තෙහෙරාන් මෙට්‍රෝවේ උදෑසන: මල් සහ විරෝධය
2019 මාර්තු 8 වන දින, ජාත්යන්තර කාන්තා දිනයට සමගාමීව, තරුණ ක්‍රියාකාරිනියක වන යාසමන් අර්‍යානි සහ ඇගේ මව වන මොනිරේ අරබ්ෂාහි තෙහෙරාන් මෙට්‍රෝවේ කාන්තා මැදිරියට ඇතුළු වූහ. ඔවුන් දෑතින්ම මල් කළඹක් රැගෙන සිටි අතර, හිජාබය පැළඳ නොසිටියහ. ඔවුන්ගේ ක්‍රියාව සරල වූ නමුත් බලවත් පණිවිඩයක් ගෙන දුන්නේය: හිජාබය පිළිබඳ අනිවාර්ය නීතිවලට එරෙහි සාමකාමී විරෝධයක්. එම මෙට්‍රෝ මැදිරියේ සිටි කාන්තාවන්ට මල් බෙදමින්, අර්‍යානි පැවසුවේ ඔවුන්ට දවසක හිජාබය පැළඳීම හෝ නොපැළඳීම තෝරා ගැනීමේ නිදහස ලැබෙනු ඇතැයි බලාපොරොත්තු වන බවයි. මෙම මොහොත පටිගත වී අන්තර්ජාලය හරහා පැතිර ගිය අතර, එය ඉරානයේ කාන්තා අයිතිවාසිකම් සඳහා වූ සටනේ සංකේතයක් බවට පත් විය. මෙම ක්‍රියාව, 'සුදු බදාදා' ව්‍යාපාරයේ කොටසක් ලෙස බොහෝ දෙනා දුටුවා, කාන්තාවන් අනිවාර්ය හිජාබයට එරෙහිව සිය අරගලය පෙන්වීමට සුදු රෙදි කැබලි හෝ වෙනත් සංකේත භාවිතා කරනවා.
මෙම සිදුවීම, 2017 සිට ඉරානයේ අනිවාර්ය හිජාබයට එරෙහිව වර්ධනය වන විරෝධතා මාලාවක කොටසක් විය. 2017 දෙසැම්බරයේදී, විඩා මොවහෙඩ් 'විප්ලව චතුරශ්‍රයේ ගැහැණු ළමයි' ව්‍යාපාරය ආරම්භ කරමින්, තෙහෙරානයේ කාර්යබහුල මාර්ගයක හිස පලඳනාවක් නොමැතිව සිටගෙන කාන්තා අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් පෙනී සිටියාය. ඇය සිරගත කිරීමෙන් පසුවත්, ඒ හා සමාන ක්‍රියා අවසන් වූයේ නැත. යාසමන් අර්‍යානිගේ ක්‍රියාව මෙම නිර්භීත ක්‍රියාකාරකම්වලට සම්බන්ධ වූ අතර, ඒ හා සමානව රාජ්‍යයේ දෑතට හසු වූවාය. ඇගේ ක්‍රියාව, අන්තර්ජාලය හරහා ක්ෂණිකව වෛරස් වී, ඉරානය පුරා සහ ඉන් පිටත සිටින බොහෝ දෙනාට අනුකම්පාව සහ ආශ්වාදය ලබා දුන්නේය. මෙම සිද්ධිය, ඉරාන කාන්තාවන් මුහුණ දෙන අභියෝග සහ ඔවුන්ගේ අයිතිවාසිකම් සඳහා වූ අරගලයේ ස්වභාවය විදහා දැක්වීය.
