پلیس اخلاق ایران چیست؟
گشت هدایت (به فارسی: گشت ارشاد، گشت ارشاد) یک واحد تخصصی از نیروی انتظامی فراجا است که در سال ۲۰۰۵ در دوران ریاست جمهوری محمود احمدینژاد ایجاد شد. مأموریت رسمی آن اجرای تفسیر جمهوری اسلامی از «عفت عمومی» است — که عمدتاً به پوشش، مو و رفتار زنان در فضاهای عمومی معطوف است.
پلیس اخلاق از کجا آمده است؟
حجاب اجباری با فرمان آیتالله خمینی در مارس ۱۹۷۹ تحمیل و در سال ۱۹۸۳ قانونی شد. از ۱۹۷۹ تا ۱۹۹۲ اجرای آن بر عهده کمیته (کمیتههای انقلابی) و بسیج بود. گشت هدایت در سال ۲۰۰۵ جایگزین «گشتهای عفت» قبلی شد تا حضوری یونیفورمپوش و آشکارتر با ونهای مشخص داشته باشد.
پلیس اخلاق چگونه عمل میکند؟
گشتهای دو تا چهار نفره — معمولاً یک زن با چادر، دو مرد — با ونهای سفید و سبز در ورودیهای مترو، پارکها، مراکز خرید و دروازههای دانشگاه فعالیت میکنند. زنانی که تخلف کنند هشدار داده میشوند، عکسبرداری میشوند و اغلب به زور سوار ون شده و به یک مرکز بازداشت از نوع «وزارا» برای جلسات «بازآموزی»، جریمه یا انتقال به دادگاه فرستاده میشوند.
آیا پلیس اخلاق مهسا امینی را کشت؟
در ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۲ یک واحد گشت هدایت مهسا (ژینا) امینی، ۲۲ ساله، را در ایستگاه مترو حقانی در تهران بازداشت کرد. ظرف دو ساعت او در مرکز بازداشت وزرا با علائم ضربه شدید به سر فرو ریخت؛ او در ۱۶ سپتامبر درگذشت. هیئت حقیقتیاب مستقل بینالمللی سازمان ملل متحد در مورد ایران در سال ۲۰۲۴ به این نتیجه رسید که مرگ او نتیجه «خشونت فیزیکی» مأموران دولتی بوده است.
آیا گشت ارشاد واقعاً در سال ۲۰۲۲ تعلیق شد؟
در دسامبر ۲۰۲۲، در اوج اعتراضات زن، زندگی، آزادی، محمدجعفر منتظری، دادستان کل کشور، اعلام کرد که گشت ارشاد «تعطیل» شده است. وزارت کشور هرگز این موضوع را تأیید نکرد، هیچ حکم رسمی صادر نشد و ظرف چند هفته گشتها در تهران و سایر شهرها مشاهده شدند. «تعلیق» یک اطلاعات نادرست برای مخاطبان بینالمللی بود.
طرح نور ۲۰۲۴ چیست؟
در ۱۳ آوریل ۲۰۲۴، فراجا طرح نوررا اعلام کرد، یک سرکوب سراسری تشدیدشده علیه بیحجابی. ظرف چند هفته، صدها زن بازداشت شدند، کسبوکارهایی که به مشتریان بدحجاب خدمات میدادند پلمب شدند و حداقل یک زن — آرزو بدری — در مازندران هنگامی که از توقف خودروی خود خودداری کرد، بر اثر تیراندازی پلیس از ناحیه کمر هدف قرار گرفت و فلج شد. طرح نور تا سال ۲۰۲۶ ادامه دارد.
قربانیان نامبرده دیگر
- آرمیتا گراوند، ۱۶ ساله — در ۱ اکتبر ۲۰۲۳ پس از برخورد با مأموران حجاب در متروی تهران بیهوش شد؛ در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۳ درگذشت.
- آرزو بدری، ۳۱ ساله — در ژوئیه ۲۰۲۴ در شهر نور، مازندران، بر اثر شلیک مأموران فراجا به ریه و ستون فقراتش، از ناحیه کمر فلج شد.
