چه کسی ایران را اداره می‌کند: چهره‌های کلیدی جمهوری اسلامی

علی خامنه‌ای — رهبر معظم جمهوری اسلامی از ۱۹۸۹

متولد ۱۹۳۹ در مشهد. رئیس‌جمهور ایران ۱۹۸۱–۱۹۸۹، سپس پس از مرگ خمینی در ژوئن ۱۹۸۹ به رهبری منصوب شد. بر اساس قانون اساسی ایران، فرمانده کل نیروهای مسلح است، رئیس قوه قضائیه، نیمی از اعضای شورای نگهبان و مدیران صدا و سیما را منصوب می‌کند. او حرف آخر را در سیاست هسته‌ای، استراتژی منطقه‌ای و نحوه برخورد با اعتراضات می‌زند. از سوی ایالات متحده، اتحادیه اروپا، بریتانیا و کانادا به دلیل نقض حقوق بشر و سرکوب اعتراضات ۲۰۲۲–۲۰۲۶ تحریم شده است.

مجتبی خامنه‌ای — روحانی، پسر رهبر معظم، که مکرراً به عنوان یکی از گزینه‌های جانشینی نام برده می‌شود

متولد ۱۹۶۹. هیچ سمت رسمی دولتی ندارد اما رسانه‌های ایرانی و بین‌المللی به طور گسترده گزارش داده‌اند که بر دفتر رهبر معظم و بخش‌هایی از دستگاه امنیتی نفوذ دارد. از زمان جنبش سبز ۲۰۰۹، زمانی که چهره‌های مخالف او را به هماهنگی سرکوب متهم کردند، مکرراً در گمانه‌زنی‌های جانشینی نام برده شده است. ادعاها دربارهٔ نقش دقیق او مورد مناقشه است و تا حد زیادی از منابع باز قابل تأیید نیست.

اسماعیل قاآنی — فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران از ۲۰۲۰

پس از حملهٔ ژانویهٔ ۲۰۲۰ ایالات متحده در بغداد جانشین قاسم سلیمانی شد. نیروی قدس بازوی برون‌مرزی سپاه پاسداران و کانالی است که تهران از طریق آن به شبه‌نظامیان متحد در عراق، سوریه، لبنان و یمن بودجه، سلاح و هدایت می‌رساند. از سوی ایالات متحده، اتحادیه اروپا و بریتانیا تحریم شده است.

حسین سلامی — فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

افسر حرفه‌ای سپاه پاسداران که در آوریل ۲۰۱۹ به فرماندهی کل منصوب شد. سپاه پاسداران برنامه‌های موشکی و پهپادی ایران، سهم بزرگی از اقتصاد را از طریق شرکت‌های وابسته مانند خاتم‌الانبیا و — از طریق بسیج — نیروی داخلی را که بیشترین موارد قتل در اعتراضات به آن نسبت داده می‌شود، کنترل می‌کند. سپاه پاسداران از سوی ایالات متحده یک سازمان تروریستی اعلام شده و توسط چندین کشور دیگر ممنوع یا تحریم شده است.

غلامحسین محسنی اژه‌ای — رئیس قوه قضائیه از ۲۰۲۱

وزیر اطلاعات و دادستان کل سابق. به عنوان رئیس قوه قضائیه، ریاست سیستمی را بر عهده دارد که احکام اعدام ایران را صادر می‌کند — بالاترین نرخ سرانه اعدام در جهان، با بیش از ۹۰۰ اعدام ثبت‌شده در سال ۲۰۲۴ و آمار بالاتر گزارش‌شده برای سال ۲۰۲۵. از سال ۲۰۱۱ به دلیل نقض جدی حقوق بشر از سوی اتحادیه اروپا تحریم شده است.