බන්ධනාගාරයේ දුක සහ විඩාව
යාසමන් අර්‍යානි සහ මොනිරේ අරබ්ෂාහි බන්ධනාගාරයේදී දැඩි මානසික හා ශාරීරික දුෂ්කරතාවලට මුහුණ දුන්හ. එوين බන්ධනාගාරයේ සිට කාර්චක් බන්ධනාගාරයට මාරු කිරීමෙන් පසුව, ඔවුන්ට සෞඛ්‍ය පහසුකම් සීමා විය. 2020 මාර්තු මාසයේදී, COVID-19 වසංගතය ආරම්භ වීමත් සමඟ, ඉරාන බන්ධනාගාර තුළ සෞඛ්‍ය තත්වය තවදුරටත් නරක අතට හැරියේය. කාර්චක් බන්ධනාගාරය, එහි ඇති අධික තදබදය සහ සනීපාරක්ෂාව නොමැතිකම නිසා, කාන්තාවන්ට විශේෂයෙන් දුෂ්කර ස්ථානයක් විය. මානව හිමිකම් වාර්තා අනුව, මෙම බන්ධනාගාරයේ සිටි සිරකරුවන්ට ප්‍රමාණවත් වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර හෝ ආරක්ෂණ පියවරයන් නොලැබුණු අතර, වෛරසය පැතිරීමේ අවදානම වැඩි විය. මොනිරේ අරබ්ෂාහිට පෙර සිටම සෞඛ්‍ය ගැටලු තිබූ අතර, බන්ධනාගාරයේදී ඇයගේ තත්වය තවදුරටත් නරක අතට හැරුණි. යාසමන් අර්‍යානි ද ඇගේ මවගේ සෞඛ්‍ය තත්වය පිළිබඳව දැඩි ලෙස කනස්සල්ලට පත්ව සිටියාය. (Iran Human Rights, 2020).
2020 දී, යාසමන් අර්‍යානිගේ දඬුවම ඉහළ අධිකරණයක් මගින් වසර 9 ක සිර දඬුවමක් දක්වා අඩු කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, ඇය තවමත් දැඩි පීඩනයකට ලක්ව සිටියාය. ඇය බන්ධනාගාරයේදී සිදුවන අසාධාරණයන්ට එරෙහිව විරෝධතා දැක්වූ අතර, සිරකරුවන්ගේ අයිතිවාසිකම් සඳහා හඬ නැගුවාය. 2021 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, යාසමන් අර්‍යානි සහ තවත් සිරකරුවන් කිහිප දෙනෙකු එවින් බන්ධනාගාරයේ සිට කාර්චක් බන්ධනාගාරයට මාරු කිරීම, ඔවුන්ට තවත් දුෂ්කරතා ගෙන එන ලදී. මානව හිමිකම් සංවිධාන දිගින් දිගටම ඔවුන්ගේ නිදහස ඉල්ලා සිටි අතර, ඉරාන රජය මත පීඩනය යොදමින් සිටියා. බීබීසී පර්සියානු සේවය සහ රොයිටර් පුවත් ආයතනය වැනි ප්රධාන මාධ්‍ය ආයතන, මෙම කාන්තාවන්ගේ කතාව ජාත්‍යන්තරය වෙත ගෙන එමින්, ඉරානයේ මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන් පිළිබඳව අවධානය යොමු කළහ.
නිදහස සහ අනාගතය
වසර ගණනාවක සිරගත කිරීමෙන් පසුව, 2023 පෙබරවාරි 15 වන දින, යාසමන් අර්‍යානි ජනරජයේ 44 වන සංවත්සරය වෙනුවෙන් නිදහස් කරන ලද පුළුල් සමාවක කොටසක් ලෙස බන්ධනාගාරයෙන් නිදහස් කරන ලදී. ඇගේ මව වන මොනිරේ අරබ්ෂාහි ද 2023 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී නිදහස් කරන ලදී. මෙම නිදහස, වසර ගණනාවක් තිස්සේ ජාත්යන්තර මට්ටමින් දැරූ උත්සාහයන්ගේ සහ ඉරාන දේශීය ක්‍රියාකාරිනියන්ගේ අරගලයේ ප්‍රතිඵලයක් විය. කෙසේ වෙතත්, මෙම නිදහස ඔවුන්ගේ ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ ඉරාන රාජ්‍යයේ මතය වෙනසක් වූ බවක් අදහස් නොවේ; එය බොහෝ විට සිදුවූයේ අභ්‍යන්තර හා බාහිර පීඩන හේතුවෙනි. නිදහස ලැබීමෙන් පසුවත්, ඔවුන්ට තවමත් සමාජ සීමා කිරීම් සහ නිරීක්‍ෂණයන්ට මුහුණ දීමට සිදු වේ. ඉරාන රජය, අනිවාර්ය හිජාබය පිළිබඳ නීති දැඩි ලෙස පවත්වාගෙන යන අතර, විරෝධතාකරුවන්ට එරෙහිව දැඩි ක්‍රියාමාර්ග ගනිමින් සිටී.
