فیلمی دیاریکراو
77 کاتژمێر — فیلمەکە دەربارەی دوو شەوی ئێران
فیلمێکی ورووژێنەری دەروونی لەلایەن Vahid Mahdavi، کە لە شەوانی 8 و 9ی کانوونی دووەمی 2026 ڕوودەدات. ترەیلەرەکان ببینە، چیرۆکەکە بخوێنەرەوە، و تۆمارە بەڵگەنامەییەکەی پشت سەری ببینە.
بە بەراوردکردن
دوازدە لە دووبارەترین بانگەشە فەرمییەکان لە ئەیلوولی 2022ـەوە، لەگەڵ ئەوەی لەلایەن چاودێرە سەربەخۆکان و نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بە دۆکیومێنت کراوە.
فیلمی دیاریکراو
77 کاتژمێر — فیلمەکە دەربارەی دوو شەوی ئێران
فیلمێکی ورووژێنەری دەروونی لەلایەن Vahid Mahdavi، کە لە شەوانی 8 و 9ی کانوونی دووەمی 2026 ڕوودەدات. ترەیلەرەکان ببینە، چیرۆکەکە بخوێنەرەوە، و تۆمارە بەڵگەنامەییەکەی پشت سەری ببینە.
وەڵامی کورت: بەنزیکەیی هەموو ڕووداوێکی گیانلەدەستدانی بەکۆمەڵ لە کۆماری ئیسلامیدا هەمان سیناریۆی چوار هەنگاوی ڕەتکردنەوە دووبارە دەکاتەوە — ڕەتکردنەوە، تاوانبارکردنی دوژمنانی دەرەکی، ڕاگەیاندنی ژمارەیەکی فەرمیی نزم، و دواتر تاوانبارکردنی ئەو کەسانەی کە ژمارەیان کردووە. ئەم پەڕەیە هێڵی فەرمی لەگەڵ ئەوەی کە چاودێرانی سەربەخۆ، بەڵگەکانی دادپزیشکی و لیژنەی ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان دەریانخستووە، هاوڕێک دەکات و ڕوون دەکاتەوە کە هەر پشتڕاستکردنەوەیەک چۆن ئەنجام دراوە.
خشتەی بەراوردکاریی سەرەوە کۆمەڵێک درۆی جیاکراوە نییە. ئەگەر بە ڕیزبەندی کاتی بخوێنرێتەوە، ڕاگەیاندنە فەرمییەکانی کۆکراوە لە ساڵی ١٩٨٨ەوە زنجیرەیەکی دووبارەبووەوەیان بەدوای خۆیدا دەهێنن، و ناسینی زنجیرەکە ڕێگە بە خوێنەر دەدات پێشبینی بکات کە دەربارەی ڕووداوێکی هێشتا بەردەوام چی دەگوترێت.

| ڕووداو | هێڵی فەرمی | ئەوەی پووچەڵی کردەوە | جۆری بەڵگە |
|---|---|---|---|
| کۆمەڵکوژییەکانی زیندانی ساڵی ١٩٨٨ | هیچ لەسێدارەدانی بەکۆمەڵ ڕووی نەداوە | تۆمارە دەنگییەکەی خۆی مونتەزەری لە کۆبوونەوەی کۆمیسیۆنی مردن، کە لە ساڵی ٢٠١٦ بڵاوکرایەوە؛ وێنەی مانگە دەستکردی خاوران | تۆماری ناوخۆیی، وێنەی مانگە دەستکرد |
| خۆپیشاندانەکانی سووتەمەنیی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ | نزیکەی ٢٣٠ کەس کوژران، زۆربەیان ڕەشەکۆکەر بوون | ڕۆیتەرز بەپێی سەرچاوەکانی وەزارەتی ناوخۆ ڕایگەیاند کە تا ١٬٥٠٠ کەس کوژراون؛ ئەمنیستی ٣٠٤ حاڵەتی ناودار تۆمار کردووە | بەرپرسانی ئاشکراکراو، تۆمارە ناودارەکان |
| کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ — فڕینی PS752 | شکستی میکانیکی؛ هیچ موشەکێک نەبووە | داتای ڕادار، شیکردنەوەی تۆماری کابینی فڕۆکە و ڤیدیۆیەکی هاوێشتنی موشەک وا لە دەسەڵات کرد لە دوای سێ ڕۆژ دان بە ڕووداوەکەدا بنێت | ڤیدیۆ، داتای تەکنیکی |
