ئێران ساڵانە چەند کەس ئێعدام دەکات؟
ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران (IHR) تۆماری کردووە ٩٧٢ ئێعدام لە ساڵی ٢٠٢٤ — بەرزترین ژمارەی ساڵانە لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە — و لانیکەم ١,٥٠٠+ ئێعدام لە ساڵی ٢٠٢٥، بەرزترین ژمارە لە کۆمەڵکوژییەکانی ١٩٨٨ەوە. ئێران نزیکەی سێ لە چوار ئێعدامی تۆمارکراو لە جیهانداپێکهێناوە. ژمارەکانی ئێرە تەنها ئێعدامە پەیوەندیدارەکان بە خۆپیشاندان دەگرێتەوە؛ ئێعدامەکانی پەیوەست بە ماددەی هۆشبەر و تاوانی ئاسایی بە جیا لەلایەن IHRەوە ڕێک دەخرێن.
٢٠٢٢–٢٠٢٣ — جێبەجێکردنی سزای مردن بۆ ژن، ژیان، ئازادی
- موحسین شەکاری، ٢٣ ساڵ — لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ لە تاران هەڵواسرا. تۆمەت: "محاربە" (شەڕ لەگەڵ خودا) بەهۆی بریندارکردنی ئەندامێکی بەسیج. یەکەم خۆپیشاندەر بوو لە ڕاپەڕینەکەدا کە لە سێدارە درا.
- مەجیدڕەزا ڕەحناوەرد، ٢٣ ساڵ — لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ بە شێوەیەکی گشتی لە مەشهەد هەڵواسرا. تۆمەت: "محاربە".
- محەممەد مەهدی کەرەمی، ٢٢ ساڵ — لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ لە کەرەج هەڵواسرا. تۆمەت: "ئەفساد لەسەر زەوی". پاڵەوانی کاراتێ؛ لەگەڵ حوسێنی بە هاوبەشی دادگاییکرا.
- سەید محەممەد حوسێنی، ٣٩ ساڵ — لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ لە کەرەج هەڵواسرا. ڕاهێنەری خۆبەخشی منداڵان. ڕاپۆرت کراوە لە کاتی لێکۆڵینەوەدا لێی دراوە و بە تەزووی کارەبا لێی دراوە.
- ساڵح میرهاشمی · مەجید کازمی · سەعید یەعقوبی — لە ١٩ی ئایاری ٢٠٢٣ لە ئەسفەهان هەڵواسران. بە کەیسی "خانەی ئەسفەهان" ناسراوە. هەموویان ڕاپۆرتی ئەشکەنجەدراون؛ دەنگی دانپێدانانی کازمی لە زیندانەوە ڕژاوە.
- میلاد زۆهرەوەند، ٢١ ساڵ — لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە هەمەدان هەڵواسرا. لە دادگایەکی داخراوەدا تاوانبار کرا.
جێبەجێکردنی سزای مردنی ٢٠٢٤
- محەممەد غۆبادلو، ٢٣ ساڵ — لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ لە کەرەج هەڵواسرا. تووشی نەخۆشی دوو جەمسەری بوو؛ سەرەڕای فەرمانێکی ڕاگرتن، لە سێدارە درا.
- فەرهاد سەلیمی — لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ لە قەزڵ حەسار هەڵواسرا. کوردێکی سوننە بوو کە ١٤ ساڵ بەبێ دادگاییکردنەوە ڕاگیرابوو.
- ڕەزا ڕەسایی، ٣٤ ساڵ — لە ٦ی ئابی ٢٠٢٤ لە سێدارە درا. خۆپیشاندەرێکی کەمینەی ئایینی یارسان بوو لە کرماشان.
- غوڵامڕەزا ڕەسایی — لە ئابی ٢٠٢٤ لە سێدارە درا.
- پەخشان عەزیزی — حوکمی سزای مردنی لە ٢٠٢٤دا پشتڕاست کرایەوە؛ چالاکوانی مافی ژنانی کورد (تا حوزەیرانی ٢٠٢٦ حوکمەکە جێبەجێ نەکراوە).
