Iran Holocaust
تۆمارێکی بەڵگەنامەیی لە 47 ساڵ سەرکوتکاری
چۆن جیهان لە ئاست ئێرانییەکان لەژێر دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامیدا شکستی هێنا — وێنەکان، قوربانییە ناودارەکان و سەرچاوە سەرەکییەکان بە 17 زمان.
پێشکەشە بەو زیاتر لە چل هەزار ئێرانییەی کە لە دوو شەودا کوژران — و بە هەر ژن، پیاو و منداڵێک کە پێشتر و دواتر کوژراون، لەپێناو داواکردنی ژیانێکی ئازاد.1979 — 2026
بۆچی ئەم تۆمارە هەیە.
بۆ ماوەی چل و حەوت ساڵە جیهان سەیری دەوڵەتێکی تیۆکراسی دەکات کە خەڵکی خۆی دەکوژێت، و سیاسەتی نێودەوڵەتی بەردەوام وەک کێشەیەک بۆ بەڕێوەبردن مامەڵەی لەگەڵ کۆماری ئیسلامی کردووە نەک وەک ڕژێمێک کە پێویستە لێپرسینەوەی لەگەڵ بکرێت. بەڵگەکان لە ناو سەدان ڕاپۆرتی هەواڵ، لێژنەکانی ڕاستی دۆزینەوە، بەڵگەنامە دزەپێکراوەکان و ئەرشیفەکانی مافی مرۆڤدا هەن — بەڵام بە پەرش و بڵاوی ماونەتەوە.
ئەم سایتە بەپێی کات لە یەکەم لە سێدارەدانەکانی سەر بانی قوتابخانەی ڕەفاهـ لە شوباتی 1979 دەست پێ دەکات تا کۆمەڵکوژییە بەڵگەنامەدارەکانی ساڵانی 2025–26 و ئەو جەنگەی دوای ئەوە هات. ناوی قوربانییەکان و ناوی تاوانباران دەهێنێت. ئاماژە بە وێنەکان، بەڵگەنامە سەرەکییەکان، و لێژنەی ڕاستی دۆزینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان، Amnesty International، Human Rights Watch، ناوەندی بەڵگەنامەکردنی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران، ناوەندی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران، HRANA، ئێران ئینتەرناشناڵ، BBC، Reuters، Associated Press و New York Times دەکات.
هەروەها پرسیارێکی نائارامکەر دەخاتە ڕوو: بۆچی وەڵامە جیهانییەکان هێندە بە شێوەیەکی درێژخایەن ناهاوسەنگ بوون؟ بۆچی وەزارەتەکانی دەرەوەی ئەوروپا یەک Mahsa Jina Amini شەرمەزار دەکەن و 5,000 کەسی دواتر نا؟ بۆچی بەشێک لە چەپی ڕۆژئاوا بێدەنگ دەبن کاتێک ژنانی ئێرانی بەهۆی لابردنی سەرپۆش فیشەک دەنرێت بە چاوەکانیانەوە؟ بۆچی واشنتۆن سزای پۆلیسی ڕەوشت دەدات لەکاتێکدا گەشت لەو ئێرانییانە قەدەغە دەکات کە هەر خۆیان بەدەست ئەو پۆلیسەوە ناڵاندوویانە؟
زستانی خوێناوی، بە ژمارە.
ئامارەکان لە HRANA، Amnesty International، BBC و ئێران ئینتەرناشناڵ کۆکراونەتەوە. هەر ژمارەیەک کەمترین ڕادەیە — پچڕانی ئینتەرنێت بەردەوامە لە شاردنەوەی ئەوەی کە دەکرێت بژمێردرێت.
42,000+
خۆپیشاندەرانی کوژراو بەدەستی هێزە ئەمنییەکان لە دوو هەفتەی یەکەمی نائارامییە سەرتاسەرییەکاندا ڕاپۆرت کراون.
200+
شار و شارۆچکە ئێرانییەکان کە لە 28ی کانوونی یەکەمی 2025ەوە خۆپیشاندانیان تێدا بەڵگەنامە کراوە — گەورەترین ڕاپەڕین لە دوای 1979وە.
100,000+
دەستگیرکردنە تۆمارکراوەکان لە ماوەی 50 ڕۆژی زستانی خوێناویدا (Crimson Winter)، بە خوێندکاران، پزیشکان، پارێزەران و ڕۆژنامەنووسانیشەوە.
8 — 9 ی کانوونی دووەم
ئەو 48 کاتژمێرەی کە تۆمارە دزەپێکراوەکانی پزیشکی دادوەری، شایەتحاڵی پزیشکان و ڤیدیۆ پشتڕاستکراوەکان گەورەترین کۆمەڵکوژی تێدا بەدیکۆمێنت دەکەن.
ئەوەی کامێراکان هێشتا توانییان تۆماری بکەن.