| ٢٠٢٢ ژن، ژیان، ئازادی | مەحسا ئەمینی بەهۆی نەخۆشییەکی پێشووەوە مرد | پێداچوونەوەی پزیشکی سەربەخۆی وێنەکانی CT؛ شایەتی خێزان؛ دۆزینەوەی ڕاستییەکانی شاندی ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر بەکارهێنانی هێزی نایاسایی | پزیشکی، لێکۆڵینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان |
| ئەیلوولی ٢٠٢٢ — هەینیی خوێناوی، زاهیدان | هێرشی چەکداری بۆ سەر بنکەیەکی پۆلیس | ئەمنستی ئینتەرناشناڵ لانیکەم کوژرانی ٦٦ کەسی بەڵگەدار کرد، کە زۆربەیان لە سەرو، دڵ، مل یان سنگ و سکیان درابوون؛ ئامارەکانی دواتری چالاکوانانی بەلووچ ژمارەی قوربانیانیان بە نزیکەی ٩٦ کەس خەمڵاند | شایەتحاڵی، ڤیدیۆ، بەڵگەی پزیشکی |
| ٨-٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ — دوو شەوەکە | ٣٬١١٧ کەس لە سەرانسەری وڵاتدا کوژراون | تۆمارەکانی نەخۆشخانە کە ٣٠٬٣٠٤ مردن بۆ ماوەی ٤٨ کاتژمێر تۆمار دەکەن؛ بەڵگەنامە نەهێنراوەکانی پۆلێنکراو کە ئاماژە بە ٣٦٬٥٠٠+ دەکەن | تۆمارەکان، بەڵگەنامە ئاشکراکراوەکان |
| ٢٠٢٦ هەڵواسینی گشتی | سزای یاسایی دوای دادگاییکردنی دادپەروەرانە | نووسراوی دادگا کە بە تێکڕا چەند خولەکێکن، دانپێدانانەکان لەژێر ئەشکەنجەی بەڵگەداردا وەرگیراون، ڕێگری لە پارێزەری هەڵبژێردراو کراوە | تۆمارەکانی دادگا، شایەتی |
هەر تۆمارێکی پشتڕاستکراو پێش بڵاوکردنەوەی لێرەدا هەمان چوار تاقیکردنەوە دەبڕێت. تاقیکردنەوەکان بە ئەنقەست پارێزکارانەن: بانگەشەیەک کە هیچ کام لەوان نەبڕێت یان بە خەمڵاندن نیشانە دەکرێت یان جێدەهێڵدرێت.

دووری نێوان ستوونی فەرمی و پشتڕاستکراو مەزەندەیەکی ئاماری نییە. ئەو پێوانەیەیە کە دەوڵەت چەندە لە تاوانەکە چاوەڕێی سڕینەوەی دەکات. بەپێی یاسای نێودەوڵەتی، ونبوونی بەزۆر تەواو دەبێت کاتێک دەوڵەت ڕەتی دەکاتەوە چارەنووسی کەسێک بدۆزێتەوە؛ ژمارەی کوژراوانی ساختە هەمان ئەرک لە پێوەرێکی گەورەدا ئەنجام دەدات. هەر ناوێکی پشتڕاستکراو ئەو بۆشاییە بە یەک کەس دادەخات.
خوێنەرانی کە خۆیان ژمارەکان دەوێت دەبێت دەست پێبکەن بە شوێنکەوتووی ژمارەی کوژراوان، بنکەی زانیاری قوربانییە بەدواداچوونەکان، و ڕێساکانی سەرچاوە لە مێتۆدۆلۆژیا. وەشانە خوێندنەوەییەکانی ئامێر لە comparison.json و victims.json.
لە چوار قۆناغی پێشبینیکراو: ڕەتکردنەوەی تەواو لە ٢٤-٧٢ کاتژمێری یەکەمدا؛ گەڕاندنەوە بۆ “ئاژاوەگێڕان”، جوداخوازان یان دەزگا هەواڵگرییەکانی دەرەوە؛ بڵاوکردنەوەی ژمارەیەکی فەرمی کەمی قوربانیان چەند هەفتەیەک دواتر؛ و داواکاری یان ترساندنی ڕۆژنامەنووسان، پزیشکان و خێزانەکانی کە ژمارەی ڕاستەقینەیان تۆمار کردووە.