جێبەجێکردنی سزای مردنی زستانی سووری ٢٠٢٥–٢٠٢٦
لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ بەدواوە، ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران ڕاستەخۆییەکی تیژکراوی حوکمەکانی سزای مردن و جێبەجێکردنیان لە پەیوەندی بە ڕاپەڕینی زستانی سوور ەوە تۆمار کردووە. زۆرێک لە کەیسەکان لە دانیشتنە داخراوەکانی دادگاکانی شۆڕشدا بەبێ پارێزەری سەربەخۆ دادگاییکراون؛ هەندێک لە تۆمەتباران لە چەند ڕۆژێکدا دوای سزادان لە سێدارە دراون. سەیری لیستی ناوی جێبەجێکردنی سزای مردنی خۆپیشاندەران بکە بۆ هەر کەیسیەکی تۆمارکراو، و لەبیرنەکراو بۆ لیستە فراوانەکە.
دۆسیەی تووماج ساڵحی
ڕاپەر تووماج ساڵحی لە مانگی نیسانی ٢٠٢٤ بەھۆی گۆرانییەکانی کە پشتیوانی لە ڕاپەڕینی ژن، ژیان، ئازادی دەکرد، سزای مردنی بەسەردا سەپێنرا. دادگای باڵا لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٤ دوای ناڕەزایەتیی نێودەوڵەتی سزاکەی ھەڵوەشاندەوە؛ ئەو ھێشتا لە بەندیدایە. دۆسیەکەی بەرچاوترین نموونەی بەکارھێنانی سزای مردنە لەلایەن ڕژێمەوە وەک ترساندنی سیاسی.
چ تاوانێک بەکاردەھێنرێن؟
- محاربە ("جەنگ لە دژی خودا") — بەپێی مادەی ٢٧٩ی یاسای سزادان، سزای مردنی لەسەرە.
- ئەفساد فیلئەرض ("گەندەڵی لەسەر زەوی") — مادەی ٢٨٦، ھەروەھا سزای سەربڕین.
- باغی ("یاخیبوونی چەکدارانە") — مادەی ٢٨٧.
ھەر سێکیان بە شێوەیەکی ڕێکوپێک بەسەر خۆپیشاندەراندا دەسەپێنرێت بە پشتبەستن بە دانپێدانانەوەی کە لەژێر ئەشکەنجەدا وەرگیراون، بەبێ مافی ھەڵبژاردنی پارێزەر لە ماوەی لێکۆڵینەوەدا.
ڕاستییە سەرەکییەکان لە یەک شێوە
- ئێران زیاتر لە ھەر وڵاتێکی تر جگە لە چین خەڵک لە سێدارە دەدات، و بە ڕێژەی دانیشتووان زیاتر لە ھەر وڵاتێکی تر لەسەر زەوی.
- 2024: لانیکەم ٩٧٢ لە سێدارەدان لەلایەن ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێرانەوە تۆمار کراوە — بەرزترین ژمارەی ساڵانە لە ماوەی زیاتر لە دوو دەیەدا.
- 2025: زیاتر لە ١،٥٠٠ تۆمار کراوە، بەرزبوونەوەیەکی تیژتر.
- لە سێدارەدانە پەیوەست بە خۆپیشاندانەکان: نۆ کەس دوای ڕاپەڕینی ٢٠٢٢؛ شەپۆلێکی نوێ لە سەرەتای ٢٠٢٦ەوە، لەنێویاندا دە ھەڵواسین لە ٤٢ ڕۆژدا تا ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦.
- تاوانە بەکارھێنراوەکان: محاربە (جەنگ لە دژی خودا)، ئەفساد فیلئەرض (گەندەڵی لەسەر زەوی)، باغی (یاخیبوونی چەکدارانە) — ھەموویان سزای سەربڕینن، ھەموویان گونجاون.
- پرۆسە: دادگاکانی شۆڕش، دانیشتنی داخراو، دانپێدانانەوە لەژێر ئەشکەنجەدا، پارێزەر لە لیستێکی پەسەندکراوەوە دیاری دەکرێت، لە سێدارەدان زۆرجار بەبێ ئاگادارکردنەوەی خێزانەکە ئەنجام دەدرێت.
