ئێران کەی حجابی کردە ناچاری؟
لە ٧ی ئازاری ١٩٧٩، کەمتر لە مانگێک دوای شۆڕش، ئایەتوڵڵا خومەینی فەرمانی دا کە ژنان لە شوێنەکانی کاری حکوومەتدا حجاب بپۆشن. خۆپیشاندانە گەورەکانی ژنان لە تاران لە ٨ی ئازاری ١٩٧٩ — ڕۆژی نێودەوڵەتی ژنان — بەشێوەیەکی کاتی پاشەکشەیەکی بەردەوام کرد. تا تەممووزی ١٩٨٠ حجاب لە هەموو نووسینگە گشتییەکاندا ناچاری بوو، و لە ٢٦ی تەممووزی ١٩٨٣ یاسای نوێی سزادانی ئیسلامی (مادەی ١٠٢، دواتر مادەی ٦٣٨) هەر ژنێکی کە بەبێ "حجابی شەرعی" لە گشتیاندا دەرکەوت سزای کرد.
یاسای ئێستا چی دەڵێت؟
مادەی ٦٣٨ی یاسای سزادانی کۆماری ئیسلامی ئێران بۆ ئەو ژنانەی کە بەبێ "حجابێکی گونجاو لەگەڵ شەریعەت" لە گشتیاندا دەرکەوتن، زیندانیکردنی ١٠ ڕۆژ بۆ ٢ مانگ یان غەرامە دەستنیشان دەکات. لە کرداردا جێبەجێکردن هەروەها پشت بە مادەی ٦٣٩ (گەندەڵکردنی ڕەوشتی گشتی)، ڕێساکانی مۆڵەتی بازرگانی، و یاساکانی هاتووچۆ دەبەستێت کە بۆ دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێلەکانی ئەو ژنانەی کە بێ سەرپۆشن بەکاردەهێنرێن.
پڕۆژەیاسای عیفەت و حجابی ٢٠٢٣ چییە؟
کە لەلایەن ئەنجومەنی پاسەوانەوە لە کۆتایی ٢٠٢٤ پەسەند کرا و لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ جێبەجێ کرا، پڕۆژەیاسای عیفەت و حجاب سزاکانی "حجابی ناڕێک" بۆ ئەمانە بەرز دەکاتەوە:
- غەرامە تا ٣٦٠ ملیۆن تۆمەن (نزیکەی ٨٬٥٠٠ دۆلاری ئەمریکی)، زیاتر لە ٢٥ هێندەی کرێی مانگانەی ناوەندی.
- بڕی زیندانیکردن تا ١٠ ساڵ بۆ تاوانبارانی دووبارە یان ئەوانەی کە بە شێوەی ئۆنلاین "ڕووتی بڵاو دەکەنەوە".
- دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێل و مۆبایل.
- ڕێگری گەشتیاری، دوورخستنەوە لە کارکردنی گشتی، و لەدەستدانی میرات.
- بەرپرسیاریەتی بۆ بازرگانییەکان کە خزمەت بە کڕیارانی بێ سەرپۆش دەکەن (داخستنی دوکانەکان، هەڵوەشاندنەوەی مۆڵەتەکان).
شارەزایانی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان بە "ئەپارتایدی ڕەگەزی" ناویان برد و ئاگاداریان کردەوە کە دەبێتە "تاوانێکی دژی مرۆڤایەتی لە ڕێگەی چەوساندنەوە".
پلانی نوری ٢٠٢٤
لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٤، تەنانەت پێش جێبەجێکردنی فەرمی یاساکە، فەراجا دەستی کرد بە پلانی نوری (ڕووناکی) — کەمپەینێکی شەقامی و چاودێرییەکی نیشتمانی بوو. کامێرای چاودێری بەرنامەی ناسینەوەی ڕوخسار بەکاردەهێنرێت بۆ ناردنی ئاگادارکردنەوەی سەرپێچی بە شێوەیەکی خۆکار بۆ ئەو ژنانەی کە ژمارەی تابلۆکەیان پەیوەندی بە دەرکەوتنی بێ حجابەوە هەیە. بڕوانە پۆلیسی ڕەوشتی.