هەر تۆمارێکی پشتڕاستکراو لەسەر بنەمای لانیکەم دوو بەڵگەی سەربەخۆ دامەزراوە: تۆماری قوربانیانی ناودار لە HRANA، ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران یان ئەمنیستی نێودەوڵەتی؛ بەڵگەنامە سەرەکییەکان وەک تۆماری نەخۆشخانە، بڕوانامەی مردن و ڕێنماییە ڕژێنەکان؛ و ڤیدیۆ یان وێنەی مانگی دەستکردی جوگرافیایی. لە شوێنێکدا کە تەنها یەک بەڵگە هەبێت، تۆمارەکە وەک مەزەندەیەک نیشانە دەکرێت.
ئەوان شتی جیاواز دەژمێرن. ژمارە فەرمییەکان مردووەکانی دەژمێرن کە دەوڵەت هەڵدەبژێرێت تۆماریان بکات، زۆرجار ئەو کەسانە لەخۆناگرێت کە لە زینداندا، لە نەخۆشخانەکاندا لەژێر چاودێری ئاسایشدا مردوون، یان خێزانەکانیان فشار لەسەر بوونە بۆ تۆمارکردنی مردنێکی سروشتی. ژمارە پشتڕاستکراوەکان لە کەسە ناودارەکانەوە دەست پێدەکەن و هەر ڕاپۆرتێکی بێناو وەک ناپشتڕاستکراو ڕەچاو دەکەن، بۆیە ژمارەی پشتڕاستکراو زەمینەیەکە نەک سەقفێک.
بەڵێ — وەک دانپێدانانێک لە دژی بەرژەوەندی. کاتێک ڕاگەیاندنێکی دەوڵەتی دەستگیرکردنێک، قەدەغەی پرسە یان لەسێدارەدانێک پشتڕاست دەکاتەوە، ئەو پشتڕاستکردنەوەیە وەک پشتڕاست ڕەچاو دەکرێت، چونکە دەوڵەت هیچ پاڵنەرێکی نییە بۆ داهێنانی. ڕەتکردنەوەکان وەک بانگەشەی پێویستی بە پشتڕاستکردنەوە ڕەچاو دەکرێن.
شاندێکی ڕاستییە نێودەوڵەتییە سەربەخۆکانە کە لەلایەن ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ دامەزراوە بۆ لێکۆڵینەوە لە پێشێلکارییە گوماناوییەکانی پەیوەست بە خۆپیشاندانەکانی کە لە ئەیلوولی ٢٠٢٢ دەستی پێکرد، بەتایبەتی ئەو پێشێلکارییانەی کە دژی ژنان و منداڵان بوون. ڕاپۆرتەکانی بەو ئەنجامە گەیشتن کە هێزە ئاسایشییەکانی ئێران تاوانی دژی مرۆڤایەتییان ئەنجامداوە، لەوانە کوشتن، زیندانیکردن، ئەشکەنجەدان، دەستدرێژی سێکسی و ونکردنی زۆرەملێ.
دووبارە بڵاوکردنەوە (ڕیپۆست)، وێنەی شاشە (سکڕینشۆت)، یان وەرگێڕانی وتەیەک تەنیا دەروازەیەکە بۆ گەیشتن بە بەڵگە، نەک جێگرەوەی بڵاوکراوە سەرەکییەکە. تۆماری سەرەکی ئەو پێشینە و دەقە دەخاتە ڕوو کە ڕەنگە لە کاتی دەستاودەستکردندا ون بێت: نووسەر، بەرواری بڵاوبوونەوە، ماوەی ڕووماڵکردن، شیاوییەکان و هەر ڕاستکردنەوەیەکی دواتر. ناوهێنانی هەر ڕێکخراوێک وەک سەرچاوە دەبێت بەستەر بێت بۆ ڕاپۆرتە پەیوەندیدارەکەی ئەو ڕێکخراوە، نەک تەنیا بۆ پەڕەی سەرەکیی ماڵپەڕەکەی.
