پۆلیسی ئەخلاقی ئێران چییە؟
پۆلیسی ڕێنمایی (بە فارسی: گەشتی ئیرشاد، گشت ارشاد) یەکەیەکی تایبەتی پۆلیسی نیشتمانی فەراجایە، کە لە ساڵی ٢٠٠٥ لە سەردەمی سەرۆک کۆماری مەحموود ئەحمەدینەژاددا دروست کراوە. ئەرکی فەرمییەکەی بریتییە لە جێبەجێکردنی لێکدانەوەی کۆماری ئیسلامی لە "عەفافی گشتی" — کە بە شێوەیەکی زۆر بەرەو پۆشاک، قژ و ڕەفتاری ژنان لە شوێنە گشتییەکاندا ئاراستە کراوە.
پۆلیسی ئەخلاق لە کوێوە هاتووە؟
پۆشینی ناچاری حجاب بە فەرمانی ئایەتوڵڵا خومەینی لە ساڵی ١٩٧٩دا سەپێندرا و لە ساڵی ١٩٨٣دا کرایە یاسا. لە ساڵی ١٩٧٩ تا ١٩٩٢ جێبەجێکردن لەلایەن کۆمیتە (کۆمیتە شۆڕشگێڕەکان) و بەسیجەوە ئەنجام دەدرا. گەشتی ئیرشاد لە ساڵی ٢٠٠٥دا جێگەی پاترۆڵەکانی پێشووی "عەفاف"ی گرتەوە بۆ دابینکردنی بوونێکی زیاتر دیار و یەکگرتوو بە ڤانە نیشانەدارەکانەوە.
پۆلیسی ئەخلاق چۆن کار دەکات؟
پاترۆڵەکانی دوو بۆ چوار ئەفسەر — بە شێوەیەکی ئاسایی یەک ئافرەت بە چادۆر، دوو پیاو — لە ڤانە سپی و سەوزەکانەوە لە دەرگاکانی میترۆ، پارکەکان، بازاڕەکان و دەروازە زانکۆییەکاندا کار دەکەن. ئەو ژنانەی کە بە پێشێلکەر دادەنرێن ئاگادار دەکرێنەوە، وێنەیان لێ دەگیرێت و زۆرجار بە زۆر دەبرێنە ناو ڤانەکەوە بۆ ناوەندی بازداشتکردنی شێوازی "ڤۆزەرا" بۆ ڕوونکردنەوەکانی "پەروەردەکردنەوە"، سزا یان گواستنەوە بۆ دادگا.
ئایا پۆلیسی ئەخلاق مەحسا ئەمینی کوشت؟
لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٢دا یەکەیەکی گەشتی ئیرشاد مەحسا (ژینا) ئەمینی، ٢٢ ساڵ، لە وێستگەی میترۆی حەقانی لە تاراندا گرت. لە ماوەی دوو کاتژمێردا لە ناوەندی بازداشتکردنی ڤۆزەرا داڕما بە نیشانەکانی بریندارییەکی سەختی سەر؛ لە ١٦ی ئەیلوولدا مرد. شاندی ڕاستییەوانی سەربەخۆی نێودەوڵەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لەبارەی ئێرانەوە لە ساڵی ٢٠٢٤دا بەو ئەنجامە گەیشت کە مردنەکەی لە ئەنجامی "توندوتیژی جەستەیی" لەلایەن بەرپرسانی دەوڵەتەوە بووە.
ئایا بەڕاستی پۆلیسی ڕەوشتی لە ساڵی ٢٠٢٢دا ڕاگیرا؟
لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢دا، لە لووتکەی خۆپیشاندانەکانی ژن، ژیان، ئازادی، داواکاری گشتی ئێران محەممەد جەعفەر مونتەزەری ڕایگەیاند کە گەشتی ئیرشاد "داخراوە". وەزارەتی ناوخۆ هەرگیز ئەمەی پشتڕاست نەکردەوە، هیچ فەرمانێکی فەرمی دەرنەکرا، و لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا گەشتی پۆلیس لە تاران و شارەکانی دیکەدا بینرا. "ڕاگرتنەکە" زانیارییەکی هەڵە بوو کە ئامانجی بینەرانی نێودەوڵەتی بوو.
