فیلمی دیاریکراو
77 کاتژمێر — فیلمەکە دەربارەی دوو شەوی ئێران
فیلمێکی ورووژێنەری دەروونی لەلایەن Vahid Mahdavi، کە لە شەوانی 8 و 9ی کانوونی دووەمی 2026 ڕوودەدات. ترەیلەرەکان ببینە، چیرۆکەکە بخوێنەرەوە، و تۆمارە بەڵگەنامەییەکەی پشت سەری ببینە.
بە بەراوردکردن
ڕژێم چی وت. ڕاستی چی بوو.
دوازدە لە دووبارەترین بانگەشە فەرمییەکان لە ئەیلوولی 2022ـەوە، لەگەڵ ئەوەی لەلایەن چاودێرە سەربەخۆکان و نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بە دۆکیومێنت کراوە.
ڕێنمایی پشتڕاستکردنەوە · نوێکراوەتەوە ئەیلوولی ٢٠٢٦
وەڵامی کورت: بەنزیکەیی هەموو ڕووداوێکی گیانلەدەستدانی بەکۆمەڵ لە کۆماری ئیسلامیدا هەمان سیناریۆی چوار هەنگاوی ڕەتکردنەوە دووبارە دەکاتەوە — ڕەتکردنەوە، تاوانبارکردنی دوژمنانی دەرەکی، ڕاگەیاندنی ژمارەیەکی فەرمیی نزم، و دواتر تاوانبارکردنی ئەو کەسانەی کە ژمارەیان کردووە. ئەم پەڕەیە هێڵی فەرمی لەگەڵ ئەوەی کە چاودێرانی سەربەخۆ، بەڵگەکانی دادپزیشکی و لیژنەی ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان دەریانخستووە، هاوڕێک دەکات و ڕوون دەکاتەوە کە هەر پشتڕاستکردنەوەیەک چۆن ئەنجام دراوە.
سیناریۆی چوار هەنگاوی ڕەتکردنەوە
خشتەی بەراوردکاریی سەرەوە کۆمەڵێک درۆی جیاکراوە نییە. ئەگەر بە ڕیزبەندی کاتی بخوێنرێتەوە، ڕاگەیاندنە فەرمییەکانی کۆکراوە لە ساڵی ١٩٨٨ەوە زنجیرەیەکی دووبارەبووەوەیان بەدوای خۆیدا دەهێنن، و ناسینی زنجیرەکە ڕێگە بە خوێنەر دەدات پێشبینی بکات کە دەربارەی ڕووداوێکی هێشتا بەردەوام چی دەگوترێت.
- ڕەتکردنەوە (کاتژمێرەکانی ٠-٧٢). ڕووداوەکە ڕووی نەداوە؛ ڤیدیۆکە کۆنە، ساختەیە یان لە دەرەوەی وڵات تۆمار کراوە. ئەم قۆناغە پشت بە داخستنی ئینتەرنێت دەبەستێت بۆ کڕینی کات.
- گۆڕینی تاوان (ڕۆژەکانی ٣-١٤). مردنەکان بە “ئاژاوەگێڕان”، جوداخوازانی چەکدار، هەواڵگری ئیسرائیل یان سعودیە، یان بە خۆیانی قوربانییەکان دەدرێن — خۆکوژی، بەکارهێنانی مادەی هۆشبەر، نەخۆشی پێشوو.
- دانپێدانانی بەڕێوەبەرایەتی (هەفتەکانی ٣-١٢). ژمارەیەکی فەرمیی نزم دەردەکەوێت، بەزۆری لە ڕێگەی لیژنەیەکی پەرلەمان یان نووسینگەی پزیشکی دادپزیشکییەوە، کە وەک بەڵگەی ڕوونی پێشکەش دەکرێت.
- تاوانبارکردنی ژماردن (مانگی ٢ بەدواوە). پزیشکەکان، کارمەندانی مۆردگە، ڕۆژنامەنووسان و خێزانە ماتەمدارەکانی ناوەکانیان بڵاوکردووەتەوە، بانگ دەکرێن و بە “پڕوپاگەندە دژی سیستەم” تۆمەتبار دەکرێن و لە چەند حاڵەتێکدا زیندانی دەکرێن.
