තෙහෙරාන් මෙට්රෝවේ උදෑසන: මල් සහ විරෝධය
2019 මාර්තු 8 වන දින, ජාත්යන්තර කාන්තා දිනයට සමගාමීව, තරුණ ක්රියාකාරිනියක වන යාසමන් අර්යානි සහ ඇගේ මව වන මොනිරේ අරබ්ෂාහි තෙහෙරාන් මෙට්රෝවේ කාන්තා මැදිරියට ඇතුළු වූහ. ඔවුන් දෑතින්ම මල් කළඹක් රැගෙන සිටි අතර, හිජාබය පැළඳ නොසිටියහ. ඔවුන්ගේ ක්රියාව සරල වූ නමුත් බලවත් පණිවිඩයක් ගෙන දුන්නේය: හිජාබය පිළිබඳ අනිවාර්ය නීතිවලට එරෙහි සාමකාමී විරෝධයක්. එම මෙට්රෝ මැදිරියේ සිටි කාන්තාවන්ට මල් බෙදමින්, අර්යානි පැවසුවේ ඔවුන්ට දවසක හිජාබය පැළඳීම හෝ නොපැළඳීම තෝරා ගැනීමේ නිදහස ලැබෙනු ඇතැයි බලාපොරොත්තු වන බවයි. මෙම මොහොත පටිගත වී අන්තර්ජාලය හරහා පැතිර ගිය අතර, එය ඉරානයේ කාන්තා අයිතිවාසිකම් සඳහා වූ සටනේ සංකේතයක් බවට පත් විය. මෙම ක්රියාව, 'සුදු බදාදා' ව්යාපාරයේ කොටසක් ලෙස බොහෝ දෙනා දුටුවා, කාන්තාවන් අනිවාර්ය හිජාබයට එරෙහිව සිය අරගලය පෙන්වීමට සුදු රෙදි කැබලි හෝ වෙනත් සංකේත භාවිතා කරනවා.
මෙම සිදුවීම, 2017 සිට ඉරානයේ අනිවාර්ය හිජාබයට එරෙහිව වර්ධනය වන විරෝධතා මාලාවක කොටසක් විය. 2017 දෙසැම්බරයේදී, විඩා මොවහෙඩ් 'විප්ලව චතුරශ්රයේ ගැහැණු ළමයි' ව්යාපාරය ආරම්භ කරමින්, තෙහෙරානයේ කාර්යබහුල මාර්ගයක හිස පලඳනාවක් නොමැතිව සිටගෙන කාන්තා අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් පෙනී සිටියාය. ඇය සිරගත කිරීමෙන් පසුවත්, ඒ හා සමාන ක්රියා අවසන් වූයේ නැත. යාසමන් අර්යානිගේ ක්රියාව මෙම නිර්භීත ක්රියාකාරකම්වලට සම්බන්ධ වූ අතර, ඒ හා සමානව රාජ්යයේ දෑතට හසු වූවාය. ඇගේ ක්රියාව, අන්තර්ජාලය හරහා ක්ෂණිකව වෛරස් වී, ඉරානය පුරා සහ ඉන් පිටත සිටින බොහෝ දෙනාට අනුකම්පාව සහ ආශ්වාදය ලබා දුන්නේය. මෙම සිද්ධිය, ඉරාන කාන්තාවන් මුහුණ දෙන අභියෝග සහ ඔවුන්ගේ අයිතිවාසිකම් සඳහා වූ අරගලයේ ස්වභාවය විදහා දැක්වීය.