پلانی نووری ٢٠٢٤ چییە؟
لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٤دا، فەراجا ڕایگەیاند پلانی نوور ("ڕووناکی")، هەڵمەتێکی توندتر لەسەر ئاستی نیشتمانی بۆ سەرپێچیکردنی حجاب. لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا، سەدان ژن دەستگیرکران، بازرگانییەکان بۆ خزمەتکردنی کڕیارانی بێ حجاب مۆرکران، و لانیکەم ژنێک — ئارەزوو بەدری — لە مازەندەران بە تەقەی پۆلیس بریندار و ئیفلیج کرا کاتێک ڕەتیکردەوە ئۆتۆمبێلەکەی بوەستێنێت. پلانی نوور هەتا ساڵی ٢٠٢٦ بەردەوامە.
قوربانییە ناودارەکانی دیکە
- ئارمیتا گەراڤەند، تەمەن ١٦ ساڵ — لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣دا دوای ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ جێبەجێکارانی حجاب لە میترۆی تاراندا ڕووخا؛ لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣دا کۆچی دوایی کرد.
- ئارەزوو بەدری، تەمەن ٣١ ساڵ — لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٤دا لە شاری نووری پارێزگای مازەندەران لەلایەن ئەفسەرانی فەراجاوە تەقەی لە سییەکانی کرا و ئیفلیجی تەواوی بەرکەوت.
- ڕۆیا حەشەمتی — لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤دا بە بڵاوکردنەوەی وێنەیەکی بێ حجاب لە ئینتەرنێتدا بە ٧٤ قامچی لێدان سزا درا؛ سزاکە جێبەجێ کرا.
ڕاستییە سەرەکییەکان بە خێرایی
- ناوی فەرمی: گەشتی ئیرشاد، یەکەیەکی فەرماندەیی هێزەکانی بەرگری (فەراجا).
- دروستکراوە: ٢٠٠٥–٢٠٠٦ لە سەردەمی سەرۆک کۆمار مەحمود ئەحمەدینەژاددا، کە لایەنە جێبەجێکارەکانی پێشووی کە دەگەڕێنەوە بۆ کۆمیتەی ١٩٧٩ یەکخست.
- بنەمای یاسایی: مادەی ٦٣٨ی یاسای سزای ئیسلامی، کە بەبێ "حجابی ئیسلامی" لە شوێنی گشتی دەرکەوتن بە ١٠ ڕۆژ تا دوو مانگ زیندان یان سزای پارەیی سزا دەدات.
- ناسراوترین مردن لە زینداندا: مەحسا ژینا ئەمینی، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢.
- ڕاگرتنی بانگکراو: کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ — هەرگیز وەک فەرمانێکی یاسایی دەرنەکرا و لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا پێچەوانە کرایەوە.
- شێوەی ئێستا: پلانی نوور ("ڕووناکی") لە نیسانی ٢٠٢٤ەوە — چاودێری کامێرا، پەیامی ئاگادارکردنەوەی ئێس ئێم ئێس، دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێل، داخستنی بازرگانی و گەشتی پۆلیسی نوێیەوە.
پۆلیسی ئەخلاق لە کوێوە هاتووە
جێبەجێکردنی پۆشاک لە ئێران لە ساڵی ٢٠٠٥ دەستی پێنەکرد؛ بەڵکو لە چەند هەفتەیەکی شۆڕشەوە دەستی پێکرد. لە ئازاری ١٩٧٩، ئایەتوڵڵا خومەینی بە ئافرەتانی کارمەندی حکومی وت کە بە پۆشاکی سەرپۆشکراوەوە بچن بۆ کار، و خۆپیشاندانەکانی دژی ئەو فەرمانە — شەش ڕۆژی خۆپیشاندانی بەکۆمەڵ لەلایەن دەیان هەزار ئافرەت لە تاران — یەکەم ڕووبەڕووبوونەوەی شەقامی بوون کە دەوڵەتی نوێ ڕووبەڕووی بووەوە. دواتر جێبەجێکردن بە زنجیرەیەک لە دامەزراوەکاندا تێپەڕی، هەر یەکێکیان زیاتر ڕێکخراوتر بوو لە پێشوو.
