دەربارەی ئەم یادگارە
پێرستێکی ڕیزکراوی کەسانی ناسراو کە لەلایەن بەرپرسانی دەوڵەتی ئێرانەوە کوژراون — بە تەقەی پۆلیس لە شەقامدا، بە ئەشکەنجە لە زیندان، یان بە سێدارەدانی یاسایی — لە دوای مردنی مەھسا ئەمینی لە وەرزی ڕێبەندان/سێپتەمبەری ٢٠٢٢. ئەم پێرستە تەواو نییە. ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران و ھەرانا پێکەوە زیاتر لە ٤٢،٠٠٠ مردنی خۆپیشاندەریان لە کۆتایییەکانی وەرزی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ەوە تۆمار کردووە؛ تەنیا بەشێکی بچووک بە ناو ناسراون. ئێمە تۆمارەکان زیاد دەکەین کاتێک ناسنامەکان بە شێوەیەکی سەربەخۆ پشتڕاست دەکرێنەوە.
کۆی گشتیی تۆمارەکانی ئەم پەڕەیە: 27. خوێندنەوەی ئامێری: /data/victims.json.
ژیاننامەی یادگاریی قووڵ
پێرستی ڕیزکراوی خوارەوە ناوی ئەو کەسانە تۆمار دەکات کە لە ٢٠٢٢ەوە کوژراون. بۆ ژیاننامەی درێژتر — کە ھەموو ماوەی ٤٧ ساڵەی کۆماری ئیسلامی لەخۆ دەگرێت، لە دادگاکانی شۆڕشی ١٩٧٩ەوە بۆ ھەڵواسینی نھێنییەکانی ٢٠٢٠کان — سەیری بەشی یادگارەکان بکە:
- حەبیب ئەلقانیان (١٩١٢–١٩٧٩) — بازرگانی جوولەکە؛ یەکەم کەسی دیاری مەدەنی کە لە سێدارە درا.
- نادر جەهانبانی (١٩٢٨–١٩٧٩) — لیوتینانت جەنەڕاڵی هێزی ئاسمانی شاهنشاهی ئێران.
- فەڕۆخڕوو پەرسا (١٩٢٢–١٩٨٠) — یەکەمین وەزیری کابینەی ئێران کە ئافرەت بوو.
- مۆنا مەحموودینژاد (١٩٦٥–١٩٨٣) — کچی خوێندکاری بەهایی، ١٧ ساڵان، شیراز.
- زەهرا کازمی (١٩٤٨–٢٠٠٣) — ڕۆژنامەنووسی وێنەگری ئێرانی-کەنەدی.
- نەوید ئەفکاری (١٩٩٣–٢٠٢٠) — زۆرانبازێک کە سەرەڕای داواکارییە جیهانییەکان هەڵواسرا.
2022
- — مەهسا (ژینا) ئەمینی، ٢٢ ساڵان — تاران. لە بازداشتگای پۆلیسی ڕێنمایی کۆچی دوایی کرد، سێ ڕۆژ دوای دەستگیرکردنی بە تۆمەتی پابەندنەبوون بە حجاب.
- — نیکا شەکەرامی، ١٦ ساڵان — تاران. لە ناڵەی خۆپیشاندانەکانی شەقامی کەشاوەرزی تاران بێسەروشوێن بوو. تەرمەکەی ١٠ ڕۆژ دواتر گەڕێندرایەوە بۆ خێزانەکەی.
- — سارینا ئیسماعیلزادە، ١٦ ساڵان — کەرەج. لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە بە گۆچان لە کاتی خۆپیشاندانێکی مێهرشەهر کوژرا.
- — حەدیس نەجەفی، ٢٢ ساڵان — کەرەج. لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە لە کەرەج بە چەندین گولـلە بەرما کرایەوە دوای ئەوەی قژی بەست بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیان.
- — خۆدانوور لۆجەیی، ٢٧ ساڵان — زاهیدان. بە ستوونێکی ئاڵا بەستراوە و ئەشکەنجە دراوە پێش ئەوەی بە گولـلە بکوژرێت؛ لە کاتی هەینیی خوێناوی لە زاهیدان کوژرا.
- — مەهسا مۆگۆیی، ١٨ ساڵان — مەشهەد. لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە گولـلەی بە چاویدا کەوت؛ بەهۆی برینەکانیەوە کۆچی دوایی کرد.
- — کیان پیرفەڵەک، ٩ ساڵان — ئیذه. لە ئۆتۆمبێلی باوکیدا لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە بە گولـلە بەرما کرا. بچووکترین شەهیدی ناسراوی ڕاپەڕینی ٢٠٢٢.