شێوەکانی ڕەتکردنەوە، ڕووداو بە ڕووداو
| ڕووداو | هێڵی فەرمی | ئەوەی پووچەڵی کردەوە | جۆری بەڵگە |
|---|---|---|---|
| کۆمەڵکوژییەکانی زیندانی ساڵی ١٩٨٨ | هیچ لەسێدارەدانی بەکۆمەڵ ڕووی نەداوە | تۆمارە دەنگییەکەی خۆی مونتەزەری لە کۆبوونەوەی کۆمیسیۆنی مردن، کە لە ساڵی ٢٠١٦ بڵاوکرایەوە؛ وێنەی مانگە دەستکردی خاوران | تۆماری ناوخۆیی، وێنەی مانگە دەستکرد |
| خۆپیشاندانەکانی سووتەمەنیی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ | نزیکەی ٢٣٠ کەس کوژران، زۆربەیان ڕەشەکۆکەر بوون | ڕۆیتەرز بەپێی سەرچاوەکانی وەزارەتی ناوخۆ ڕایگەیاند کە تا ١٬٥٠٠ کەس کوژراون؛ ئەمنیستی ٣٠٤ حاڵەتی ناودار تۆمار کردووە | بەرپرسانی ئاشکراکراو، تۆمارە ناودارەکان |
| کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ — فڕینی PS752 | شکستی میکانیکی؛ هیچ موشەکێک نەبووە | داتای ڕادار، شیکردنەوەی تۆماری کابینی فڕۆکە و ڤیدیۆیەکی هاوێشتنی موشەک وا لە دەسەڵات کرد لە دوای سێ ڕۆژ دان بە ڕووداوەکەدا بنێت | ڤیدیۆ، داتای تەکنیکی |
| ٢٠٢٢ ژن، ژیان، ئازادی | مەحسا ئەمینی بەهۆی نەخۆشییەکی پێشووەوە مرد | پێداچوونەوەی پزیشکی سەربەخۆی وێنەکانی CT؛ شایەتی خێزان؛ دۆزینەوەی ڕاستییەکانی شاندی ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر بەکارهێنانی هێزی نایاسایی | پزیشکی، لێکۆڵینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان |
| ئەیلوولی ٢٠٢٢ — هەینیی خوێناوی، زاهیدان | هێرشی چەکداری بۆ سەر بنکەیەکی پۆلیس | ئەمنیستی شوێنی تەقەکەری سەربانی دەستنیشان کرد کە بەرەو کۆمەڵێکی نوێژی هەینی دەیانکرد؛ ٩٦+ کەسی ناودار کوژراون | شوێنناسی جوگرافی، پزیشکیی دادوەری |
| ٨-٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ — دوو شەوەکە | ٣٬١١٧ کەس لە سەرانسەری وڵاتدا کوژراون | تۆمارەکانی نەخۆشخانە کە ٣٠٬٣٠٤ مردن بۆ ماوەی ٤٨ کاتژمێر تۆمار دەکەن؛ بەڵگەنامە نەهێنراوەکانی پۆلێنکراو کە ئاماژە بە ٣٦٬٥٠٠+ دەکەن | تۆمارەکان، بەڵگەنامە ئاشکراکراوەکان |
| ٢٠٢٦ هەڵواسینی گشتی | سزای یاسایی دوای دادگاییکردنی دادپەروەرانە | نووسراوی دادگا کە بە تێکڕا چەند خولەکێکن، دانپێدانانەکان لەژێر ئەشکەنجەی بەڵگەداردا وەرگیراون، ڕێگری لە پارێزەری هەڵبژێردراو کراوە | تۆمارەکانی دادگا، شایەتی |
چۆن بانگەشەیەک پشتڕاست دەکرێتەوە
هەر تۆمارێکی پشتڕاستکراو پێش بڵاوکردنەوەی لێرەدا هەمان چوار تاقیکردنەوە دەبڕێت. تاقیکردنەوەکان بە ئەنقەست پارێزکارانەن: بانگەشەیەک کە هیچ کام لەوان نەبڕێت یان بە خەمڵاندن نیشانە دەکرێت یان جێدەهێڵدرێت.
