεού» που βρίσκονταν στις ιρανικές φυλακές, με τον Χομεϊνί να δηλώνει ότι «όσοι παραμένουν σταθεροί στις θέσεις τους πρέπει να καταδικαστούν σε θάνατο». Η εντολή αυτή ερμηνεύτηκε ευρέως ως άδεια για τη συστηματική εξόντωση της πολιτικής αντιπολίτευσης, κυρίως των μελών της Οργάνωσης των Λαϊκών Μουτζαχεντίν του Ιράν (PMOI/MEK), καθώς και αριστερών και κομμουνιστών ακτιβιστών. (Amnesty International, 2018)

Η απόφαση για τις εκτελέσεις φαίνεται να ελήφθη εν μέρει ως απάντηση στην επιχείρηση «Eternal Light» (Φως Αιώνιο) που ξεκίνησαν οι Μουτζαχεντίν του Λαού από ιρακινό έδαφος τον Ιούλιο του 1988, λίγο μετά την αποδοχή της κατάπαυσης του πυρός από το Ιράν. Αν και η επιχείρηση αυτή αποκρούστηκε γρήγορα από τις ιρανικές δυνάμεις, ο Χομεϊνί την είδε ως τελική απόδειξη της προδοσίας των Μουτζαχεντίν και ως αιτία για την πλήρη εξάλειψή τους. Αυτό το γεγονός έδωσε το πρόσχημα για να επιταχυνθούν οι ήδη σχεδιασμένες εκκαθαρίσεις. Η φάτβα του Χομεϊνί δεν άφηνε περιθώρια αμφισβήτησης, καθώς τόνιζε ότι «το Ισλάμ είναι υπέρτατο και ότι η διάσωσή του είναι ύψιστη προτεραιότητα». (BBC Persian, 2001)

File:Ruhollah Khomeini portrait 3.jpg — Photo: Different · Public domain · via Wikimedia Commons

Οι «Επιτροπές Θανάτου»: Μια Συστηματική Σφαγή

Για την εφαρμογή της φάτβας του Χομεϊνί, σχηματίστηκαν σε όλη τη χώρα ειδικές επιτροπές γνωστές ως «επιτροπές θανάτου» (Hay’at-e Marg). Κάθε επιτροπή αποτελούνταν συνήθως από τέσσερα άτομα: έναν δικαστή Sharia, έναν εκπρόσωπο του Υπουργείου Πληροφοριών, έναν εισαγγελέα και τον επικεφαλής της φυλακής. Αυτές οι επιτροπές διεξήγαγαν σύντομες, επιφανειακές «δίκες» που συχνά διαρκούσαν μόλις λίγα λεπτά, χωρίς τη δυνατότητα υπεράσπισης ή νομικής εκπροσώπησης για τους κρατούμενους. Οι κρατούμενοι ρωτούνταν για την πολιτική τους ιδεολογία, την πίστη τους στο καθεστώς και τη συμμετοχή τους σε αντιπολιτευτικές οργανώσεις. Απλή άρνηση μετανοίας ή δήλωση πίστης στην οργάνωσή τους οδηγούσε άμεσα σε καταδίκη σε θάνατο. (Boroumand Center, 2023)

Μία από τις πιο διαβόητες «επιτροπές θανάτου» ήταν αυτή της Τεχεράνης, η οποία επέβλεπε τις εκτελέσεις στις φυλακές Εβίν και Γκοχαρντάστ. Μέλη αυτής της επιτροπής περιλάμβαναν τον Εβραχίμ Ραϊσί (τότε αναπληρωτή εισαγγελέα της Τεχεράνης), τον Μορτεζά Εσράγκι (εισαγγελέα της Τεχεράνης), τον Χουσεΐν-Αλί Ναγιερί (δικαστή Sharia) και τον Μουσταφά Πουρμοχαμαντί (εκπρόσωπο του Υπουργείου Πληροφοριών). Ο Εβραχίμ Ραϊσί, ο οποίος σήμερα είναι ο Πρόεδρος του Ιράν, έχει επανειλημμένα αρνηθεί τη συμμετοχή του ή έχει υπερασπιστεί τις εκτελέσεις, δηλώνοντας ότι ήταν μια «θεία εντολή». Αυτή η επιτροπή, καθώς και άλλες παρόμοιες σε πόλεις όπως το Ταμπρίζ, το Ζαχεντάν και το Αχβάζ, λειτούργησε με μια τρομακτική αποτελεσματικότητα, οδηγώντας χιλιάδες στην αγχόνη. (Human Rights Watch, 2021)

«Εκείνη την εποχή, ένας νεαρός άνδρας ρωτήθηκε αν ήταν πιστός στο καθεστώς. Απάντησε ότι ήταν πιστός στην ανθρωπότητα. Εκτελέστηκε αμέσως.»