احمد جنتی — دبیر شورای نگهبان؛ رئیس مجلس خبرگان رهبری

متولد ۱۹۲۷. از ۱۹۹۲ رهبری شورای نگهبان را بر عهده داشته است. این شورا صلاحیت هر نامزد انتخاباتی مجلس و ریاست‌جمهوری را تأیید می‌کند و رد صلاحیت‌های گسترده آن مکانیسمی است که رقابت انتخاباتی در ایران را قبل از شروع رأی‌گیری مسدود می‌کند. از سوی اتحادیه اروپا و ایالات متحده تحریم شده است.

محمد مهدی میرباقری — روحانی تندرو و عضو مجلس خبرگان رهبری

نظریه‌پرداز مقیم قم در زمینهٔ «تمدن‌سازی اسلامی» و یکی از پراستنادترین صدای روحانیون تندرو در گفتمان داخلی ایران. سخنرانی‌های او برای تبعیت علوم اجتماعی، فناوری و حکمرانی مدرن از اقتدار روحانیت استدلال می‌کند و او مخالف ثابت مذاکره با غرب و کاهش اجرای حجاب است. اغلب به عنوان شاخصی برای جناح ایدئولوژیکی خوانده می‌شود که انتظار می‌رود جانشینی پس از خامنه‌ای را شکل دهد.

محمد مرندی — استاد دانشگاه تهران و برجسته‌ترین مفسر انگلیسی‌زبان رژیم

یک دانشگاهی ایرانی-آمریکایی که به عنوان گفت‌وگوکنندهٔ اصلی انگلیسی‌زبان جمهوری اسلامی با شبکه‌های غربی عمل می‌کند و در طول مذاکرات هسته‌ای در تیم ایران حضور داشت. روزنامه‌نگاران ایرانی در تبعید و ناظران آزادی مطبوعات خروجی او را به جای تحلیل مستقل، پیام‌رسانی همسو با دولت توصیف می‌کنند؛ او این توصیف را رد می‌کند. برجستگی او او را به یک مطالعهٔ موردی مفید در نحوهٔ روایت‌پردازی جمهوری اسلامی در خارج از کشور تبدیل می‌کند.

حسین طائب — رئیس پیشین سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

از سال ۱۳۸۸ — سال سرکوب جنبش سبز — تا برکناری‌اش در ژوئن ۲۰۲۲ ریاست اطلاعات سپاه را بر عهده داشت. دوران تصدی او مصادف است با دوره‌ای که بازوی اطلاعاتی سپاه در رسیدگی به مخالفان، شهروندان دو تابعیتی و دیپلماسی گروگان‌گیری از وزارت اطلاعات پیشی گرفت. تحت تحریم اتحادیه اروپا و ایالات متحده.

اسماعیل خطیب — وزیر اطلاعات

ریاست وزارت اطلاعات و امنیت (واجا) را بر عهده دارد که بر نظارت بر فعالان، بخش‌های بازجویی زندان اوین و عملیات علیه ایرانیان خارج از کشور نظارت می‌کند. این وزارتخانه به دلیل سرکوب فرامرزی و رفتار با زندانیان از سوی ایالات متحده و اتحادیه اروپا تحریم شده است.

ساختار قدرت چگونه است

رهبر معظم انقلاب یک نهاد در میان نهادهای دیگر نیست؛ او فراتر از نهادهای انتخابی قرار دارد. او رئیس قوه قضائیه، شش نفر از دوازده عضو شورای نگهبان، فرماندهان نیروهای مسلح و رئیس صدا و سیما را منصوب می‌کند. سپس شورای نگهبان تعیین می‌کند که چه کسانی می‌توانند در انتخابات نامزد شوند و مجلس خبرگان — که خود توسط شورای نگهبان تأیید صلاحیت می‌شود — رهبر بعدی را انتخاب می‌کند. سپاه پاسداران وزن قهری و اقتصادی را تأمین می‌کند که این ساختار را سرپا نگه می‌دارد. درک این پیوستگی‌ها توضیح می‌دهد که چرا انتخابات در ایران وزرا را تغییر می‌دهد اما مسیر را نه.

پرسش‌های متداول