අත්අඩංගුවට ගැනීම සහ නඩු විභාගය: යුක්තියට එරෙහි අරියාදුව
අර්යානිගේ සාමකාමී ක්රියාවේ ප්රතිවිපාක ක්ෂණිකව සහ දරුණු විය. 2019 අප්රේල් 10 වන දින, ඇය තෙහෙරානයේදී අත්අඩංගුවට ගත් අතර, සාමාන්යයෙන් භාවිතා කරන ලද චෝදනා වන 'ජාතික ආරක්ෂාවට එරෙහිව කුමන්ත්රණය කිරීම' සහ 'ප්රචාරක ක්රියාකාරකම්' යටතේ රඳවා තබා ගන්නා ලදී. මාසයකට පසුව, 2019 මැයි 8 වන දින, ඇගේ මව වන මොනිරේ අරබ්ෂාහි ද අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදී. බාහිර ලෝකය සමඟ සීමිත සම්බන්ධතා මධ්යයේ, ඔවුන් දෙදෙනාම එවින් බන්ධනාගාරයේ රඳවා තබා ගන්නා ලදී. මානව හිමිකම් සංවිධාන, විශේෂයෙන් ඇම්නෙස්ටි ඉන්ටර්නැෂනල්, ඔවුන්ගේ අත්අඩංගුවට ගැනීම් සහ නඩු විභාගයන් පිළිබඳව වහාම කනස්සල්ල පළ කළේය. ඔවුන් වාර්තා කළේ අධිකරණ ක්රියාවලියේදී නිසි ක්රියාදාමයන්ට ගරු නොකළ බවත්, නීතිඥ සහාය ලබා ගැනීමේ අයිතිය සීමා කළ බවත්ය.
අර්යානි සහ අරබ්ෂාහිගේ නඩු විභාගය 2019 ජූලි 31 වන දින තෙහෙරානයේ විප්ලවීය උසාවියේදී පැවැත්විණි. නඩු විභාගය කෙටි වූ අතර, විත්තිකරුවන්ට තම අයිතිවාසිකම් නිසි පරිදි භාවිතා කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබුණු බවට චෝදනා එල්ල විය. 2019 අගෝස්තු 14 වන දින, ඔවුන්ට දරුණු දඬුවම් නියම කරන ලදී: 'ප්රචාරක ක්රියාකාරකම්' චෝදනාවට වසරකට සිර දඬුවම් ද, 'දුරාචාරයට හා වැරදි චර්යාවලට අනුබල දීම' චෝදනාවට වසර 5කට සිර දඬුවම් ද, සහ 'ජාතික ආරක්ෂාවට බාධා කිරීම' චෝදනාවට වසර 10කට සිර දඬුවම් ද නියම කෙරිණි. මෙම චෝදනා 'හරිජාබ් විරෝධී' ක්රියාකාරකම් ලෙස විග්රහ කරන ලදී. ඉරාන නීතිය යටතේ, දඬුවම් අවසන් වන විට, ඔවුන්ට වසර 10 ක සිර දඬුවමක් නියම විය. මෙම දඬුවම්, සාමකාමී විරෝධතාවකට ලබා දුන් අතිශය දරුණු දඬුවම් ලෙස මානව හිමිකම් සංවිධාන විසින් හෙලා දකින ලදී.
| ක්රියාකාරිනිය | අත්අඩංගුවට ගත් දිනය | චෝදනා | මුල් දඬුවම (වසර) |
|---|---|---|---|
| යාසමන් අර්යානි | 2019-04-10 | ප්රචාරක ක්රියාකාරකම්, දුරාචාරයට අනුබල දීම, ජාතික ආරක්ෂාවට බාධා | 16 |
| මොනිරේ අරබ්ෂාහි | 2019-05-08 | ප්රචාරක ක්රියාකාරකම්, දුරාචාරයට අනුබල දීම, ජාතික ආරක්ෂාවට බාධා | 16 |
| සබා කෝර්ඩෆ්ෂාරි | 2019-06-01 | ප්රචාරක ක්රියාකාරකම්, දුරාචාරයට අනුබල දීම, ජාතික ආරක්ෂාවට බාධා | 24 |
| පර්සාන්ගි නූරි | 2018-05-06 | හිජාබය ගලවා මහජනයාට පෙනී සිටීම | 3 |