کاتێک وتارێک پشتی بە بڵاوکەرەوەیەکی تر بەستووە، پێش ئەوەی وتارەکە وەک پشتڕاستکردنەوەیەکی سەربەخۆ هەژمار بکەیت، بەدواداچوون بۆ ئەو سەرچاوەیە بکە کە ئاماژەی پێ دراوە. ئەگەر نەتوانرا سەرچاوە سەرەکییەکە بدۆزرێتەوە، ئەو سنووردارێتییە وەک خۆی تۆمار بکە. نەبوونی سەرچاوە بە مانای نادروستیی ئیدیعاکە نییە، بەڵام ڕێگری دەکات لەوەی لە بەراوردکارییەکاندا بانگەشەی ئەوە بکرێت کە بەڵگە بنەڕەتییەکانی پشکێنراون. تۆمارەکانی سەرچاوە و میتۆدۆلۆژیای ئەرشیڤەکە دوو خاڵی دەستپێکی جیاواز دەخەنە ڕوو: یەکیان ناسنامەی بڵاوکەرەوەکان دەستنیشان دەکات، و ئەوی دیکەیان شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ ئیدیعاکان و خەمڵاندنەکان ڕوون دەکاتەوە.
ناسینەوەی ئەو ڕێکخراوانەی ڕووماڵی سەرەکییان کردووە
شێوازی هەڵسەنگاندنی بەڵگەنامەکان بخوێنەرەوە
بەراوردکردن کاتێک بەهێزترینە کە لێدوانە سەرەکییەکە دیار و ناسراو بێت: کێ وتوویەتی، بەروار، دەستەواژەکان و شوێنی بڵاوکردنەوەی. داڕشتنەوەی سەردێڕێک لەوانەیە مەرجێک یاخود تێبینییەکی گرنگ پشتگوێ بخات، یان چەند لێدوانێک تێکەڵ بکات. دواتر دەبێت دۆزینەوە سەربەخۆکە لەسەر هەمان ڕووداو و هەمان پرسیاری واقیعی بێت، نەک بانگەشەیەکی هاوشێوە لە سەردەمێکی جیاوازترەوە.
شێوازی بەردەوامی حاشاکردن بریتییە لە لێکدانەوەیەکی سەرنووسەری بۆ نموونەی هەڵبژێردراو، نەک خشتەیەکی کاتی کە دەبێت هەموو ڕووداوێکی داهاتوو شوێنی بکەوێت. پێویستە نموونەکان لەسەر بنەمای بەڵگەکانی خۆیان بمێننەوە یان ڕەت بکرێنەوە. دانپێدانانی فەرمیش سەرچاوەیەکە کە دەبێت بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت: لەوانەیە تەنها ئەوە بسەلمێنێت کە دەسەڵاتداران چییان وتووە، بەبێ ئەوەی بە شێوەیەکی سەربەخۆ ڕاستییەکانی پشت وتەکە یان تەواوێتیی لێدوانەکە بسەلمێنێت.
تۆمارەکانی سەرچاوەی ئەرشیڤ بدۆزەرەوە

دوو وتار کە هەمان ڕاپۆرتی ئاژانسێک دووبارە دەکەنەوە، مەرج نییە دوو بەڵگەی سەربەخۆ و جیاواز بن. بەراوردێکی بەهێزتر، تۆماری سەرەکیی پشت هەر گێڕانەوەیەک دەستنیشان دەکات و ڕوونی دەکاتەوە کە ئایا شایەتحاڵەکان، بەڵگەنامەکان یان میتۆدە لێکۆڵینەوەییەکان جیاوازن یان نا. ئەمەش ڕێگری دەکات لەوەی دووبارەبوونەوە وەک پشتڕاستکردنەوەی ڕاستەقینە دەربکەوێت.
وێنەکانیش پێویستیان بە هەمان ئاستی وریایی هەیە. وێنەیەک دەتوانێت کۆبوونەوەیەک، دیمەنی دەرەوەی زیندانێک یان یادپێکردنێک پێشان بدات، بەڵام ناتوانێت بە تەنیا هۆکاری مردن دەستنیشان بکات. پشکنینی بڵاوکراوەکانی پێشوو زۆر گرنگە کاتێک وێنەیەکی کۆن لە پاڵ بانگەشەیەکی نوێدا بڵاودەکرێتەوە. وێنە مێژووییەکەی ئێڤین لەم بەشەدا بە ڕوونی خراوەتە پاڵ سەرچاوە ئەرشیڤییەکەی؛ ئەمە وێنەی بارودۆخی ئێستا یان بەڵگەی تۆمەتێکی دیاریکراو نییە.