- رویا حشمتی — در ژانویه ۲۰۲۴ به دلیل انتشار عکسی بدون حجاب در فضای مجازی به ۷۴ ضربه شلاق محکوم شد؛ حکم اجرا شد.
حقایق کلیدی در یک نگاه
- نام رسمی: گشت ارشاد، واحدی از فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (فراجا).
- تأسیس: ۲۰۰۵–۲۰۰۶ در دوران ریاست جمهوری محمود احمدینژاد، با ادغام نهادهای اجرایی که به کمیته انقلاب اسلامی ۱۳۵۸ بازمیگردد.
- مبنای قانونی: ماده ۶۳۸ قانون مجازات اسلامی که ظاهر شدن در ملأ عام بدون «حجاب شرعی» را به ۱۰ روز تا دو ماه حبس یا جزای نقدی محکوم میکند.
- معروفترین مرگ در بازداشت: مهسا ژینا امینی، ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲.
- ادعای تعلیق: دسامبر ۲۰۲۲ — هرگز به عنوان یک دستور قانونی صادر نشد و ظرف چند هفته نقض شد.
- شکل کنونی: طرح نور از آوریل ۲۰۲۴ — نظارت تصویری، پیامک هشدار، توقیف خودرو، پلمب کسبوکارها و از سرگیری گشتهای خیابانی.
حکایت گشت ارشاد از کجا آغاز شد
اجرای قانون حجاب در ایران از سال ۱۳۸۴ شروع نشد؛ بلکه هفتههایی پس از انقلاب آغاز شد. در فروردین ۱۳۵۸ آیتالله خمینی به زنان شاغل در ادارات دولتی دستور داد با حجاب سر کار حاضر شوند و تظاهرات علیه این دستور - شش روز اعتراض گسترده دهها هزار زن در تهران - نخستین مخالفت خیابانی بود که دولت جدید با آن روبهرو شد. سپس اجرای این قانون از نهادهای مختلفی گذشت که هر کدام از نهاد قبلی رسمیتر بودند.
| دوره | نهاد | روش |
|---|---|---|
| ۱۳۵۸–۱۳۶۲ | کمیته (کمیتههای انقلاب) | گشتهای مسلح نامنظم؛ تذکر لفظی، ضرب و شتم، بازداشت زنان «بدحجاب» |
| 1983 | مجلس حجاب اجباری را قانونی میکند | ماده ۱۰۲ قانون مجازات، شلاق تا ۷۴ ضربه را معرفی میکند |
| 1990s | گشتهای بسیج و شهرداری | کمپینهای فصلی «عفت عمومی»، بهویژه هر بهار |
| ۱۳۷۵–۱۳۸۴ | امکن (دفتر نظارت بر اماکن عمومی) | یورش به کافهها، مهمانیها، مغازهها؛ هدف قرار دادن زوجها و کسبه |
| ۱۳۸۴–۱۴۰۱ | گشت ارشاد | ونهای مخصوص، ایستهای خیابانی، بازداشتگاههای «ارشاد» مانند وزیرا |
| ۱۴۰۳–اکنون | طرح نور | دوربینهای تشخیص چهره، پیامک، توقیف خودرو، پلمب کسبه ناهنجار، مأموران نامحسوس |
یک ایست بازرسی چگونه کار میکرد
سازوکار در سراسر کشور یکسان بود و مهم است زیرا توضیح میدهد که چگونه یک برخورد معمولی میتوانست به مرگ ختم شود. یک ون با خدمه مختلط - مأموران مرد یونیفورمپوش و مأموران زن چادری - در یک پایانه حمل و نقل، خیابان خرید یا ورودی پارک توقف میکرد. یک زن متوقف میشد، به او گفته میشد که حجاب، قد روپوش، شلوار یا آرایشش ناهنجار است و به او گزینهای داده میشد که به ندرت واقعی بود: در محل تعهدنامه امضا کند یا به یک مرکز «ارشاد» برده شود تا در کلاسی شرکت کند و با یکی از بستگان مرد تماس بگیرد که با لباس عوضی او را تحویل بگیرد.