- — مەهسا بایگانە، ٢١ ساڵان — بوکان. لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە لە ئازەربایجانی ڕۆژاوا بە گولـلە بەرما کرا.
- — کۆمار دەرۆفتادە، ١٦ ساڵان — پیرانشار. لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە گولـلەی بە سەریدا کەوت.
- — مۆحسین شەکاری، ٢٣ ساڵان — تاران. یەکەمین خۆپیشاندەر کە بە فەرمانی دادگا لە سێدارە درا. تاوان: محاربە.
2023
- — مەحەممەد مەهدی کەرەمی، ٢٢ ساڵان — کەرەج. هەڵواسرا. پاڵەوانی کاراتێ. تاوان: ئەفساد لەسەر زەوی.
- — سەید مەحەممەد حوسێنی، ٣٩ ساڵان — کەرەج. هەڵواسرا. ڕاهێنەری خۆبەخشی منداڵان. ڕاپۆرت کراوە کە ئەشکەنجە دراوە.
- — ساڵح میرهاشمی، ٣٦ ساڵان — ئەسفەهان. لە کەیسی 'خانووی ئەسفەهان'دا هەڵواسرا.
- — مەجید کازمی، ٣٠ ساڵان — ئەسفەهان. هەڵواسرا. دەنگی دانپێدانانی ئەشکەنجە لە زیندانەوە ڕژا.
- — سەعید یەعقوبی، ٣٧ ساڵان — ئەسفەهان. لە کەیسی 'خانووی ئەسفەهان'دا هەڵواسرا.
- — ئارمیتا گەراڤەند، ١٦ ساڵان — تاران. لە ١ی تشرینی یەکەمدا لە میترۆی تاراندا ڕووخا دوای ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ جێبەجێکارانی حجاب؛ لە ٢٨ی تشرینی یەکەمدا کۆچی دوایی کرد.
- — میلاد زۆهرەوەند، ٢١ ساڵان — هەمەدان. دوای دادگاییکردنێکی داخراو هەڵواسرا.
2024
- — مەحەممەد غۆبادلو، ٢٣ ساڵان — کەرەج. هەرچەندە نەخۆشی دووجەمسەری و فەرمانی ڕاگرتنی هەبوو، بەڵام هەڵواسرا.
- — فەرهاد سەلیمی — کەرەج. کوردێکی سوننە کە ١٤ ساڵ بەبێ دادگاییکردنەوە ڕاگیرابوو؛ لە قەزڵ حەساردا هەڵواسرا.
- — ئارەزوو بەدری، ٣١ ساڵان — نوور، مازەندەران. لەلایەن ئەفسەرانی فەراجا لە چوارچێوەی پلانی نووردا لە سیی و بڕبڕەی پشتییەوە تەقەی لێکرا؛ ڕزگاری بوو، شەل بوو.
- — ڕەزا ڕەسایی، ٣٤ ساڵان — کرماشان. خۆپیشاندەرێکی کەمینەی ئایینی یارسان؛ هەڵواسرا.
2026
- — سەتارە تاجیک، ١٩ ساڵان — ڕەشت. لە کاتی کردنەوەی ئاگری دوو شەو لەسەر خۆپیشاندەران لە ڕەشتدا تەقەی لێکرا — کوشندەترین شەوی تاکەکەسی ڕاپەڕین.
- — ئارمان ڕەزایی، ٢٤ ساڵان — ڕەشت. لە کاتی دوو شەو لە ڕەشتدا کوژرا.
- — نازانین مەحەممەدی، ١٧ ساڵان — تاران. لە کاتی دوو شەو لە ناوچەی سادقیەی تاراندا تەقەی لێکرا.
- — حوسێن تەبریزی، ٣١ ساڵان — تەورێز. لە کاتی دوو شەوی تەورێزدا کوژرا.
- — سامان یاسین، ٢٧ ساڵان — کرماشان. ڕاپەری کورد؛ دوای دادگاییکردنێکی داخراوی دادی شۆڕش لە سێدارە درا.
یارمەتیمان بدەن بۆ زیادکردنی ناوەکان
ئەگەر زانیارییەکی سەربەخۆ و پشتڕاستکراوەتان هەیە سەبارەت بە کەسێکی ناودار کە لەلایەن بەرپرسانی دەوڵەتی ئێرانەوە کوژراوە و لەم لیستەدا بەدەست نییە، تکایە پەیوەندیمان پێوە بکەن بە سەرچاوەوە. ئێمە پێش بڵاوکردنەوە لە دژی IHR، HRANA، هەنگاو، ئەمنیستی، شاندی ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و BBC Verify پشتڕاستی دەکەینەوە.