کێ بەرەنگار دەبێتەوە؟
یاخیبوونی شارستانی بەربڵاوە. ژنان بەبێ حجاب لە قاوەخانەکان، لە میترۆ، لە زانکۆکان و لە کۆنسێرتەکاندا دەردەکەون. دۆسیە ناودارەکان بریتین لە ڕۆیا حشمەتی (٧٤ قامچی، کانوونی دووەمی ٢٠٢٤)، سەپیدە ڕەشنۆ ("دانپێدانان"ی بە زۆر لە تەلەفزیۆن، ٢٠٢٢)، مەھسا ئەمینی (لە زینداندا کوژرا، ئەیلوولی ٢٠٢٢)، ئارمیتا گەراوەند (لەلایەن جێبەجێکارانی حجابەوە کوژرا، تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣)، و چالاکانی چوارشەممە سپییەکان و ئازادییە نھێنییەکەم بزووتنەوەکانی کە لەلایەن مەسیح عەلینەژادەوە دامەزراون.
ڕاستییە سەرەکییەکان بە خێرایی
- ناچاری لە: ١٩٧٩ بۆ کارمەندانی حکوومەت؛ لە ١٩٨٣دا لەلایەن پەرلەمانەوە بۆ هەموو ئافرەتان لە شوێنی گشتی دا کۆدکرا.
- ماددەی ڕێکخەر: ماددەی ٦٣٨ی یاسای سزای ئیسلامی — ١٠ ڕۆژ تا دوو مانگ زیندان یان سزای پارەیی بۆ دەرکەوتن بەبێ "حجابی ئایینی".
- جاری دەبێت بەسەر: هەموو ئافرەتێک کە تەمەنی لە نۆ ساڵ زیاترە لە شوێنی گشتی، لەنێویاندا سەردانکەرانی بیانی و موسڵمان نەکان.
- دەزگای جێبەجێکردن: پۆلیسی ڕێنمایی و، لە مانگی نیسانی ٢٠٢٤ەوە، پلانی نوری (Noor Plan) کە بە کامێرا کار دەکات.
- یاسای ڕاوەستاو: پڕۆژەیاسای حجاب و عەفاف، کە لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە پەرلەمان پەسەند کرا، لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ەوە ڕاگیراوە نەک هەڵوەشێنراوە.
- ڕەوشی لە شەقامدا: ڕەتکردنەوەی بەکۆمەڵ لە شارە گەورەکاندا لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە؛ جێبەجێکردن لە دەستگیرکردنەوە گۆڕاوە بۆ سزا، چاودێری و ڕێگریکردن لە خزمەتگوزارییەکان.
چۆن حجابی ناچاری بوو بە یاسا
فەرمان پێش یاسا هات. لە ٧ی ئازاری ١٩٧٩، کەمتر لە مانگێک دوای شۆڕش، خومەینی وتی کە ژنان لە نووسینگە حکومییەکاندا دەبێت بە سەرپێچ دەربکەون. شەش ڕۆژی خۆپیشاندان لە تاران بەدوادا هات، و فەرمانەکە بە شێوەیەکی کاتی نەرمتر کرا. بە قۆناغەکان گەڕایەوە: وەک مەرجێکی کارکردن، پاشان وەک ڕێسایەک بۆ چوونە ناو وەزارەت و زانکۆکان، پاشان لە ساڵی ١٩٨٣ وەک تاوانێکی تاوانکاری کە تا ٧٤ قامچی لێدەدرێت. دەقی ئێستا، مادەی ٦٣٨، دەگەڕێتەوە بۆ پێداچوونەوەی ساڵی ١٩٩٦ی یاسای سزادان.