میتۆدی پشتڕاستکردنەوە بخوێنەرەوە
ژمارەیەکی گشتیی فەرمی، لیستێکی ناوە تۆمارکراوەکان و خەمڵاندنێک، لەوانەیە پۆلێنی جیاواز بژمێرن یان ماوەی جیاواز بگرنە خۆ. ناکۆکیی نێوانیان گرنگە، بەڵام تەنها قەبارەی جیاوازیی ژمارەکان هۆکاری دروستبوونی ئەو جیاوازییە دەستنیشان ناکات. بەراوردکارییەکی بەسوود، پێناسەی هەر سەرچاوەیەک و ڕوونکردنەوەی خودی سەرچاوەکە بۆ سنووردارێتییەکانی لەخۆدەگرێت.
ناوە دووبارەبووەکان، شێوازە جیاوازەکانی پیتچنین (نووسینی ناو)، کەیسەکانی ژێر پێداچوونەوە و بەروارە نادیارەکانی ڕووداوەکان دەتوانن بەراوردکارییەکان ئاڵۆز بکەن. پێویستە لەسەر ئاستی تۆمارەکان لێکۆڵینەوەیان لێ بکرێت نەک بەو گریمانەیە یەکلایی بکرێنەوە کە بەرزترین یان نزمترین ژمارە مەرجە دروست بێت. سیستەمی بەدواداچوونی قوربانییەکان ئەم پرسیارانە بە ڕوونی دەهێڵێتەوە، و بنکەدراوەی ناودێرکراویش تێڕوانینێکی وردتر بۆ کەیسە بەڵگەدارە تاکەکەسییەکان دەستەبەر دەکات.
ڕاپۆرتە بەروارکراوەکانی قوربانییەکان بەراورد بکە
پشکنینی ناوە تۆمارکراوەکان بە شێوەی تاکەکەسی
ڕاگەیەندراوێکی ڕاستکراوە پێویستە دەستنیشانی بکات چی گۆڕاوە و لەبەر چی گۆڕاوە، بەبێ ئەوەی شوێنپێی سەرچاوە بنەڕەتییەکە بسڕێتەوە. ئەمە بەسەر بەروارێکی هەڵە، ژێرنووسی وێنەیەک، کۆیەکی پێداچوونەوەبۆکراو، یان سەرچاوەیەک کە چیتر پشتگیری لەو داڕشتنە ناکات کە پێوەی بەستراوەتەوە، جێبەجێ دەبێت. هێشتنەوەی تۆمارێک بە شێوەیەکی کراوە بۆ پێداچوونەوە هێزە نەک دانپێدانان بەوەی هەموو بەڵگەکان وەک یەک جێی گومانن.
ئەو خوێنەرانەی کە لەم پەڕەیە دەگێڕنەوە پێویستە بەستەری سەرچاوە دیاریکراوەکە پێڕەو بکەن و مەرج و تێبینییەکانی لەگەڵ خۆیاندا بگوازنەوە. فایلی بەراوردکاری کە لەلایەن ئامێرەوە دەخوێندرێتەوە بەسوودە بۆ دۆزینەوەی ئیدیعاکان، بەڵام جێگەی ڕاپۆرتە بنەڕەتییەکە ناگرێتەوە. جیاوازی نێوان دۆزینەوەیەکی بەبەڵگەکراو، تۆمەتێکی ڕاپۆرتکراو، و لێکدانەوەیەکی دەستەی نووسەران دەبێت لە هەموو پوختەکردن و بەکارهێنانەوەیەکدا وەک خۆی بمێنێتەوە.
دۆکومێنتارییەکان
فیلمە دۆکومێنتارییە درێژەکان لەسەر ئێران
فیلمی درێژ، لێکۆڵینەوە و زنجیرەیەکی سێ بەشی لەسەر ڕاپەڕین، سەرکوت و ئەو کەسانەی لە پشت تۆمارەکەوەن.
هەموو پرسیارەکانی تایبەت بە ئێران، وەڵامدراونەتەوە
هەموو پرسیار و وەڵامە سەرچاوەدارەکانی ئەم ئەرشیفە، لە یەک لاپەڕەدا کۆکراونەتەوە. سەرەتا وەڵامە کورتەکان، لەگەڵ بەستەرێک بۆ لاپەڕەی تەواو لە پشت هەر یەکێکیانەوە.
تۆمارەکە بە زمانی ڕەسەنە؛ وەسفەکان وەرگێڕدراون.