سەرەڕای پچڕانی نزیکەی تەواوەتی ئینتەرنێت، دیمەنە پشتڕاستکراوەکان و ڕاپۆرتە فەرمییەکان گەیشتنە جیهانی دەرەوە. چوار ڕاپۆرت — لە BBC News، France 24، DW News و Iran International English — کە ئەوەی لە نێوان کانوونی یەکەمی 2025 و شوباتی 2026 لە ئێران ڕوویدا بەدیکۆمێنت دەکەن.
ڤیدیۆ هاوپێچکراوەکان لە یوتیوب لە ژێر مەرجەکانی کەناڵە پەیوەندیدارەکاندا میوانداری دەکرێن. دانانیان لێرە بۆ مەبەستی بەدیکۆمێنتکردن و پەروەردەییە.
ئەوەی ڕوویدا، بەپێی ڕیزبەندی کات.
-
1
28ی کانوونی یەکەمی 2025
ناڕەزایەتییەکانی نان، سووتەمەنی و دراو لە Rasht دەستیپێکرد و لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا بۆ تاران، مەشهەد، ئەسفەهان، شیراز، تەورێز و Karaj تەشەنەی سەند دوای ئەوەی بەهای ڕیاڵ بۆ زیاتر لە 1,500,000 بەرامبەر دۆلار دابەزی.
-
2
8 — 9ی کانوونی دووەمی 2026 · ئەو دوو شەوە
بڕانی تەواوەتی ئینتەرنێت پێش دەسپێکی ئۆپەراسیۆنێکی هەماهەنگیکراوی سەرتاسەری بە تەقەی ڕاستەوخۆ دێت. پزیشکان، کارمەندانی پزیشکی دادوەری و ڤیدیۆ پشتڕاستکراوەکان ژمارەی کوژراوان لە تەنها 48 کاتژمێردا بە هەزاران کەس دەخەمڵێنن.
-
3
14ی کانوونی دووەمی 2026
بەشی BBC Verify دیمەنەکانی پزیشکی دادوەری لە تاران پشتڕاست دەکاتەوە کە ڕیزێک تەرم و جەنجاڵی خەڵک نیشان دەدەن کە بەدوای بێسەروشوێنەکاندا دەگەڕێن. نیشانەشکێنەکان لەسەر سەربانەکان لە دیمەنە پشتڕاستکراوەکانی تری 26ی کانوونی دووەمدا دەردەکەون.
-
4
3ی شوباتی 2026
فەرمانە دزەپێکراوەکانی سوپای پاسداران (IRGC) کە ئاماژە بە کۆمەڵکوژییەکی پێشوەختە پلان بۆ داڕێژراو دەکەن، لە ڕاپۆرتە سەربەخۆکاندا بڵاودەبنەوە. باس لەوە دەکرێت پزیشکان بەهۆی چارەسەرکردنی خۆپیشاندەرانی بریندار لە کلینیکە تایبەتەکاندا دەستبەسەر کراون.
-
5
18ی شوباتی 2026 · چلەی ماتەمینی
ڕێوڕەسمە ئاینییە تەقلیدییەکانی چلەی ماتەمینی بۆ کوژراوانی کانوونی دووەم، دەگۆڕێن بۆ خۆپیشاندانی دژە ڕژێم لە زیاتر لە پەنجا شاردا. جەماوەر لە گۆڕەپانی کاجی تاران ناوی ڕەزا پەهلەوی دەڵێنەوە.
-
6
22 — 23ی شوباتی 2026
شەپۆلێکی نوێی ناڕەزایەتی خوێندکاران لە تاران هاوکاتە لەگەڵ کۆبوونەوەی هێزی دەریایی ئەمریکا لە کەنداو. فڕۆکەیەکی جەنگی F-4ی سوپای پاسداران لە نزیک هەمەدان دەکەوێتە خوارەوە. وەزیری دەرەوە ئاماژە بە "دەرفەتێکی باش" بۆ دەرچەیەکی دیپلۆماسی دەکات.
"بە چاوی خۆم بینیم."
"ئەوان ڕاستەوخۆ تەقەیان لە ڕیزی خۆپیشاندەران دەکرد، و خەڵکەکە لەو شوێنەی وەستابوون دەکەوتن."
"پێش ئەوەی تەرمەکان تەواو بن، کیسەی تەرممان لێ بڕا. ڕێڕەوەکان شوێنی پێ لێ نەمابوو."
«ڕژێمەکە ئینتەرنێتی کوژاندەوە و چەکەکانی هەڵکرد. هەردوو سویچەکە لە هەمان دەستدان.»
«ئەوان لە شەقامەکاندا دەمانکوژن و ناوی دەنێن نەزم و ئاسایش. ئێمە چیتر مۆڵەت بۆ ژیان وەرناگرین.»
«بە دەستەکانی خۆم خوێنم لەسەر شۆستەکان شۆردەوە. بۆنەکەی لێ ناچێت. من تەمەنم نۆزدە ساڵە.»