چۆن کەیسی لەسێدارەدانی خۆپیشاندان دروست دەکرێت
کەیساسەکان بە شێوەیەک شوێنی قاڵبێکی جێگیر دەکەون کە بە پلەی پێویست یەکگرتووە بۆ ئەوەی وەک پرۆسەیەک وەسف بکرێت نەک ڕێکەوت. ئەمە بە وردی لەلایەن ڕێکخراوەی عەفووی نێودەوڵەتی، ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران و شاندی ڕاستیی دۆزینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە تۆمار کراوە.
| قۆناغ | ڕووداوەکان |
|---|---|
| دەستگیرکردن | دەستبەسەرکردن بەبێ بڕیاری دادگا لە کاتی خۆپیشاندان یان دوای ئەو؛ خێزان ئاگادار ناکرێت لە شوێنی دەستبەسەرکردن، هەندێک جار بۆ چەند هەفتەیەک |
| ڕاپرسی | بەندکراوێکی تەنیا لە بەشی سوپای پاسداران یان وەزارەتی هەواڵگری؛ لێدان، هەڵواسین، هەڕەشەکردن لە کەسوکار تۆمار کراوە |
| دانپێدانان | ڕاگەیاندنی ڤیدیۆیی تۆمارکراو، کە زۆرجار پێش هەر دادگاییکردنێک لە تەلەڤیزیۆنی دەوڵەتەوە پەخش دەکرێت |
| تاوان | محاربە یان ئەفساد فیلئەرض، هەردووکیان سزای لەسێدارەدانی ناچاری لەسەر بڕیاری تاوانباربوون هەڵدەگرن |
| دادگاییکردن | دادگای شۆڕش، دانیشتنی داخراو، بە شێوەیەکی گشتی کەمتر لە کاتژمێرێک؛ پارێزەری بەرگری لە لیستێکی پەسەندکراوی دەسەڵاتی دادوەرییەوە هەڵدەبژێردرێت؛ پارێزەرانی سەربەخۆ ڕێگرییان لێ دەکرێت |
| داواکاری | پشتڕاستکردنەوەی دادگای باڵا، زۆرجار لە چەند ڕۆژێکدا و بەبێ گوێگرتن |
| لەسێدارەدان | لە بەرەبەیاندا ئەنجام دەدرێت، لە هەندێک حاڵەتدا بەبێ ئاگادارکردنەوەی خێزان یان ڕێگەدان بە سەردانی کۆتایی؛ شوێنی ناشتنی لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە دیاری دەکرێت |
ئەو نۆ کەسەی کە دوای ڕاپەڕینی ٢٠٢٢ لەسێدارە دران
هەر یەکێک لەم پیاوانە لە دادگای شۆڕشدا بە تاوانی سەرهەڵدانی لە خۆپیشاندانەوە تاوانبار کران، بە بەڵگەی کە دانپێدانانی تەلەڤیزیۆنی تێدابوو.
| ناو | لەسێدارە درا | تاوان و بارودۆخەکان |
|---|---|---|
| موحسین شەکاری، ٢٣ ساڵ | ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ | محاربە، بە تۆمەتی ڕێگریکردن لە شەقامێکی تاران و بریندارکردنی ئەندامێکی بەسیج. دادگاییکردن لە کەمتر لە کاتژمێرێکدا؛ یەکەم خۆپیشاندەر کە لەسێدارە درا. |
| مەجیدڕەزا ڕەھنەوەرد، ٢٣ ساڵ | ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ | بە شێوەیەکی گشتی لە کرێنێکەوە لە مەشھەد ھەڵواسرا، ٢٣ ڕۆژ دوای دەستگیرکردنی. |
| محەممەد مەھدی کەرەمی، ٢٢ ساڵ | ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ | پاڵەوانی کاراتێ؛ لەگەڵ سەید محەممەد حوسێنی بە تاوانی مردنی ئەندامێکی بەسیج لە کەرەج سزا دران. |
| سەید محەممەد حوسێنی، ٣٩ ساڵ | ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ | ڕاھێنەری خۆبەخشی منداڵان؛ پارێزەرەکەی ڕاپۆرتی لەسەر ئەشکەنجەدان لەنێویاندا شۆکی کارەبایی داوە. |
| ساڵح میرحاشمی، مەجید کازمی، سەعید یەعقووبی | ١٩ی ئایاری ٢٠٢٣ | کەیسی “خانەی ئەسفەھان”; دەنگی کازمی کە باس لە ئەشکەنجەکردن دەکات پێش جێبەجێکردنی سزاکان بە دزییەوە دەرھێنرا. |
| میلاد زۆھرەوەند، ٢١ ساڵ | ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ | لە ھەمەدان بەبێ ئاگادارکردنەوەی خێزانەکەی لە سێدارە درا. |
| محەممەد قوبادلۆ، ٢٢ ساڵ | ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ | سەرەڕای نەخۆشییەکی دووقووتبیی بەڵگەدارکراو و پێداچوونەوەیەکی یاسایی چارەنەکراو لە سێدارە درا. |
شەپۆلی ٢٠٢٦
شێوازەکە بە ڕێژەیەکی بەرچاو دوای ڕاپەڕینی زستانی سوور گەڕایەوە. ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران لە ٤٢ ڕۆژی بەرەو ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦دا ١٠ ھەڵواسینی پەیوەست بە خۆپیشاندانەوە تۆمار کرد، کە بە ساسان ئازادوەر لە ئەسفەھان کۆتایی ھات. پێنج گەنج — ئەمیرحوسێن حاتەمی (١٨ ساڵ)، محەممەدئەمین بیگلەری، شاھین واھدپەرەست کەلور، ئەبولفەزڵ ساڵحی سیاوەشانی و عەلی فەھیم — لە نێوان ٢ و ٦ی نیسانی ٢٠٢٦دا لە سێدارە دران. چەند کەسێک لە کاتی کوشتنەکانی ٨–٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ دەستگیر کران و لە ماوەی چەند ھەفتەیەکدا سزایان بەسەردا سەپێندرا.
