لە سێدارەدانی پەیوەندیدار بە ناڕەزایەتییەکان لە ئێران

ئێران ساڵانە چەند کەس لە سێدارە دەدات؟

ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران (IHR) تۆماری کردووە 972 لە سێدارەدان لە ساڵی 2024دا — بەرزترین ئاماری ساڵانەیە لە دوای ساڵی 2008ەوە — و لانی کەم 1,500+ لە سێدارەدان لە ساڵی 2025دا، کە بەرزترینە لە دوای کوشتارە بەکۆمەڵەکانی ساڵی 1988ەوە. ئێران بەرپرسە لە نزیکەی سێ لە چواری هەموو لە سێدارەدانە تۆمارکراوەکان لە جیهاندا. ئامارەکانی ئێرە تەنها لە سێدارەدانی پەیوەندیدار بە ناڕەزایەتییەکان دەگرێتەوە؛ لە سێدارەدانەکانی پەیوەندیدار بە ماددە هۆشبەرەکان و تاوانە ئاساییەکان لەلایەن IHR بە جیا بەدواداچوونیان بۆ دەکرێت.

2022–2023 — لە سێدارەدانەکانی 'Zan, Zendegi, Azadi'

• Mohsen Shekari، 23 ساڵ — لە 8ی کانوونی یەکەمی 2022 لە تاران لە سێدارە درا. تۆمەت: "محاربه" (دژایەتیکردنی خودا) بەهۆی گوایە بریندارکردنی ئەندامێکی بەسیج. یەکەم خۆپیشاندەر بوو کە لە ڕاپەڕینەکەدا لە سێدارە درا.
• Majidreza Rahnavard، 23 ساڵ — لە 12ی کانوونی یەکەمی 2022 لە مەشهەد لە بەرچاوی گشتیدا لە سێدارە درا. تۆمەت: "محاربه".
• Mohammad Mehdi Karami، 22 ساڵ — لە 7ی کانوونی دووەمی 2023 لە کەرەج لە سێدارە درا. تۆمەت: "فساد فی الارض". پاڵەوانی کاراتێ بوو؛ لەگەڵ حسێنی بەیەکەوە دادگایی کران.
• Seyed Mohammad Hosseini، 39 ساڵ — لە 7ی کانوونی دووەمی 2023 لە کەرەج لە سێدارە درا. ڕاهێنەری خۆبەخشی منداڵان بوو. ڕاپۆرتەکان باس لەوە دەکەن لە کاتی لێکۆڵینەوەدا ئەشکەنجە دراوە و کارەبای لێدراوە.
• Saleh Mirhashemi · Majid Kazemi · Saeed Yaghoubi — لە 19ی ئایاری 2023 لە ئەسفەهان لە سێدارە دران. بە کەیسی "ماڵی ئەسفەهان" ناسراون. هەموویان باسیان لە ئەشکەنجەدان کردبوو؛ دەنگی دانپێدانانی کازمی لە زیندانەوە دزەی کردە دەرەوە.
• Milad Zohrevand، 21 ساڵ — لە 23ی تشرینی دووەمی 2023 لە هەمەدان لە سێدارە درا. لە دادگاییکردنێکی نهێنیدا سزا درا.

لە سێدارەدانەکانی ساڵی 2024

• Mohammad Ghobadlou، 23 ساڵ — لە 23ی کانوونی دووەمی 2024 لە کەرەج لە سێدارە درا. دەستنیشانکرابوو کە نەخۆشی دوو جەمسەری (bipolar) هەیە؛ سەرەڕای فەرمانی ڕاگرتنی سزا، لە سێدارە درا.
• Farhad Salimi — لە 23ی کانوونی دووەمی 2024 لە قزڵ حەسار لە سێدارە درا. کوردێکی سوننە بوو کە 14 ساڵ بەبێ دووبارە دادگاییکردنەوە دەستبەسەر کرابوو.
• Reza Rasaei، 34 ساڵ — لە 6ی ئابی 2024 لە سێدارە درا. خۆپیشاندەرێکی کەمینەی ئایینی یارسان بوو لە کرماشان.
• Gholamreza Rasaei — لە ئابی 2024 لە سێدارە درا.
• Pakhshan Azizi — سزای لە سێدارەدانی لە ساڵی 2024دا پشتڕاستکرایەوە؛ چالاکوانی مافەکانی ژنانی کورد (سزاکەی تا حوزەیرانی 2026 جێبەجێ نەکراوە).

2025–2026 لە سێدارەدانەکانی زستانی خوێناوی

لە کانوونی دووەمی 2026وە، ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران خێراکردنێکی توندی لە دەرکردنی سزای لە سێدارەدان و جێبەجێکردنی سزاکانی پەیوەندیدار بە ناڕەزایەتییەکان لە پێوەندی لەگەڵ ڕاپەڕینی زستانی خوێناویتۆمار کردووە. زۆرێک لە کەیسەکان لە دانیشتنە نهێنییەکانی دادگاکانی شۆڕشدا بەبێ پارێزەری سەربەخۆ دادگایی دەکرێن؛ هەندێک لە تۆمەتباران تەنها چەند ڕۆژێک دوای دەرکردنی سزا، لە سێدارە دەدرێن. بڕوانە بۆ یادەوەری بۆ لیستی تەواوی ناوەکان.

دۆسیەی Toomaj Salehi

ڕاپەر Toomaj Salehi لە نیسانی 2024 بەهۆی ئەو گۆرانییانەی پشتگیرییان لە ڕاپەڕینی «Woman, Life, Freedom» دەکرد، سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا. دادگای باڵا لە حوزەیرانی 2024 دوای ناڕەزایەتییە نێودەوڵەتییەکان سزاکەی هەڵوەشاندەوە؛ ئەو تا ئێستاش لە زینداندایە. دۆسیەکەی دیارترین نموونەی بەکارهێنانی سزای لەسێدارەدانە لەلایەن ڕژێمەوە وەک ئامرازێکی ترساندنی سیاسی.

چ تۆمەتێک بەکاردەهێنرێت؟

• محاربة («شەڕ دژی خودا») — بەپێی ماددەی 279ی یاسای سزادان، سزای لەسێدارەدانی لەسەرە.
• إفساد في الأرض («فساد لەسەر زەوی») — ماددەی 286، هەروەها سزای لەسێدارەدانی لەسەرە.
• بغي («سەرهەڵدانی چەکداری») — ماددەی 287.

هەر سێ تۆمەتەکە بە شێوەیەکی ڕۆتینی بۆ خۆپیشاندەران بەکاردەهێنرێن لەسەر بنەمای دانپێدانانی ژێر ئەشکەنجە، بەبێ هەبوونی مافی هەڵبژاردنی پارێزەر لە کاتی لێکۆڵینەوەدا.