| නර්ගෙස් මොහම්මදි | 2015-05-05 | ජාතික ආරක්ෂාවට එරෙහිව කුමන්ත්රණය කිරීම, රාජ්යයට එරෙහි ප්රචාර | 16 |
ජාත්යන්තර ප්රතිචාර සහ මානව හිමිකම් ක්රියාකාරකම්
යාසමන් අර්යානි සහ මොනිරේ අරබ්ෂාහි හට නියම වූ දඬුවම් ජාත්යන්තර ප්රජාවගේ පුළුල් හෙලාදැකීමකට ලක් විය. ඇම්නෙස්ටි ඉන්ටර්නැෂනල් වහාම ප්රකාශයක් නිකුත් කරමින් මෙම දඬුවම 'ඉරානයේ මානව හිමිකම් පිළිබඳ බිහිසුණු අපකීර්තිමත් තත්වයක තවත් කටුක නිදසුනක්' ලෙස හැඳින්වීය. 2019 අගෝස්තු 14 වන දින, ඔවුන් නිල වශයෙන් වාර්තා කළේ යාසමන් අර්යානිට වසර 16 ක සිර දඬුවමක් නියම වූ බවත්, ඇගේ මව සහ තවත් ක්රියාකාරිනියක වන සබා කෝර්ඩෆ්ෂාරි හටද ඒ හා සමාන දඬුවම් නියම වූ බවත්ය. මෙම වාර්තා ලොව පුරා බොහෝ මාධ්ය ආයතන විසින් ආවරණය කරන ලදී.
හියුමන් රයිට්ස් වොච් (Human Rights Watch) ද ඉරාන අධිකරණය විසින් මෙම කාන්තාවන් 'අසභ්ය හා අනාචාරයට අනුබල දීම' සහ 'ජාතික ආරක්ෂාවට එරෙහිව කුමන්ත්රණය කිරීම' වැනි අපැහැදිලි චෝදනා යටතේ සිරගත කිරීම හෙළා දුටුවේය. ඔවුන් ඉරාන රජයෙන් ඉල්ලා සිටියේ වහාම ඔවුන් නිදහස් කරන ලෙසත්, අනිවාර්ය හිජාබ් නීති අහෝසි කරන ලෙසත්ය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය (UN) ද මෙම සිද්ධිය පිළිබඳව කනස්සල්ල පළ කළ අතර, විශේෂයෙන් කාන්තා ක්රියාකාරිනියන් ඉලක්ක කර ගැනීම පිළිබඳව අවධාරණය කළේය. මෙම ජාත්යන්තර පීඩනය, ඉරාන රජය මත කිසිදු බලපෑමක් නොකළ අතර, ඔවුන් දිගින් දිගටම විරෝධතාකරුවන්ට එරෙහිව දැඩි ක්රියාමාර්ග ගනිමින් සිටියහ.
බන්ධනාගාරයේ දුක සහ විඩාව
යාසමන් අර්යානි සහ මොනිරේ අරබ්ෂාහි බන්ධනාගාරයේදී දැඩි මානසික හා ශාරීරික දුෂ්කරතාවලට මුහුණ දුන්හ. එوين බන්ධනාගාරයේ සිට කාර්චක් බන්ධනාගාරයට මාරු කිරීමෙන් පසුව, ඔවුන්ට සෞඛ්ය පහසුකම් සීමා විය. 2020 මාර්තු මාසයේදී, COVID-19 වසංගතය ආරම්භ වීමත් සමඟ, ඉරාන බන්ධනාගාර තුළ සෞඛ්ය තත්වය තවදුරටත් නරක අතට හැරියේය. කාර්චක් බන්ධනාගාරය, එහි ඇති අධික තදබදය සහ සනීපාරක්ෂාව නොමැතිකම නිසා, කාන්තාවන්ට විශේෂයෙන් දුෂ්කර ස්ථානයක් විය. මානව හිමිකම් වාර්තා අනුව, මෙම බන්ධනාගාරයේ සිටි සිරකරුවන්ට ප්රමාණවත් වෛද්ය ප්රතිකාර හෝ ආරක්ෂණ පියවරයන් නොලැබුණු අතර, වෛරසය පැතිරීමේ අවදානම වැඩි විය. මොනිරේ අරබ්ෂාහිට පෙර සිටම සෞඛ්ය ගැටලු තිබූ අතර, බන්ධනාගාරයේදී ඇයගේ තත්වය තවදුරටත් නරක අතට හැරුණි. යාසමන් අර්යානි ද ඇගේ මවගේ සෞඛ්ය තත්වය පිළිබඳව දැඩි ලෙස කනස්සල්ලට පත්ව සිටියාය. (Iran Human Rights, 2020).