ئەم ھەڵکشتنە سێ مەبەستی ئاشکرای ھەیە: بەرگری لە ڕێگەی خێرایییەوە، بەرگری لە ڕێگەی بڵاوکراوەیییەوە، و دروستکردنی تۆمارێکی یاسایی کە مردنی خۆپیشاندەران بکات بە دەرەنجامی دادوەری. پەڕگە وردەکانی کەیسی کۆکراونەتەوە لەسەر ھەڵواسینی گشتی و لە یاددا.
لە سێدارەدانەکانی سەروتری دۆسیەکانی ناڕەزایەتی
لە سێدارەدانەکانی ناڕەزایەتی بەشێکی بچووکی کۆی گشتی پێکدەهێنن. زۆرینەی ئەو ٩٧٢ کەسەی کە لە ساڵی ٢٠٢٤دا لە سێدارە دران و زیاتر لە ١٥٠٠ کەس لە ساڵی ٢٠٢٥دا، بە تاوانی ماددەی هۆشبەر، کوشتن یان تۆمەتی ئەمنی سزا دراون، لە ڕێکارێکدا کە هەمان کەموکوڕییە پێکهاتەییەکانی هەیە. گرووپە تایبەتەکان بە ڕێژەیەکی زۆر زیاتر نوێنەرایەتی دەکرێن: بەڵوچەکان نزیکەی پێنجیەکی هەموو لە سێدارەدانەکان پێکدەهێنن لە کاتێکدا نزیکەی دوو بۆ سێ لە سەدی دانیشتووان پێکدەهێنن، و زیندانییە سیاسییە کوردەکان بە ڕێژەیەکی ناڕێژەیی بەپێی باغی. هەروەها ئێران یەکێکە لەو وڵاتانەی کە هێشتا بە تاوانی منداڵی خەڵک لە سێدارە دەدات، بە پێچەوانەی ڕێککەوتنامەی مافەکانی منداڵ کە پەسەندی کردووە.
| ساڵ | لە سێدارەدانە تۆمارکراوەکان | تێبینییەکان |
|---|---|---|
| 2021 | 333 | دەستپێکردنەوەی دوای پەتای کۆڤید-١٩ |
| 2022 | 582 | یەکەمین لە سێدارەدانەکانی ناڕەزایەتی لە مانگی کانوونی یەکەمدا دەگرێتەوە |
| 2023 | 834 | زیادبوونی تیژی تاوانەکانی پەیوەست بە ماددەی هۆشبەر و دۆسیەکانی بەڵوچ |
| 2024 | 972 | بەرزترین کۆی ساڵانە لە ماوەی زیاتر لە بیست ساڵدا لەو کاتەدا |
| 2025 | 1,500+ | زیادبوونی زیاتر لە کاتی ڕاپەڕینی زستانی سوور و دوای ئەو |
| ٢٠٢٦ (تا نیسان) | ١٠ پەیوەست بە ناڕەزایەتی لە ٤٢ ڕۆژدا | لەگەڵ بەردەوامبوونی ئاستێکی بەرزی بنەڕەتی لە لە سێدارەدانەکانی نا-ناڕەزایەتی |
چی بەڕاستی لە سێدارەدانێک ڕێگری دەکات
حوکمەکان ڕاگیراون. شێوەزاری دۆسیەکانی کە ڕاگیراون بریتییە لە بڵاوکردنەوەی ناوی تاکەکەس بە خێرایی، پەستانی دیپلۆماسی بەردەوام کە بە ناوێکی دیاریکراوەوە بەستراوەتەوە، و پێشکەشکردنی داواکاری یاسایی لەژێر دەسەڵاتی گشتگیردا. حوکمی مردنی تووماج سەڵاحی لەلایەن دادگای باڵای ئێرانەوە لە حوزەیرانی ٢٠٢٤دا هەڵوەشایەوە دوای مانگانێک سەرنجی نێودەوڵەتی؛ دۆسیەی پەخشان عەزیزی هەمان جۆری خۆپێشاندانی بەدواوە کێشا. ڕێگاکانی کردەیی کە بۆ خەڵکی دەرەوەی ئێران کراوەن لەسەر پەڕەی سزا ئابوورییەکان و پەڕەی هەڵمەتەکان.