نبود اتهام کتبی به این معنا بود که هیچ سابقهای برای اعتراض وجود نداشت. بازداشتشدگانی که ساعتها نگه داشته میشدند بدون مدرک آزاد میشدند؛ جراحات وارده در داخل ون یا راهرو هیچ رد اداری بر جای نمیگذاشت. این ناپیدایی ساختاری دقیقاً همان دلیلی است که پرونده امینی به جای هر سند رسمی، به یک اسکن بیمارستانی لو رفته وابسته شد.
نمونههای نامبردار از مرگ و جراحت در بازداشت
مرگ امینی اولین مورد نبود. الگوی بازداشت یک زن به خاطر حجاب و بازگرداندن جسد یا مجروح شدید او به خانواده، در دو دهه مستندسازی عفو بینالملل، هنگاو و مرکز عبدالرحمن برومند تکرار شده است.
| نام | تاریخ | شرایط |
|---|---|---|
| زهرا بنییعقوب، ۲۷ ساله | اکتبر ۲۰۰۷ | پزشکی که هنگام قدم زدن با نامزدش توسط گشت «عفت عمومی» در همدان بازداشت شد؛ ظرف ۴۸ ساعت در بازداشت جان باخت. دولت آن را خودکشی خواند؛ خانوادهاش آن را رد کردند. |
| مهسا جینا امینی، ۲۲ ساله | ۱۳ تا ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲ | در ایستگاه مترو حقانی بازداشت شد، در مرکز وزرا از حال رفت و سه روز بعد بر اثر ضربه به سر درگذشت. |
| آرمیتا گراوند، ۱۶ ساله | ۱ اکتبر ۲۰۲۳ | پس از برخورد با مأموران اجرایی در متروی تهران از حال رفت؛ در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۳ بدون معاینه مستقل درگذشت. |
| رویا حشمتی | ژانویه ۲۰۲۴ | به دلیل انتشار عکسی بدون حجاب به ۷۴ ضربه شلاق محکوم و تازیانه زده شد؛ روایت خود را از اجرای حکم منتشر کرد. |
| آرزو بدری | ژوئیه ۲۰۲۴ | در مازندران پس از آنکه خودرویش به دلیل تخلف حجاب متوقف نشد، توسط پلیس هدف گلوله قرار گرفت و فلج شد. |
«انحلال»ی که هرگز رخ نداد
در ۳ دسامبر ۲۰۲۲، دادستان کل محمدجعفر منتظری در یک کنفرانس مذهبی گفت که گشت ارشاد «از همان جایی که راهاندازی شد، تعطیل شده است». رسانههای بینالمللی انحلال پلیس اخلاق را گزارش کردند. ظرف ۷۲ ساعت، رسانههای دولتی روشن کردند که قوه قضائیه اختیار انحلال یک واحد پلیس را ندارد، هیچ دستوری صادر نشده، و اجرای حجاب «با روشهای جدید ادامه مییابد». هیچ فرمانی هرگز منتشر نشد. آنچه تغییر کرد تاکتیکها بود: تعداد کمتر ونها در مقابل دوربین در ماههایی که خیابانها هنوز برای دولت خطرناک بود، سپس تغییر به سمت اجرایی که ویدئویی بر جای نمیگذارد.
طرح نور: اجرا بدون ون
طرح نور که در ۱۳ آوریل ۲۰۲۴ اعلام شد، اجرای آشکار را بازگرداند و یک لایه زیرساختی به آن افزود. دوربینهای ثابت و سیار زنان بیحجاب در خودروها را شناسایی میکنند؛ مالک ثبتشده ابتدا یک پیامک هشدار، سپس احضاریه و در نهایت توقیف خودرو دریافت میکند. کسبوکارهایی که به مشتریان بیحجاب خدمات میدهند پلمب میشوند — از سال ۲۰۲۴ صدها کافه، داروخانه و کلینیک بسته شدهاند. واحدهای مأموران لباس شخصی در ایستگاههای مترو و فرودگاهها فعالیت میکنند. مجازاتهای غیرحبسی — جریمه، ممنوعالخروجی، مسدود شدن خدمات بانکی، محرومیت از امتحانات دانشگاه — بیشتر کار را انجام میدهند، زیرا فیلمبرداری از آنها دشوارتر است.