| ماوە | دەزگا | شێواز |
|---|---|---|
| ١٩٧٩–١٩٨٣ | کۆمیتە (کۆمیتە شۆڕشگێڕەکان) | پاتڕۆڵی چەکداری ناڕێک؛ ئاگادارکردنەوەی زارەکی، لێدان، دەستگیرکردنی ئافرەتانی «پۆشاکی نەگونجاو» |
| 1983 | پەرلەمان حجابی ناچاری دەکاتە یاسا | مادەی ١٠٢ی یاسای سزادان شەلاقی تا ٧٤ قامچی دەناسێنێت |
| 1990s | پاتڕۆڵی بەسیج و شارەوانی | هەڵمەتە وەرزییەکانی «عەفافی گشتی»، بەتایبەت هەر بەهارێک |
| ١٩٩٦–٢٠٠٥ | ئەماکن (نووسینگەی چاودێری شوێنە گشتییەکان) | هێرشکردنە سەر قاوەخانەکان، ئاهەنگەکان، دوکانەکان؛ ئامانجگرتنی جووتەکان و بازرگانەکان |
| ٢٠٠٥–٢٠٢٢ | گەشتی ئیرشاد (پاتڕۆڵی ڕێنمایی) | پاتڕۆڵە تایبەتەکان، ڕاگرتنی شەقامی، ناوەندەکانی بازپرسی و «ڕێنمایی» وەک وەزەرا |
| ٢٠٢٤–ئێستا | پڕۆژەی نوور | کامێرای ناسینەوەی ڕوخسار، نامەی SMS، دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێل، داخستنی کاروباری نەگونجاو، یەکەکانی بێ یەکگرتوو |
چۆنێتی وەستانێک بەڕاستی کاردەکات
میکانیزمەکان لە سەرانسەری وڵاتدا یەکسان بوون و گرنگن چونکە ڕوون دەکەنەوە کە چۆن ڕووداوێکی ئاسایی دەتوانێت بە مردن کۆتایی بێت. پاتڕۆڵێک بە تیمی تێکەڵ — ئەفسەری نێرینەی یەکگرتوو و ئەفسەری مێینەی چادردار — لە شوێنێکی گواستنەوە، شەقامێکی بازرگانی یان دەروازەی پاکێکدا ڕاوەستا. ئافرەتێک ڕاگیرا، پێی وترا کە حجاب، درێژی پاڵتۆ، شاڵ یان مەکیاژی نەگونجاوە، و هەڵبژاردنێکی پێدرا کە بە دەگمەن ڕاستەقینە بوو: یان لە شوێنەکەدا بەڵێننامەیەک واژۆ بکات، یان ببردرێتە ناوەندێکی «ڕێنمایی» بۆ پۆلێک و پەیوەندییەک بە کەسێکی نزیکی نێرینەوە کە بێت و بە جلی گۆڕاوەوە ببات.
نەبوونی تۆمەتی نووسراو واتای ئەوە بوو کە هیچ تۆمارێک نەبوو بۆ داواکاری. ڕاگرتووان کە بۆ چەند کاتژمێرێک ڕاگیرابوون بە بێ کاغەز بەڕەڵا کران؛ برینەکانی ناو پاتڕۆڵ یان ڕاڕەوێک هیچ شوێنەوارێکی کارگێڕیان نەدەهێشت. ئەو نەبینراوییە پێکهاتەییە هەر ئەو هۆکارە بوو کە دۆسیەی ئەمینی بە پشتبەستن بە سکانێکی نەخۆشخانەی ڕژاوە گۆڕا نەک بەڵگەنامەی فەرمی.
دۆسیە ناوبراوەکانی مردن و برینداربوون لە زینداندا
مردنی ئەمینی یەکەم نەبوو. شێوازی دەستگیرکردنی ئافرەتێک بەهۆی پۆشاکەوە و گەڕاندنەوەی بۆ خێزانەکەی بە مردن یان بریندارییەکی قورس، بە درێژایی بیست ساڵ بەڵگەنامەکردنی ئەمنیستی نێودەوڵەتی، هەنگاو و ناوەندی عەبدولڕەحمان بەرۆومەند دووبارە دەبێتەوە.