چۆن ناوێک دەگاتە ئەم پەڕەیە
ناوکردنی مردووان ئەو بەشەی بەڵگەنامەکردنە کە کۆماری ئیسلامی زۆرترین هەوڵ دەدات ڕێگری لێ بکات. بە خێزانیان دەوترێت بە خێرایی و بە بێدەنگی بنێژن، هەندێک جار لە شەودا، هەندێک جار لە گۆڕستانێکدا کە خۆیان هەڵی نەبژاردووە. بڕوانامەی مردن بە هۆکارێک دەردەکرێت کە لەگەڵ لەشدا ناگونجێت. کۆبوونەوەکانی ماتەم لە ڕۆژی حەوتەم و چلەم پەرت دەکرێن، و خزمەکان کە قسە لەگەڵ ڕۆژنامەنووسان دەکەن بانگ دەکرێن. بۆیە ناوێک تەنها دوای ئەوەی زنجیرەیەک پشکنین بەسەردەکەوێت دەگاتە ئێرە.
| پێویستی | چی ئەم پێویستییە دەگرێتەوە |
|---|---|
| ناسنامە | ناوی تەواو لەگەڵ بەلایەنی کەمەوە یەکێک لە: تەمەن، شار، ڕاگەیاندنی خێزان، یان بەڵگەنامەی ناسنامەیەک کە ڕێکخراوێکی بەڵگەنامەکەر بینیبێتی |
| مردن | پشتڕاستکردنەوە لەلایەن دوو سەرچاوەی سەربەخۆوە، بە شێوەیەکی ئاسایی ڕێکخراوێکی بەڵگەنامەکەری ناحکومی و یان شایەتی خێزان یان تۆماری پرسە |
| پشتبەستن بە بەرپرسانی دەوڵەت | هەژمارەکانی شایەتحاڵان، بەڵگەی پزیشکی، دیمەنی ڤیدیۆیی لەگەڵ شوێنی پشتڕاستکراوەوە، یان دانپێدانانی فەرمی |
| ڕێکەوت و شوێن | ڕێکەوت و شارێکی دیاریکراو؛ تۆمارەکانی کە تەنها مانگ یان ناوچەیان هەیە ڕادەگیرێن تا بە تەسکتر بکرێن |
| مافی ڕاستکردنەوە | خێزانەکان دەتوانن لە هەر کاتێکدا داواکاری ڕاستکردنەوە یان لابردن بکەن لە ڕێگەی پەڕەی پەیوەندیکردن |
ئەوەی کەیسی ناودارەکان نیشانی دەدەن
بەیەکەوە بخوێنرێن نەک یەک لەدوای یەک، کەیسی پشتڕاستکراوەکان ڕێگەیەک دەنوێنن نەک زنجیرەیەک ڕووداوی هەڕەمەکی.
- برینی سەر و سنگ زاڵن. بەڵگە پزیشکییەکانی کۆکراوە لەلایەن ڕێکخراوی ئەمنیستی نێودەوڵەتی و هەنگاوەوە تۆماری تەقەکردنی زیندووی ئاراستەکراو بۆ سەرووی کەمەر دەکەن، کە لەگەڵ بڵاوکردنەوەی خەڵکدا ناگونجێت.
- تۆپەکانی تفەنگی نێچیر ئاراستەی ڕووخسار کراوە. سەدان خۆپیشاندەر، لەنێویاندا منداڵان، لە ساڵی ٢٠٢٢دا بە شێوەیەکی بەشێکی یان تەواو کوێر بوون؛ چاکناسان لە تاران ڕاپۆرتیان دا کە نەخۆشخانەکان پڕ بوون لە برینداری چاو.
- منداڵان ڕێگایەکی جیایان نییە. لە ساڵی ٢٠٢٢ بە تەنها حەفتا و یەک منداڵ کوژراون؛ منداڵان لە تۆمارەکانی ساڵی ٢٠٢٦دا دووبارە دەردەکەون.
- مردن لە ژێر دەستەسەردا لە چەند ڕۆژێکی دەستگیرکردندا ڕوودەدات. ماوەی نێوان دەستگیرکردن و گەڕاندنەوەی تەرم بۆ خێزان زۆرجار کەمتر لە هەفتەیەکە.
- ناوچەکانی کەمینە نەتەوەییەکان زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە. کوردستان، سیستان و بەلۆچستان و خووزستان ڕێژەی مردنیان زۆر زیاترە لە ڕێژەی دانیشتووانیان.
- ناشتنی تەرم کۆنترۆڵ کراوە. خێزانەکان فشار دەکرێن بۆ ئەوەی لە بەرەبەیاندا تەرم بنێژن، هۆکاری مردنی ڕاگەیەندراو قبوڵ بکەن و هیچ ڕێوڕەسمێک ئەنجام نەدەن.