යාසමන් අර්‍යානිගේ සහ ඇගේ මවගේ කතාව, ඉරානයේ සිවිල් නිදහස සඳහා වූ පුළුල් අරගලයේ සංකේතයක් බවට පත්ව ඇත. ඔවුන්ගේ ධෛර්යය, අනිවාර්ය හිජාබයට එරෙහිව පමණක් නොව, කාන්තාවන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ ප්‍රකාශනයේ නිදහස සඳහා වූ අරගලයේ, තරුණ ඉරාන ජාතිකයන්ට බලපෑම් කිරීමට සමත් විය. 'ජින්, ෂියාන්, අසාදි' (කාන්තාව, ජීවිතය, නිදහස) ව්‍යාපාරය, යාසමන් අර්‍යානිගේ ක්‍රියාවෙන් පසුව තවදුරටත් වර්ධනය වූ අතර, මිලියන සංඛ්‍යාත ජනතාවක් ඉරාන රජයට එරෙහිව වීදි බැසීමට පොලඹවන ලදී. අර්‍යානිගේ කතාව, නිදහසට ඇති මානව අභිලාෂය සහ අසාධාරණයට එරෙහිව නැගී සිටීමේ හැකියාව පිළිබඳ බලවත් සිහි කැඳවීමක් ලෙස පවතී. අනාගතයේදී, ඉරාන ජනතාව විමුක්තිය සහ අයිතිවාසිකම් සඳහා දිගින් දිගටම සටන් කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.
ප්‍රකාශනයෙන් පසු සිදු වූ වෙනස්කම්
2026 ජූනි මස ප්‍රකාශනයෙන් පසුව, Yasaman Aryani ගේ නීතිමය තත්ත්වය පිළිබඳ නව ලියකියවිලි කිහිපයක් මානව හිමිකම් සංවිධාන විසින් වාර්තා කර ඇත. අර්‍යානි සහ ඇගේ මව නිදහස් කරනු ලැබුවේ 'පොදු සමාව' යටතේ වුවද, ඉරාන අධිකරණ පද්ධතිය ඔවුන්ට එරෙහිව පනවා ඇති සමාජීය සහ වෘත්තීය සීමාවන් ඉවත් කර නොමැති බව Iran Human Rights (IHRNGO) සංවිධානය පෙන්වා දෙයි. ඔවුන්ගේ නිදහස කොන්දේසි සහිත එකක් බවත්, නැවත අත්අඩංගුවට ගැනීමේ තර්ජනය තවමත් පවතින බවත් වාර්තා වේ.
ඉරානයේ බන්ධනාගාර තුළ සිරකරුවන්ට ලබා දෙන වෛද්‍ය පහසුකම් පිළිබඳ තොරතුරු තවදුරටත් අනාවරණය වී ඇත. Monireh Arabshahi සිරගතව සිටියදී මුහුණ දුන් සෞඛ්‍ය ගැටලු සඳහා අවශ්‍ය ප්‍රතිකාර ලබා දීම ප්‍රමුඛතා පදනමක් මත සිදු නොවූ බව Abdorrahman Boroumand Center මගින් සනාථ කර ඇත. මෙම සිද්ධිය, ඉරානයේ දේශපාලන සිරකරුවන්ට එරෙහිව වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ ක්‍රමානුකූල උපාය මාර්ගයක් පවතින බවට කෙරෙන චෝදනා ශක්තිමත් කරයි.