لایحه حجاب و عفاف در انتظار تصویب، این موارد را مبنای قانونی قرار میدهد و شامل جریمههای تصاعدی، حبس تا ده سال برای «سازمانیافته» عدم رعایت، و وظایف قانونی صاحبان کسبوکار برای گزارش مشتریان است. این لایحه در سپتامبر ۲۰۲۳ به تصویب مجلس رسید، مکرراً توسط شورای نگهبان بازگردانده شد و از دسامبر ۲۰۲۴ به جای لغو، در حالت تعلیق قرار دارد. جزئیات کامل در صفحه قانون حجاب.
تحریمها و پاسخگویی
گشت ارشاد به عنوان یک نهاد، فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران، و فرماندهان نامبرده از جمله حسین اشتری، رئیس سابق فراجا، و حسین رحیمی، فرمانده پلیس تهران، از اکتبر ۲۰۲۲ توسط اتحادیه اروپا، بریتانیا، ایالات متحده و کانادا به دلایلی از جمله مرگ مهسا امینی و سرکوب خشونتآمیز اعتراضات تحریم شدهاند. تحریمها داراییها را مسدود و ممنوعیت سفر اعمال میکنند؛ اما به خودی خود اجرا را متوقف نمیکنند. مسیرهای کنونی کمپین، از جمله فهرست عاملان نامبرده و الگوهای نامه، در صفحه تحریمها و صفحه کمپینها.
پرسشهای متداول
آیا پلیس اخلاق در سال ۲۰۲۶ هنوز وجود دارد؟
بله. گشت ارشاد هرگز بهطور قانونی منحل نشد. پس از یک دوره آرامتر در سال ۲۰۲۳، در آوریل ۲۰۲۴ با طرح نور بهطور آشکار بازگشت، همراه با نظارت تصویری، پیامکهای هشدار، توقیف خودرو و پلمب کسبوکارها.
مجازات حجاب نکردن در ایران چیست؟
ماده ۶۳۸ قانون مجازات اسلامی برای این جرم ۱۰ روز تا دو ماه حبس یا جزای نقدی تعیین کرده است. اما در عمل، بیشتر مجازاتها اکنون اداری است: جریمه نقدی، ضبط خودرو، ممنوعیت سفر، محرومیت از خدمات عمومی، اخراج از کار یا محرومیت از تحصیل. همچنین احکام شلاق اجرا شده، مانند پرونده رویا حشمتی در ژانویه ۲۰۲۴.
چه کسی گشت ارشاد را اداره میکند؟
این گشت واحدی از فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (فراجا) است که به وزارت کشور و نهایتاً به رهبر معظم انقلاب گزارش میدهد. فرماندهان آن از اکتبر ۲۰۲۲ توسط اتحادیه اروپا، بریتانیا، آمریکا و کانادا تحریم شدهاند.
آیا پلیس اخلاق در دسامبر ۲۰۲۲ منحل شد؟
خیر. اظهارات دادستان کل کشور بهطور گسترده بهعنوان انحلال گزارش شد، اما هیچ دستور قانونی صادر نشد و مقامات ظرف چند روز تأیید کردند که اجرای حجاب با روشهای دیگر ادامه خواهد یافت.
هر سال چند زن تحت تأثیر قرار میگیرند؟
مقامات ایرانی اعلام کردند که در ماههای اول طرح نور در سال ۲۰۲۴ بیش از یک میلیون اخطار خودرویی صادر شده است. تأیید مستقل این آمار غیرممکن است، زیرا بیشتر اقدامات اجرایی هیچ سند عمومی تولید نمیکنند، که خود یکی از ویژگیهای مستند این سیستم است.