| بەروار | پێوانە | کاریگەری |
|---|---|---|
| ٧ی ئازاری ١٩٧٩ | قسەکانی خومەینی لەسەر پۆشاک لە نووسینگە حکومییەکان | شەش ڕۆژی خۆپیشاندانی بەکۆمەڵی ژنان لە تاران؛ فەرمانەکە وەک ڕاوێژکاری پێشکەش کرا |
| تەممووزی ١٩٨٠ | فەرمانی کارگێڕی لەسەر شوێنە حکومییەکان | ژنانی بێ سەرپێچ لە وەزارەت و نووسینگە گشتییەکان ڕێگری کران؛ دەستپێکردنی دەرکردن |
| 1983 | یاسای پەرلەمان | حجابی ناچاری لە هەموو شوێنە گشتییەکاندا؛ سزای تا ٧٤ قامچی |
| 1996 | مادەی ٦٣٨ی یاسای سزادانی ئیسلامی | ١٠ ڕۆژ تا دوو مانگ زیندان یان سزای پارەیی؛ بڕگەی کارپێکراوی ئەمڕۆ |
| ٢٠٠٥-٢٠٠٦ | دروستکردنی پشتیوانی ڕێنمایی | جێبەجێکردنی شەقامی تایبەت بە ڤان و ناوەندەکانی بەندکردن |
| ئەیلوولی ٢٠٢٣ | پڕۆژەیاسای حجاب و عەفاف لە پەرلەمان پەسەند کرا | زیادکردنی سزای پارەیی، تا ١٠ ساڵ بۆ بەرگری |
| 13 April 2024 | Noor Plan launched | ناسینەوەی کامێرا، ئاگادارکردنەوەی ئێس ئێم ئێس، دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێل، داخستنی بازرگانی |
| کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ | پەسەندکراو لەلایەن ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانییەوە ڕاگرا | نەسڕدراوەتەوە؛ دەتوانرێت لە هەر کاتێکدا زیندوو بکرێتەوە |
ئەوەی یاسا بەڕاستی پێویستی پێیەتی
یاساکە “حجابی ئایینی” بە شێوەیەکی پێوانەکراو پێناسە ناکات، و ئەو ناڕوونییە کاراییە: بەڕێوەبەرایەتی دەدات بەو کەسەی کە جێبەجێی دەکات. لە کرداردا، پێوەری کارکردن بووە سەرپۆشێک کە هەموو قژ داپۆشێت، چاکەتێکی گشتی (مانتۆ) کە دەگاتە نیوەی ڕان یان خوارتر، پانتۆڵ یان دامێنی تەواو، و هیچ مەکیاژێکی بەرچاو کە زۆر بێت. سنووردارکردنی زیادە لە شوێنە تایبەتەکاندا جێبەجێ دەکرێت — چادۆر لە هەندێک بینای حکومی و نەخۆشخانەکاندا، ڕەنگی تاریک لە قوتابخانەکاندا، پابەندبوونی تەواو بۆ ژنانی بیانی کە بە هەر ڤیزایەک سەردان دەکەن، و بۆ کچان لە تەمەنی نۆ ساڵییەوە لە قوتابخانە و ژیانی گشتی.
پلەکانی سزادان لە کرداردا
زیندان ئێستا کەمترین ئەنجامی باوە. لە ساڵی ٢٠٢٤ەوە، دەوڵەت پەسەندی سزاکانی کردووە کە هیچ ڤیدیۆیەک و هیچ بەندکراوێک بۆ بڵاوکردنەوە نەهێڵن.