| ناو | ڕێکەوت | بارودۆخەکان |
|---|---|---|
| زەهرا بەنی یەعقوب، ٢٧ ساڵ | تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ | پزیشکێک لە هەمەدان لەلایەن گەشتی «پاراستنی ڕەوشتی گشتی» دەستگیرکرا کاتێک لەگەڵ دەستگیرانەکەیدا دەڕۆیشت؛ لە ماوەی ٤٨ کاتژمێردا لە زینداندا مرد. دەوڵەت بە خۆکوژی ناوی برد؛ خێزانەکەی ڕەتیان کردەوە. |
| مەحسا ژینا ئەمینی، ٢٢ ساڵ | ١٣–١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ | لە وێستگەی شەمەندەفەری حەقانی دەستگیرکرا، لە ناوەندی ڤۆزەرا ڕووخا، بەهۆی برینەکانی سەرەوە سێ ڕۆژ دواتر گیانی لەدەستدا. |
| ئارمیتا گەراوەند، ١٦ ساڵ | ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ | دوای ڕووبەڕووبوونەوەیەک لەگەڵ بەرپرسانی جێبەجێکردن لە میترۆی تاران ڕووخا؛ لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣دا بەبێ پشکنینی سەربەخۆ گیانی لەدەستدا. |
| ڕۆیا حەشەمتی | کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ | بە ٧٤ دار و شۆستە سزا درا بەهۆی وێنەیەک کە بەبێ سەرپۆش بڵاوکرابووەوە؛ خۆی ڕاپۆرتی جێبەجێکردنی سزاکەی بڵاوکردەوە. |
| ئارەزوو بەدری | تەممووزی ٢٠٢٤ | لەلایەن پۆلیسەوە لە مازەندەران تەقەی لێکرا دوای ئەوەی ئۆتۆمبێلەکەی بەهۆی پێشێلکردنی حجابەوە نیشانە کرابوو و نەوەستا؛ بە شەلەلی بەجێهێشت. |
ئەو «هەڵوەشاندنەوەیە» کە هەرگیز ڕووی نەدا
لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢، داواکاری گشتی محەممەد جەعفەر مونتەزەری لە کۆنفرانسێکی ئایینیدا ڕایگەیاند کە گەشتی ڕێنمایی «لە هەمان شوێنەوە کە دەستی پێکردووە داخراوە». میدیاکانی نێودەوڵەتی ڕایانگەیاند کە پۆلیسی ڕەوشت هەڵوەشاوەتەوە. لە ماوەی ٧٢ کاتژمێردا میدیای دەوڵەتی ڕوونی کردەوە کە دەسەڵاتی دادوەری هیچ دەسەڵاتێکی نییە بۆ هەڵوەشاندنەوەی یەکەیەکی پۆلیس، کە هیچ فەرمانێک نەدراوە، و جێبەجێکردنی حجاب «بە ڕێگای نوێ بەردەوامە». هیچ فەرمانێک هەرگیز بڵاونەکراوەتەوە. ئەوەی گۆڕا تاکتیکەکان بوون: کەمتر ڤان لەسەر کامێرا لەو مانگانەی کە شەقامەکان هێشتا بۆ دەوڵەت مەترسیدار بوون، پاشان گۆڕان بۆ جێبەجێکردنی بێ ڤیدیۆ.
پلانی نوور: جێبەجێکردنی بێ ڤان
لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٤ ڕاگەیەندرا، پلانی نوور جێبەجێکردنی ئاشکرای گەڕاندەوە و چینێکی ژێرخانی زیاد کرد. کامێراکانی جێگیر و جوڵاو ژنانی بێ سەرپۆش لە ئۆتۆمبێلدا دەناسن؛ خاوەنی تۆمارکراو پەیامێکی ئێس ئێم ئێس، پاشان بانگەشەیەک، پاشان دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێلەکە وەردەگرێت. کاروبارەکانی خزمەت بە کڕیارانی بێ سەرپۆش دەکرێن — سەدان قاوەخانە، دەرمانخانە و کلینیک لە ساڵی ٢٠٢٤ەوە داخراون. یەکەکانی بێ یەکگرتوو لە وێستگەکانی میترۆ و فڕۆکەخانەکاندا کار دەکەن. سزاکانی نازیندان — غەرامە، ڕێگری گەشت، خزمەتگوزارییەکانی بانکی ڕێگر، لە تاقیکردنەوەکانی زانکۆ دەرکران — زۆربەی کارەکە دەکەن، چونکە وێنەگرتنیان قورسترە.
پێشنیاری یاسای حجاب و ڕەوشت کە لە بەرچاوە دەبێتە هۆی دانانی ئەمە لەسەر بنەمایەکی یاسایی بە غەرامەی بەرزتر، سزای زیندانی تا دە ساڵ بۆ «ڕێکخراو» نەپابەندبوون و ئەرکە یاساییەکانی خاوەنی کاروبار بۆ ڕاپۆرتکردنی کڕیاران. لە ئەیلوولی ٢٠٢٣دا پەرلەمان پەسەندی کرد، چەندین جار لەلایەن ئەنجومەنی پارێزەرانەوە گەڕێنرایەوە، و لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ەوە لە ڕاگرتندا هێڵراوەتەوە نەک کشانەوە. وردەکاری تەواو لەسەر پەڕەی یاسای حجاب.