پرسیارە دووبارەبووەکان
ئێران ساڵانە چەند کەس ئێعدام دەکات؟
ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران بەلایەنی کەمەوە ٩٧٢ لە سێدارەدان لە ساڵی ٢٠٢٤دا و زیاتر لە ١٥٠٠ لە ساڵی ٢٠٢٥دا تۆمار کردووە، کە ئێران دەکاتە بەرزترین جێبەجێکاری سزای مردن بەپێی سەرژمێری و دووەم لە دوای چین لە ڕووی ژمارەی ڕەهاوە.
محاربە چییە؟
“شەڕکردن لە دژی خودا”، تاوانێکی سزای مردنە لە یاسای ئێراندا. پێویستی بە بەکارهێنانی چەک هەیە بۆ دروستکردنی ترس، بەڵام دادگاکانی شۆڕش بەکاریان هێناوە بۆ تۆمەتکردنی خۆپیشاندەران کە تۆمەتی فڕێدانی بەرد یان ڕێگرتن لە ڕێگاکانیان هەیە، بۆیە لە حوکمەکانی مردنی ناڕەزایەتیدا دووبارە دەبێتەوە.
یەکەمین خۆپیشاندەر کە دوای ٢٠٢٢ لە سێدارە درا کێ بوو؟
موحسین شەکاری، ٢٣ ساڵ، لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢دا هەڵواسرا بە تۆمەتی ڕێگرتن لە شەقامێک لە تاران و بریندارکردنی ئەندامێکی بەسیج. دادگاییکردنەکەی کەمتر لە کاتژمێرێکی خایاند و خێزانەکەشی پێشوەخت ئاگادار نەکرابوونەوە.
ئایا لە سێدارەدانەکان لە ئێراندا بە ئاشکرا ئەنجام دەدرێن؟
هەندێکیان بە ئاشکران. زۆربەیان لە ناو زیندانەکاندا لە بەرەبەیاندا ڕوودەدەن، بەڵام هەڵواسینی ئاشکرا لە کرێنەوە لە گۆڕەپانەکانی شاردا بەردەوام بووە، لەوانە هەڵواسینی مەجیدڕەزا ڕەهنەوەرد لە مەشهەد لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢دا، و لە ساڵی ٢٠٢٣ەوە زیاتریش بووە.
ئایا ئێران منداڵان لە سێدارە دەدات؟
بەڵێ. ئێران بەردەوامە لە جێبەجێکردنی سزای مردن بۆ تاوانەکانی پێش تەمەنی ١٨ ساڵی، بە پێچەوانەی ڕێککەوتنامەی مافەکانی منداڵ کە پەسەندی کردووە. ئەمستردام ئینتەرناشناڵ ساڵانە ئەم دۆسیانانە تۆمار دەکات.
ئایا دەکرێت سزای مردن بوەستێنرێت؟
هەندێک جار. ناساندنی خێرای گشتی کەسەکە، پەستانی دیپلۆماسیی هاوئاهەنگ و پاڵاوتنە یاساییەکانی دەرەوە بووەتە هۆی ڕاگرتن و پێچەوانەکردنەوە، لەنێویاندا هەڵوەشاندنەوەی سزای مردنی تووماج ساڵحی لەلایەن دادگای باڵای ئێرانەوە لە حوزەیرانی ٢٠٢٤.