- 2026 අගෝස්තු මස Amnesty International වාර්තාවකින් අර්‍යානිගේ සිරදඬුවම ජාත්යන්තර නීති උල්ලංඝනයක් ලෙස යළි තහවුරු කරන ලදී.
- 2026 සැප්තැම්බර් වන විට, ඉරාන කාන්තා අයිතිවාසිකම් ක්‍රියාකාරිනියන් 50 කට අධික පිරිසක් තවමත් රඳවා තබාගෙන සිටින බව HRANA දත්ත පෙන්වයි.
- අර්‍යානි මල් බෙදූ තෙහෙරාන් මෙට්‍රෝ පරිශ්‍රය තුළ නිරීක්ෂණ කැමරා පද්ධති 2026 වසරේදී තවදුරටත් නවීකරණය කර ඇත.
- 2026 ඔක්තෝම්බර් මස එක්සත් ජාතීන්ගේ OHCHR වාර්තාව මගින් ඉරානයේ අනිවාර්ය හිජාබ් නීතිය බලාත්මක කිරීමේ නව ක්‍රමවේද විවේචනය කරන ලදී.
නිතර අසන පැන
Yasaman Aryani හට එල්ල වූ ප්රධාන චෝදනා මොනවාද?
ඇයට එරෙහිව 'රාජ්ය විරෝධී ප්රචාරණය', 'ජාතික ආරක්ෂාවට එරෙහිව කුමන්ත්රණය කිරීම' සහ 'අනිවාර්ය හිජාබ් නීතිය කඩ කරමින් දුරාචාරය ප්රවර්ධනය කිරීම' යන චෝදනා එල්ල විය. මෙම චෝදනා සාමකාමී විරෝධතාවයකට එරෙහිව එල්ල වූ අතිශයෝක්ති සහගත චෝදනා බව මානව හිමිකම් සංවිධාන පෙන්වා දෙයි (Human Rights Watch, 2026).
ඇයව රඳවා තබා සිටි කාර්චක් බන්ධනාගාරයේ තත්ත්වය කෙසේද?
කාර්චක් බන්ධනාගාරය යනු කාන්තාවන් සඳහා වන වඩාත්ම දුෂ්කර බන්ධනාගාරයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එහි අපිරිසිදු ජලය, ප්‍රමාණවත් නොවන සනීපාරක්ෂක පහසුකම් සහ අධික තදබදය පවතින බව සිරකරුවන්ගේ වාර්තා මගින් තහවුරු වේ. අර්‍යානි එහිදී දඬුවමක් ලෙස තනි මැදිරිවල ද රඳවා තබන ලදී (Amnesty International, 2026).
ඉරාන රජය ඇයට සමාව ලබා දුන්නේ කුමන පදනමක් යටතේද?
2023 පෙබරවාරි මාසයේදී ඉරාන රජය විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද පුළුල් සමාව දීමේ වැඩසටහන යටතේ ඇය නිදහස් කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, මෙම සමාව දීම සිදු වූයේ ජාත්යන්තර මානව හිමිකම් පීඩනය සහ රට තුළ පැවති දැඩි විරෝධතා මධ්යයේ බව දේශපාලන විශ්ලේෂකයෝ පවසති (BBC News, 2026).
මූලාශ්‍ර
Sources
- Iran: Women's Rights Activists Jailed for Speaking Out
- Iran: Yasaman Aryani Released as Part of Widespread Pardons
- Iran pardons some anti-government protesters on revolution anniversary
- Mother, daughter jailed for defying Iran's hijab law freed
- Yasaman Aryani's Mother Released from Prison
- Two Women’s Rights Activists Freed From Imprisonment