| پێوانە | چۆن جێبەجێ دەکرێت |
|---|---|
| ئاگادارکردنەوەی ئێس ئێم ئێس | ئاگادارکردنەوەی خۆکارانە بە خاوەنی تۆمارکراو دوای ناسینەوەی کامێرای ژنێکی بێ سەرپۆش لە ئۆتۆمبێلێکدا |
| دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێل | دەستبەسەرداگرتن بۆ ماوەی چەند هەفتەیەک دوای ئاگادارکردنەوەی دووبارە؛ سەدان هەزار ئاگادارکردنەوە لە ساڵی ٢٠٢٤دا ڕاپۆرت کراوە |
| داخستنی بازرگانی | مۆرکردنی قاوەخانەکان، ڕێستۆرانتەکان، دەرمانخانەکان و کلینیکەکان کە خزمەت بە کڕیارانی بێ سەرپۆش دەکەن |
| ڕەتکردنەوەی خزمەتگوزارییەکان | ڕەتکردنەوە لە بانکەکان، نووسینگەکانی حکومەت، فڕۆکەخانەکان و بەربەستەکانی میترۆ |
| کار و خوێندن | دەرکردن لە کاری کەرتی گشتی، ڕاگرتنی زانکۆ، ڕێگریکردن لە تاقیکردنەوەکان |
| سزا و قامچی | سزای دادگا؛ سزای جەستەیی هێشتا جێبەجێ دەکرێت، وەک ٧٤ قامچی کە لە ڕۆیا حەشمەتی لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٤دا جێبەجێ کرا |
| زیندان | جێبەجێ دەکرێت بۆ کەسایەتییە گشتییەکان، ئەکتەرەکان، ڕۆژنامەنووسان و ئەو ژنانەی کە بەرەنگاری خۆیان بڵاو دەکەنەوە |
کێ ڕەتی دەکاتەوە، و چی بەهای پێ دەکات
ڕەتکردنەوە پێش ٢٠٢٢ بووە. خۆپیشاندانەکانی کچانی شۆڕش لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ دەستی پێکرد کاتێک ڤیدا مۆڤەحد لەسەر سندووقێکی خزمەتگوزاری لە شەقامی ئینقیلابی تاران ڕاوەستا و سەرپۆشی سپییەکەی لەسەر چەقۆیەک هەڵگرت؛ دەها ژن کردارەکەیان دووبارە کردەوە و سزای تا دوو ساڵ زیندانیان وەرگرت. دوای ئەیلوولی ٢٠٢٢، پێوەرەکە گۆڕا: ژنانی بێ سەرپۆش لە تاران، ئەسفەهان، شیراز و ڕەشتدا ئاسایی بوون، و دەوڵەت توانای دەستگیرکردنی خۆی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە لەدەست دا.
- ڤیدا مۆڤەحد — یەکەم کچی شۆڕش لە شەقامی شۆڕش، کانوونی یەکەمی ٢٠١٧؛ لەو کاتەوە چەندین جار دەستگیر کراوە.
- سەپیدە ڕەشنۆ — ناچار کرا لە ساڵی ٢٠٢٢دا لە تەلەڤیزیۆنی دەوڵەتدا دانپێدانان بکات، دوای ڕووبەڕووبوونەوەیەک لە پاسدا بەسەر حجاب.
- ڕۆیا حشمەتی — لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٤دا ٧٤ جار قامچی لێدرا و خۆی چیرۆکی خۆی بڵاو کردەوە.
- ئاهوو دریایی — ئەو خوێندکارەی کە لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤دا لە زانکۆی ئازادی تاراندا دوای ڕووبەڕووبوونەوەیەکی جێبەجێکردن، خۆی بە کراسی ژێرەوە ڕووت کرد و بردرا بە نەخۆشخانەیەکی دەروونی.
- ئەکتەر و وەرزشوانان — ڕێگری گەشت، پاسپۆڕتی دەستبەسەرداگرتن و سکاڵای تاوانی بەرامبەر ئەو ژنانەی کە بەبێ پۆشاک لە چالاکییە گشتییەکان یان لە دەرەوەی وڵاتدا دەرکەوتوون.