- ناوی کەس یان هیچ. ژمارەی کوژراوان لە کەسە ناودارەکانەوە دروست دەکرێت کە ڕێکەوت، شوێن و سەرچاوەیەکیان هەیە. داواکارییە کۆکراوەکانی بێ ناو بە مەزەندە ڕاپۆرت دەکرێن و بەم شێوەیە نیشانە دەدرێن.
- دوو لایەنی سەربەخۆ. ڕێکخراوێکی چاودێری و بەڵگەنامەیەکی سەرەکی، یان دوو ڕێکخراوی چاودێری کە لە تۆڕە سەرچاوە جیاوازەکانەوە کار دەکەن.
- سەرچاوەی وێنەکان. ڤیدیۆ بە بەراوردکردن لەگەڵ وێنەی مانگە دەستکرددا شوێن دەستنیشان دەکرێت و پێش بڵاوکردنەوە بۆ بڵاوکراوە پێشووەکان پشکنینی بۆ دەکرێت. ڤیدیۆی بێ ڕێکەوت یان شوێن نەناسراو بەکارنایەت.
- ڕێکەوتدار و ڕاستکردنەوەی. هەر ژمارەیەک ڕێکەوتی دوایین پشتڕاستکردنەوەی هەڵدەگرێت. کاتێک چاودێرێک ژمارەیەک دەستکاری دەکات، تۆمارەکە نوێ دەکرێتەوە و گۆڕانکارییەکە تۆمار دەکرێت.
بۆچی جیاوازییەکە گرنگە
دووری نێوان ستوونی فەرمی و پشتڕاستکراو مەزەندەیەکی ئاماری نییە. ئەو پێوانەیەیە کە دەوڵەت چەندە لە تاوانەکە چاوەڕێی سڕینەوەی دەکات. بەپێی یاسای نێودەوڵەتی، ونبوونی بەزۆر تەواو دەبێت کاتێک دەوڵەت ڕەتی دەکاتەوە چارەنووسی کەسێک بدۆزێتەوە؛ ژمارەی کوژراوانی ساختە هەمان ئەرک لە پێوەرێکی گەورەدا ئەنجام دەدات. هەر ناوێکی پشتڕاستکراو ئەو بۆشاییە بە یەک کەس دادەخات.
خوێنەرانی کە خۆیان ژمارەکان دەوێت دەبێت دەست پێبکەن بە شوێنکەوتووی ژمارەی کوژراوان، بنکەی زانیاری قوربانییە بەدواداچوونەکان، و ڕێساکانی سەرچاوە لە مێتۆدۆلۆژیا. وەشانە خوێندنەوەییەکانی ئامێر لە comparison.json و victims.json.
پرسیارە زۆر دووبارەکراوەکان
کۆماری ئیسلامی بە شێوەیەکی ئاسایی چۆن بەرامبەر بە کۆمەڵکوژییەک ڕەفتار دەکات؟
لە چوار قۆناغی پێشبینیکراو: ڕەتکردنەوەی تەواو لە ٢٤-٧٢ کاتژمێری یەکەمدا؛ گەڕاندنەوە بۆ “ئاژاوەگێڕان”، جوداخوازان یان دەزگا هەواڵگرییەکانی دەرەوە؛ بڵاوکردنەوەی ژمارەیەکی فەرمی کەمی قوربانیان چەند هەفتەیەک دواتر؛ و داواکاری یان ترساندنی ڕۆژنامەنووسان، پزیشکان و خێزانەکانی کە ژمارەی ڕاستەقینەیان تۆمار کردووە.