بۆچی لیستی ناوەکان زۆر کورتترە لە ژمارەی قوربانیان
ئەم پەڕەیە کەسە پشتڕاستکراوەکان نیشان دەدات. ئەو شوێنکەوتووی ژمارەی مردن ژمارەی گشتی تۆمار دەکات، کە زۆر گەورەترن و بەپێی سەرچاوەکە بە شێوەیەکی بەرفراوان جیاوازن: ٧٬٠٠٧ ناوی پشتڕاستکراو لەلایەن هەرانا لە شوباتی ٢٠٢٦، ٣٬١١٧ بە فەرمی دانپێدانراوە، تۆمارەکانی نەخۆشخانە زیاتر لە ٣٠٬٠٠٠ بۆ دوو شەوی ٨ بۆ ٩ی کانوونی دووەم بە تەنها تۆمار دەکەن، و خەمڵاندنی بەرزتر لەوەش زیاتر. بۆشایی نێوان ناو و ژمارە دژایەتییەک نییە. ئەوە پێوانەی ئەو بەڵگەنامەیەیە کە دەوڵەت توانیویەتی ڕێگری لێ بکات — داخستنی ئینتەرنێت لە خراپترین ڕۆژەکاندا، مۆردی داخراو بۆ خێزانەکان، تەرمەکان هەتا خێزانەکان واژۆی ڕاگەیاندنەکەیان نەکردبا ڕاگیراون.
ناردنی ناوێک
ئەگەر دەتوانیت مردنێک بەڵگەدار بکەیت کە لە لیستدا نییە، ئەوەی هەتە لە ڕێگەی پەڕەی پەیوەندیکردن ەوە بنێرە: ناوی تەواو، تەمەن، شار، ڕێکەوت، بارودۆخ، و هەر سەرچاوەیەک — ڕاپۆرتێکی ڕێکخراوێکی بەڵگەدارکەر، ئاگادارییەکی ناشتنی تەرم، ڕاگەیاندنێکی خێزان، یان دیمەنی پشتڕاستکراو. هیچ شتێک لە پێشکەشکردنێکی نەناسراوی تاکدا بڵاوناکرێتەوە. لە شوێنێکدا کە بڵاوکردنەوە خێزانێک بە مەترسیدا بخات، تۆمارێک ڕاگیر دەکرێت. کۆمەڵە داتا تەواوەکەی پشت ئەم پەڕەیە وەک /data/victims.json لە ژێر CC BY 4.0 بەردەستە، و ستانداردی بەڵگەدارکردنی فراوانتر لەسەر پەڕەی ڕێگاکار.
پرسیارە دووبارەکان
بۆچی زۆر کەم قوربانی ناوبراون؟
دەسەڵاتدارانی ئێران ڕێگری لە چوونە ناو مۆرد دەکەن، فشار دەخەنە سەر خێزانەکان بۆ ناشتنی خێرا و بێ ڕێوڕەسم، و ئەو کەسانە دەگرن کە بە ئاشکرا قسە دەکەن. داخستنی ئینتەرنێت لە کوشندەترین ڕۆژەکاندا ڕێگری لە گواستنەوەی بەڵگەکان کرد. بۆیە ڕێکخراوە بەڵگەدارکەرەکان ناوەکان زۆر هێواشتر پشتڕاست دەکەنەوە لەوەی کە مردن ڕوودەدەن.
کێ ئەم تۆمارانە پشتڕاست دەکاتەوە؟
تۆمارەکان لە ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤی ئێران، هەرانا، هەنگاو، عەفووی نێودەوڵەتی، ناوەندی عەبدولڕەحمان بۆرومەند و بی بی سی فارسی وەرگیراون، و پێویستیان بە دوو سەرچاوەی سەربەخۆ هەیە پێش بڵاوکردنەوە.
ئایا خێزانێک دەتوانێت داوای گۆڕانکاری بکات؟
بەڵێ. خێزانەکان دەتوانن لە هەر کاتێکدا لە ڕێگەی پەڕەی پەیوەندییەوە داوای ڕاستکردنەوە، وردەکاری زیاتر، یان لابردنی تۆمارێک بکەن، و ئەم داواکارییانە بە بێ مەرج جێبەجێ دەکرێن.
ئایا داتاکە دووبارە بەکارهێنانەوەی هەیە؟
بەڵێ. کۆمەڵە داتای بنەڕەتی وەک /data/victims.json لە ژێر مۆڵەتی Creative Commons Attribution 4.0 بڵاوکراوەتەوە، بۆ بەکارهێنانی توێژەران، ڕۆژنامەنووسان و دەزگاکانی لێپرسینەوە.