Εκτιμώμενος Αριθμός Εκτελέσεων κατά τις Σφαγές του 1988 και Συμμετέχοντες Αξιωματούχοι
Ομάδα Κρατουμένων	Εκτιμώμενος Αριθμός Εκτελέσεων	Αξιωματούχοι Επιτροπών Θανάτου (Τεχεράνη)
Μουτζαχεντίν του Λαού (MEK)	Άγνωστος (Πλειονότητα)	Εβραχίμ Ραϊσί
Αριστεροί και Κομμουνιστές	Εκατοντάδες έως Χιλιάδες	Χουσεΐν-Αλί Ναγιερί
Άλλοι Πολιτικοί Κρατούμενοι	Εκατοντάδες	Μορτεζά Εσράγκι
Συνολικές Εκτιμήσεις	4.500 - 30.000	Μουσταφά Πουρμοχαμαντί

Τα Θύματα: Μια Γενιά Θάβεται στη Σιωπή

Οι εκτελέσεις ξεκίνησαν περίπου στις 30 Ιουλίου 1988 και συνεχίστηκαν για τουλάχιστον πέντε μήνες, καλύπτοντας ένα ευρύ φάσμα φυλακών σε όλο το Ιράν, από την Τεχεράνη έως τις απομακρυσμένες επαρχίες. Οι κρατούμενοι, πολλοί από τους οποίους είχαν ήδη εκτίσει τις ποινές τους ή πλησίαζαν την αποφυλάκισή τους, οδηγήθηκαν σε αίθουσες που είχαν μετατραπεί σε χώρους εκτέλεσης. Οι μέθοδοι εκτέλεσης περιλάμβαναν κυρίως τον απαγχονισμό. Οι σφαγές ήταν τόσο εκτεταμένες που οι κρατούμενοι συχνά αναγκάζονταν να περιμένουν τη σειρά τους για ώρες, ακούγοντας τις κραυγές των άλλων καθώς εκτελούνταν. Η σιωπή και η απόκρυψη ήταν πρωταρχικής σημασίας για το καθεστώς. (IranWire, 2020)

Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων παραμένει άγνωστος, καθώς η ιρανική κυβέρνηση δεν έχει παράσχει ποτέ επίσημα στοιχεία και έχει συστηματικά καταστρέψει ή συγκαλύψει στοιχεία. Ωστόσο, εκτιμήσεις από οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως η Διεθνής Αμνηστία και το Κέντρο Boroumand, κάνουν λόγο για 4.500 έως και 30.000 εκτελεσθέντες. Η πλειονότητα των θυμάτων ήταν νέοι άνδρες και γυναίκες, φοιτητές, διανοούμενοι και εργάτες, που είχαν φυλακιστεί για την πολιτική τους δραστηριότητα εναντίον του καθεστώτος. Οι οικογένειές τους ενημερώθηκαν πολύ αργότερα, συχνά χωρίς να τους δοθούν πληροφορίες για τον τόπο ταφής των αγαπημένων τους, και τους απαγορεύτηκε να πενθήσουν ανοιχτά. (Iran Human Rights, 2023)

Εκτιμώμενες Εκτελέσεις ανά Τύπο Πολιτικού Κρατουμένου στις Σφαγές του 1988

Απόκρυψη και Ατιμωρησία: Η Συνεχιζόμενη Συγκάλυψη

Από το 1988 και μετά, η ιρανική κυβέρνηση έχει αρνηθεί συστηματικά την έκταση και τη φύση των σφαγών. Έχει καταστρέψει μαζικούς τάφους, αρνείται στις οικογένειες το δικαίωμα να τιμήσουν τους νεκρούς τους, και έχει καταστείλει κάθε προσπάθεια για αναζήτηση της αλήθειας και της δικαιοσύνης. Οι αξιωματούχοι που συμμετείχαν στις σφαγές όχι μόνο δεν έχουν λογοδοτήσει, αλλά πολλοί έχουν ανέλθει σε υψηλόβαθμες θέσεις εξουσίας εντός του καθεστώτος, όπως ο Εβραχίμ Ραϊσί. Αυτή η διαρκής ατιμωρησία αποτελεί σοβαρό εμπόδιο για κάθε προσπάθεια συμφιλίωσης ή δημοκρατικής μετάβασης στο Ιράν. (Amnesty International, 2018)