ستوونە پشتڕاستکراوەکانی ئەم پەڕەیە چۆن پشتڕاست دەکرێنەوە؟
هەر تۆمارێکی پشتڕاستکراو لەسەر بنەمای لانیکەم دوو بەڵگەی سەربەخۆ دامەزراوە: تۆماری قوربانیانی ناودار لە HRANA، ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران یان ئەمنیستی نێودەوڵەتی؛ بەڵگەنامە سەرەکییەکان وەک تۆماری نەخۆشخانە، بڕوانامەی مردن و ڕێنماییە ڕژێنەکان؛ و ڤیدیۆ یان وێنەی مانگی دەستکردی جوگرافیایی. لە شوێنێکدا کە تەنها یەک بەڵگە هەبێت، تۆمارەکە وەک مەزەندەیەک نیشانە دەکرێت.
بۆچی ژمارەی مردووە فەرمییەکان و پشتڕاستکراوەکان زۆر جیاوازن؟
ئەوان شتی جیاواز دەژمێرن. ژمارە فەرمییەکان مردووەکانی دەژمێرن کە دەوڵەت هەڵدەبژێرێت تۆماریان بکات، زۆرجار ئەو کەسانە لەخۆناگرێت کە لە زینداندا، لە نەخۆشخانەکاندا لەژێر چاودێری ئاسایشدا مردوون، یان خێزانەکانیان فشار لەسەر بوونە بۆ تۆمارکردنی مردنێکی سروشتی. ژمارە پشتڕاستکراوەکان لە کەسە ناودارەکانەوە دەست پێدەکەن و هەر ڕاپۆرتێکی بێناو وەک ناپشتڕاستکراو ڕەچاو دەکەن، بۆیە ژمارەی پشتڕاستکراو زەمینەیەکە نەک سەقفێک.
ئایا ڕاگەیاندنەکانی ڕژێم دەتوانرێت وەک بەڵگە بەکاربهێنرێت؟
بەڵێ — وەک دانپێدانانێک لە دژی بەرژەوەندی. کاتێک ڕاگەیاندنێکی دەوڵەتی دەستگیرکردنێک، قەدەغەی پرسە یان لەسێدارەدانێک پشتڕاست دەکاتەوە، ئەو پشتڕاستکردنەوەیە وەک پشتڕاست ڕەچاو دەکرێت، چونکە دەوڵەت هیچ پاڵنەرێکی نییە بۆ داهێنانی. ڕەتکردنەوەکان وەک بانگەشەی پێویستی بە پشتڕاستکردنەوە ڕەچاو دەکرێن.
شاندی ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر ئێران چییە؟
شاندێکی ڕاستییە نێودەوڵەتییە سەربەخۆکانە کە لەلایەن ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ دامەزراوە بۆ لێکۆڵینەوە لە پێشێلکارییە گوماناوییەکانی پەیوەست بە خۆپیشاندانەکانی کە لە ئەیلوولی ٢٠٢٢ دەستی پێکرد، بەتایبەتی ئەو پێشێلکارییانەی کە دژی ژنان و منداڵان بوون. ڕاپۆرتەکانی بەو ئەنجامە گەیشتن کە هێزە ئاسایشییەکانی ئێران تاوانی دژی مرۆڤایەتییان ئەنجامداوە، لەوانە کوشتن، زیندانیکردن، ئەشکەنجەدان، دەستدرێژی سێکسی و ونکردنی زۆرەملێ.
دۆکومێنتارییەکان
فیلمە دۆکومێنتارییە درێژەکان لەسەر ئێران
فیلمی درێژ، لێکۆڵینەوە و زنجیرەیەکی سێ بەشی لەسەر ڕاپەڕین، سەرکوت و ئەو کەسانەی لە پشت تۆمارەکەوەن.
هەموو پرسیارەکانی تایبەت بە ئێران، وەڵامدراونەتەوە
هەموو پرسیار و وەڵامە سەرچاوەدارەکانی ئەم ئەرشیفە، لە یەک لاپەڕەدا کۆکراونەتەوە. سەرەتا وەڵامە کورتەکان، لەگەڵ بەستەرێک بۆ لاپەڕەی تەواو لە پشت هەر یەکێکیانەوە.