«براکەمیان سەعات ٣ی بەیانی لە جێگەکەی برد. فەرمانمان پێکرا پێش خۆرهەڵات تەرمەکەی لە حەوشەکە وەربگرینەوە و بە بێدەنگی بێژێین.»
«کاتێک ئینتەرنێت گەڕایەوە، مردووەکان پێشتر نێژرابوون. ڕژێم کاتی توندوتیژییەکانی لەگەڵ ئەو تاریکییەدا ڕێکدەخات کە خۆی دروستی دەکات.»
«خوشکەکەم تەمەنی چواردە ساڵ بوو. تابلۆیەکی بەدەستەوە بوو کە لەسەری نووسرابوو 'Zan, Zendegi, Azadi'. لەسەر بانێکەوە فیشەکیان نا بە سەریەوە. من ئەمە دەنووسم چونکە ئەگەر من ناوی نەهێنم، کەس نایهێنێت. ناوی ئەو سەحەر بوو.»
هەشت بەش، یەک تۆمار.
هەر بەشێک لاپەڕەی تایبەت بە خۆیەتی. بەپێی کات بەسەرەکردنی ڕووداوەکان بڕۆ، یان باز بدە بۆ ئەو بەشەی کە زیاتر دەتەوێت بیخوێنیتەوە.
ڕاپەڕینەکە.
لە سەربانی قوتابخانەی ڕەفا لە شوباتی ١٩٧٩وە تا شەقامەکانی Rasht لە شوباتی ٢٠٢٦.
دوو شەوەکە.
ئەوەی شایەتحاڵەکان، پزیشکەکان، کۆنووسە دزەپێکراوەکان و تۆمارەکانی ساردخانە دەڵێن لەو دوو شەوەدا ڕوویداوە.
ڕووخساری مردووەکان.
وێنەی ئەوانەی کوژران، هەڵواسران و لە ڕیزە بێناوەکاندا نێژران. هەر ڕووخسارێک ڕەتکردنەوەیەکی بچووکی ئامارەکانە.
دیاسپۆرا و خۆپیشاندانەکانی دەرەوە.
تارانجلس، تۆرۆنتۆ، لەندەن، بەرلین، پاریس، ستۆکهۆڵم، سیدنی — گردبوونەوەکان و میدیای تاراوگە.
پەهلەوی و ڕەوتەکانی ئۆپۆزیسیۆن.
مەنشووری مەهسا، ڕەزا پەهلەوی، Alinejad، ئیسماعیلیون، Boniadi، کەریمی — و ئەوەی پشتگوێ خراوە.
دووڕوویی جیهان.
سزای سیمبولەکان بدە، مۆڵەتی بەرمیلەکان بدە — و ناوەکەشی بنێ «خۆپارێزی».
بێدەنگی ڕەتبکەرەوە.
ئەوەی حکومەتەکان، میدیاکان و خەڵکی ئاسایی دەتوانن ئەنجامی بدەن — و کتێبی ئەلیکترۆنی تەواو بۆ دابەزاندن.
کتێبی ئەلیکترۆنی بخوێنەرەوە.
شانزدە بەش، کتێبنامەیەک، زیاتر لە دووسەد پەراوێز — هەر ئاماژەیەک بەستەرکراوە.
دوو شەو
چل هەزارەکە: ئاوەدانکردنەوەیەک بۆ ئەو دوو شەوەی کە ئێران لەسەر ئاستێکی پیشەسازی نەتەوەکەی خۆی کوشت.
گێڕانەوەکە بخوێنەرەوە ← قوربانییە ناوبراداوەکاندەموچاوەکان
وێنە، ناو، تەمەن و شوێنی کوژرانی هەریەکەیان — ڕووخسارێک بۆ هەر ئامارێک.
بیانبینە ← 1979 — 2026هێڵی کاتیی کارلێکەر
چل و حەوت ڕووداوی سەرەکی، لە لەسێدارەدانەکانی قوتابخانەی ڕەفاوە تا زستانی مۆر (Purple Winter).
هێڵی کاتییەکە بکەرەوە ← داتاسێتی گەڕانپێکراوبنکەدراوەی قوربانیان
تۆمارە پشتڕاستکراوەکان لەگەڵ سەرچاوەکان، دەتوانرێت بەپێی ساڵ، شار و هۆکاری مردن جیابکرێنەوە.
بگەڕێ لە بنکەدراوەکەدا → شایەتحاڵی و دژایەتیڤیدیۆکان
وتار، شایەتحاڵی و ڕاپۆرت لە سەرچاوە ئێرانی و نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤەوە.
تەماشا بکە → کارێک بکەهەنگاو
هەنگاوی کۆنکرێتی کە ڕۆژنامەنووسان، یاسادانەران و هاووڵاتیان دەتوانن لەم هەفتەیەدا بیگرنەبەر.
چالاکییەکان ببینە →