Η συγκάλυψη των σφαγών έχει γίνει ένα οργανικό μέρος της κατασταλτικής πολιτικής του Ιράν. Οι αρχές συνεχίζουν να παρενοχλούν και να απειλούν τις οικογένειες των θυμάτων που τολμούν να ζητήσουν απαντήσεις. Η καταστροφή των τοποθεσιών των μαζικών τάφων, όπως αυτή στο Χαβαράν, κοντά στην Τεχεράνη, θεωρείται από τις οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως συνεχιζόμενο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, καθώς αφαιρεί στοιχεία και εμποδίζει τη δικαστική διερεύνηση. (Boroumand Center, 2021)

Η Φωνή του Μονταζερί: Μια Διαφωνία εντός του Καθεστώτος

Ο Αγιατολάχ Χουσεΐν-Αλί Μονταζερί, τότε ορισμένος διάδοχος του Αγιατολάχ Χομεϊνί, ήταν η μοναδική υψηλόβαθμη φωνή εντός του ιρανικού καθεστώτος που καταδίκασε δημοσίως τις σφαγές. Σε μια σειρά επιστολών και συναντήσεων με τους «δικαστές» των επιτροπών θανάτου, ο Μονταζερί εξέφρασε την έντονη διαφωνία του, χαρακτηρίζοντας τις εκτελέσεις ως «το μεγαλύτερο έγκλημα στην Ισλαμική Δημοκρατία» και προειδοποιώντας ότι «η ιστορία θα μας καταδικάσει». Η αντίθεσή του τεκμηριώθηκε σε ηχητικά αρχεία που διέρρευσαν πολλά χρόνια αργότερα, παρέχοντας ανεκτίμητα στοιχεία για την εσωτερική λειτουργία και τη γνώση του καθεστώτος για τις θηριωδίες. (BBC Persian, 2016)

Οι προειδοποιήσεις του Μονταζερί, ότι αυτές οι πράξεις θα έφερναν το Ιράν σε κακή φήμη διεθνώς, αγνοήθηκαν. Ως αποτέλεσμα της αντίθεσής του, ο Μονταζερί απομακρύνθηκε από τη θέση του διαδόχου τον Μάρτιο του 1989, λίγους μήνες πριν από τον θάνατο του Χομεϊνί, και τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό. Η εκπαραθύρωσή του άνοιξε τον δρόμο για την άνοδο του Αλί Χαμενεΐ στην Ανώτατη Ηγεσία. Η στάση του Μονταζερί αποτελεί ένα σπάνιο παράδειγμα ηθικής αντίστασης μέσα από τα ανώτερα κλιμάκια του καθεστώτος, και η αποκάλυψη των θέσεών του ενίσχυσε τις διεθνείς εκκλήσεις για λογοδοσία. (IranWire, 2017)

Διεθνείς Εκκλήσεις για Δικαιοσύνη και Λογοδοσία

Παρά την επίσημη άρνηση του Ιράν, οι σφαγές του 1988 έχουν αναγνωριστεί ευρέως από διεθνείς οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Οργανώσεις όπως η Διεθνής Αμνηστία και το Human Rights Watch έχουν επανειλημμένα ζητήσει τη διεξαγωγή ανεξάρτητης έρευνας από τα Ηνωμένα Έθνη για τις σφαγές. Τον Σεπτέμβριο του 2020, ειδικοί των Ηνωμένων Εθνών σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων έγραψαν επιστολή στην ιρανική κυβέρνηση, εκφράζοντας την ανησυχία τους και ζητώντας διαφάνεια, ενώ υπογράμμισαν ότι η συνεχιζόμενη άρνηση μπορεί να συνιστά εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. (UN Human Rights, 2020)

Η διεθνής πίεση αυξάνεται, ιδίως μετά την ανάδειξη του Εβραχίμ Ραϊσί στην προεδρία το 2021, γεγονός που ανανέωσε το ενδιαφέρον για τον ρόλο του στις σφαγές. Οι οικογένειες των θυμάτων και οι ακτιβιστές συνεχίζουν να αγωνίζονται για την αποκάλυψη της αλήθειας, την εύρεση των τόπων ταφής των συγγενών τους και τη λογοδοσία των υπευθύνων. Ο αγώνας για δικαιοσύνη για τις σφαγές του 1988 παραμένει ένα ανοιχτό τραύμα για την ιρανική κοινωνία και ένα κρίσιμο ζήτημα για την παγκόσμια κοινότητα που αγωνίζεται για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η επίτευξη δικαιοσύνης θα ήταν ένα σημαντικό βήμα προς την αναγνώριση της θηριωδίας και την αποτροπή παρόμοιων εγκλημάτων στο μέλλον. (Amnesty International, 2021)