چۆن یاساکە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت
شاندی ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئێران لە ئازاری ٢٠٢٤دا بۆی دەرکەوت کە جێبەجێکردنی حجابی ناچاری دەکاتە چەوساندنەوەی ڕەگەزی، تاوانێک دژی مرۆڤایەتی، وەک ئەوەی وەڵامی دەوڵەت بۆ خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ بووەتە هۆی پێشێلکارییەکی بەربڵاو و ڕێکخراو. یەکێتیی ئەوروپا، شانشینی یەکگرتوو، ئەمریکا و کەنەدا پشکنینی ڕێنمایی و ناوی فەرماندەکانیان سزا داوە. لە ساڵی ٢٠٢٢دا ئێران لە کۆمسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پێگەی ژنان لە ڕێگەی دەنگدانی ئەنجومەنی ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە لابرا — یەکەم جارە لە مێژووی کۆمسیۆنەکەدا کە کەسێک لابرابێت.
پرسیارە زۆر دووبارەکراوەکان
ئایا لە ساڵی ٢٠٢٦دا حجاب هێشتا لە ئێراندا ناچارییە؟
بەڵێ. مادەی ٦٣٨ی یاسای سزای ئیسلامی هێشتا لە کەرەستەدایە و جێبەجێکردن بەردەوامە لە ڕێگەی پلانی نوور. پڕۆژەیاسای حجاب و عەفاف، کە سزاکانی زیاتر توند دەکات، لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤دا ڕاگیرا بەڵام هەرگیز نەهەڵوەشایەوە.
ئایا یاساکە بۆ گەشتیاران و موسڵمان نەکانیش جێبەجێ دەبێت؟
بەڵێ. هەر ژنێک لە شوێنێکی گشتی لە ئێراندا، بەبێ ڕەچاوکردنی ڕەگەزنامە یان ئایین، بە یاسایی پێویستە قژ و جلوبەرگی تەسک بپۆشێت. هێڵە ئاسمانییەکان ڕێنمایی بە گەشتیاران دەکەن کە پێش نیشتنەوە ڕێزیان لێ بگرن.
لە چ تەمەنێکدا حجابی ناچاری دەست پێ دەکات؟
نۆ ساڵی، تەمەنی پێگەیشتنی یاسایی بۆ کچان لە ژێر یاسای ئێراندا، کە هەمان کاتە کە پێداویستییەکانی یەکشێوەی قوتابخانەش جێبەجێ دەبێت.
پلانی نوور چییە؟
بەرنامەیەکی جێبەجێکردنی نیشتمانییە کە لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٤دا دەستی پێکرد و تێکەڵەیەکە لە گەشتی نوێی شەقامی لەگەڵ ناسینەوەی کامێرا، نامەی ئاگادارکردنەوەی خۆکار، دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێل و داخستنی کارەکان کە خزمەت بە کڕیارانی بێ پۆشاک دەکەن.
پڕۆژە یاسای حجاب و عەفاف چییە؟
یاسایەک کە لەلایەن پەرلەمانەوە لە ئەیلوولی ٢٠٢٣دا پەسەند کرا و سزای بەرزبووەوە، ماوەی زیندانی تا دە ساڵ بۆ “ڕێکخراو” نەپابەندبوون و ئەرکی ڕاپۆرتکردن بۆ خاوەن کارەکان دابین دەکات. لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤دا ڕاگیرا دوای ئەوەی ئاگادارکردنەوە درا کە جێبەجێکردنی دەتوانێت نائارامییەکی نوێ بەرپا بکات.
ئایا یاساکە وەک تاوانێک دژی مرۆڤایەتی ڕاگەیەندراوە؟
شاندی ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئێران لە ئازاری ٢٠٢٤دا بۆی دەرکەوت کە جێبەجێکردنی حجابی ناچاری لەلایەن ئێرانەوە دەکاتە چەوساندنەوەی ڕەگەزی، کە لە ژێر پەیمانی ڕۆمادا وەک تاوانێک دژی مرۆڤایەتی ڕیزبەندی کراوە.