سزاکان و لێپرسینەوە
گەشتی ڕێنمایی وەک دەزگایەک، فەرماندەیی جێبەجێکردنی یاسا، و فەرماندە ناودارەکان لەنێویاندا سەرۆکی پێشووی فەراجا حوسێن ئەشتەری و فەرماندەی پۆلیسی تاران حوسێن ڕەحیمی لەلایەن یەکێتی ئەوروپا، شانشینی یەکگرتوو، ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدا لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ەوە نیشانە کراون، لەسەر بنەمایەک کە مردنی مەحسا ئەمینی و کپکردنی توندی خۆپیشاندان لەخۆدەگرێت. نیشانەکان سامان دەبەستن و ڕێگری گەشت دەکەن؛ بەخۆیان جێبەجێکردن ناوەستێنن. ڕێگاکانی هەڵمەتی ئێستا، لەنێویاندا لیستی تاوانبارانی ناودار و شێوەکانی نامە، لەسەر پەڕەی سزاکان و پەڕەی هەڵمەتەکان.
پرسیارە زۆر دووبارەکراوەکان
ئایا پۆلیسی ڕەوشت هێشتا لە ساڵی ٢٠٢٦دا بوونی هەیە؟
بەڵێ. پاسەوانی ڕێنمایی هەرگیز بە شێوەیەکی یاسایی هەڵنەوەشێندراوەتەوە. دوای ماوەیەکی هێمنتر لە ساڵی ٢٠٢٣، بە ئاشکرا لە نیسانی ٢٠٢٤ بە پلانی نوور گەڕایەوە، لەگەڵ چاودێری کامێرایی، نامەی ئاگادارکردنەوەی ئێس ئێم ئێس، دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێل و داخستنی بازرگانی.
سزای پۆشینەوەی حجاب لە ئێران چییە؟
مادەی ٦٣٨ی یاسای سزای ئیسلامی بڕیاری ١٠ ڕۆژ تا دوو مانگ زیندانیکردن یان سزای پارەیی دەدات. لە کرداردا زۆربەی جێبەجێکردن ئێستا کارگێڕییە: سزا، دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێل، ڕاگرتنی گەشت، ڕەتکردنەوەی خزمەتگوزاری گشتی، لەکارکردن یان دەرکردن لە زانکۆ. سزای قامچی کردنیش جێبەجێ کراوە، وەک لە دۆسیەی ڕۆیا حشمەتی لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٤.
کێ بەڕێوەبەری پاسەوانی ڕێنماییە؟
ئەو یەکەیەکە لە فەرماندەیی جێبەجێکردنی یاسای کۆماری ئیسلامی (فەراجا)، کە ڕاپۆرت بۆ وەزارەتی ناوخۆ دەکات و لە کۆتاییدا بۆ ڕێبەری باڵا. فەرماندەکانی لەلایەن یەکێتی ئەوروپا، بەریتانیا، ئەمریکا و کەنەداوە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ەوە سزا دراون.
ئایا پۆلیسی ڕەوشتی لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢دا هەڵوەشێنرایەوە؟
نەخێر. وتەیەکی دادوەری گشتی بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک هەڵوەشاندن ڕاپۆرت کرا، بەڵام هیچ فەرمانێکی یاسایی دەرنەکرا و بەرپرسان لە چەند ڕۆژێکدا پشتڕاستیان کردەوە کە جێبەجێکردنی حجاب بە ڕێگای دیکە بەردەوام دەبێت.
ساڵانە چەند ژنێک تووشی کاریگەری دەبێت؟
بەرپرسانی ئێرانی ڕایانگەیاند کە لە مانگەکانی یەکەمی پلانی نوور لە ٢٠٢٤دا زیاتر لە یەک ملیۆن ئاگادارکردنەوەی ئۆتۆمبێل دەرکراوە. پشتڕاستکردنەوەی سەربەخۆ مومکین نییە چونکە زۆربەی جێبەجێکردن هیچ تۆمارێکی گشتی بەرهەم ناهێنێت، کە خۆی تایبەتمەندییەکی تۆمارکراوی سیستەمەکەیە.