Takeaways

Οι σφαγές του 1988 αποτελούν ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια στην ιστορία του Ιράν, με χιλιάδες εκτελέσεις πολιτικών κρατουμένων κατόπιν εντολής του Χομεϊνί.
Οι «επιτροπές θανάτου» που συστάθηκαν για τον σκοπό αυτό έπαιξαν κεντρικό ρόλο, με βασικά μέλη να κατέχουν σήμερα υψηλόβαθμες θέσεις στο ιρανικό καθεστώς.
Η διεθνής κοινότητα, συμπεριλαμβανομένων οργανώσεων όπως η Διεθνής Αμνηστία, έχει επανειλημμένα ζητήσει λογοδοσία για αυτά τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.
Η μόνιμη άρνηση και απόκρυψη των σφαγών από την ιρανική κυβέρνηση συνιστά συνεχιζόμενη ατιμωρησία και εμποδίζει τη δικαιοσύνη για τα θύματα και τις οικογένειές τους.

Frequently asked questions

Τι συνέβη στις σφαγές των φυλακών του 1988 στο Ιράν;

Το καλοκαίρι του 1988, χιλιάδες πολιτικοί κρατούμενοι εκτελέστηκαν κρυφά σε φυλακές σε όλο το Ιράν, βάσει μυστικής θρησκευτικής φάτβας του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί. Οι εκτελέσεις πραγματοποιήθηκαν από ειδικές επιτροπές, γνωστές ως «επιτροπές θανάτου», με στόχο την εκκαθάριση της πολιτικής αντιπολίτευσης, κυρίως μελών της Οργάνωσης των Λαϊκών Μουτζαχεντίν του Ιράν (MEK). (Amnesty International, 2018)

Πόσοι άνθρωποι εκτελέστηκαν κατά τις σφαγές του 1988;

Οι ακριβείς αριθμοί παραμένουν αμφισβητούμενοι λόγω της μυστικότητας του ιρανικού καθεστώτος, αλλά εκτιμήσεις κυμαίνονται από 4.500 έως 30.000 άτομα. Η πλειονότητα των θυμάτων ήταν μέλη ή υποστηρικτές της Οργάνωσης των Λαϊκών Μουτζαχεντίν του Ιράν, αλλά περιλάμβανε επίσης αριστερούς, κομμουνιστές και μέλη άλλων μειονοτικών ομάδων. (Iran Human Rights, 2023)

Ποιος ήταν ο ρόλος του Εβραχίμ Ραϊσί στις σφαγές του 1988;

Ο Εβραχίμ Ραϊσί, ο σημερινός Πρόεδρος του Ιράν, υπήρξε μέλος της «επιτροπής θανάτου» της Τεχεράνης, η οποία ήταν υπεύθυνη για την ανάκριση και καταδίκη χιλιάδων κρατουμένων σε θάνατο στις φυλακές Εβίν και Γκοχαρντάστ. Η συμμετοχή του τον έχει καταστήσει αντικείμενο διεθνών επικρίσεων και αιτημάτων για λογοδοσία. (Human Rights Watch, 2021)

Γιατί οι σφαγές του 1988 θεωρούνται έγκλημα κατά της ανθρωπότητας;

Οι σφαγές του 1988 θεωρούνται έγκλημα κατά της ανθρωπότητας επειδή περιλάμβαναν συστηματικές και εκτεταμένες εξωδικαστικές εκτελέσεις, βασανιστήρια, εξαφανίσεις και άλλες απάνθρωπες πράξεις, που διαπράχθηκαν ως μέρος μιας κρατικής πολιτικής εναντίον του πολιτικού πληθυσμού. Η άρνηση του Ιράν να αναγνωρίσει και να λογοδοτήσει για αυτά τα εγκλήματα συνεχίζει την ατιμωρησία. (Amnesty International, 2018)

Ποιες ήταν οι συνέπειες των σφαγών του 1988 για το Ιράν;

Οι σφαγές του 1988 κατέστειλαν αποτελεσματικά την πολιτική αντιπολίτευση εντός του Ιράν, εδραιώνοντας την εξουσία του θεοκρατικού καθεστώτος. Ωστόσο, άφησαν ένα βαθύ τραύμα στην ιρανική κοινωνία, με χιλιάδες οικογένειες να αναζητούν ακόμα δικαιοσύνη και πληροφορίες για την τύχη των αγαπημένων τους. Η μνήμη των σφαγών παραμένει σημείο αναφοράς για τους ακτιβιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων. (Boroumand Center, 2023)

Entities: Ruhollah Khomeini · Ebrahim Raisi · Hossein-Ali Montazeri · People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI/MEK) · Amnesty International · Human Rights Watch · Boroumand Center · Evin Prison · Gohardasht Prison · Tabriz Prison · Zahedan Prison · Ahvaz Prison · Iran-Iraq War · Fatwa · Death Committees