2020 දී, යාසමන් අර්යානිගේ දඬුවම ඉහළ අධිකරණයක් මගින් වසර 9 ක සිර දඬුවමක් දක්වා අඩු කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, ඇය තවමත් දැඩි පීඩනයකට ලක්ව සිටියාය. ඇය බන්ධනාගාරයේදී සිදුවන අසාධාරණයන්ට එරෙහිව විරෝධතා දැක්වූ අතර, සිරකරුවන්ගේ අයිතිවාසිකම් සඳහා හඬ නැගුවාය. 2021 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, යාසමන් අර්යානි සහ තවත් සිරකරුවන් කිහිප දෙනෙකු එවින් බන්ධනාගාරයේ සිට කාර්චක් බන්ධනාගාරයට මාරු කිරීම, ඔවුන්ට තවත් දුෂ්කරතා ගෙන එන ලදී. මානව හිමිකම් සංවිධාන දිගින් දිගටම ඔවුන්ගේ නිදහස ඉල්ලා සිටි අතර, ඉරාන රජය මත පීඩනය යොදමින් සිටියා. බීබීසී පර්සියානු සේවය සහ රොයිටර් පුවත් ආයතනය වැනි ප්රධාන මාධ්ය ආයතන, මෙම කාන්තාවන්ගේ කතාව ජාත්යන්තරය වෙත ගෙන එමින්, ඉරානයේ මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන් පිළිබඳව අවධානය යොමු කළහ.
නිදහස සහ අනාගතය
වසර ගණනාවක සිරගත කිරීමෙන් පසුව, 2023 පෙබරවාරි 15 වන දින, යාසමන් අර්යානි ජනරජයේ 44 වන සංවත්සරය වෙනුවෙන් නිදහස් කරන ලද පුළුල් සමාවක කොටසක් ලෙස බන්ධනාගාරයෙන් නිදහස් කරන ලදී. ඇගේ මව වන මොනිරේ අරබ්ෂාහි ද 2023 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී නිදහස් කරන ලදී. මෙම නිදහස, වසර ගණනාවක් තිස්සේ ජාත්යන්තර මට්ටමින් දැරූ උත්සාහයන්ගේ සහ ඉරාන දේශීය ක්රියාකාරිනියන්ගේ අරගලයේ ප්රතිඵලයක් විය. කෙසේ වෙතත්, මෙම නිදහස ඔවුන්ගේ ක්රියාකාරකම් පිළිබඳ ඉරාන රාජ්යයේ මතය වෙනසක් වූ බවක් අදහස් නොවේ; එය බොහෝ විට සිදුවූයේ අභ්යන්තර හා බාහිර පීඩන හේතුවෙනි. නිදහස ලැබීමෙන් පසුවත්, ඔවුන්ට තවමත් සමාජ සීමා කිරීම් සහ නිරීක්ෂණයන්ට මුහුණ දීමට සිදු වේ. ඉරාන රජය, අනිවාර්ය හිජාබය පිළිබඳ නීති දැඩි ලෙස පවත්වාගෙන යන අතර, විරෝධතාකරුවන්ට එරෙහිව දැඩි ක්රියාමාර්ග ගනිමින් සිටී.
යාසමන් අර්යානිගේ සහ ඇගේ මවගේ කතාව, ඉරානයේ සිවිල් නිදහස සඳහා වූ පුළුල් අරගලයේ සංකේතයක් බවට පත්ව ඇත. ඔවුන්ගේ ධෛර්යය, අනිවාර්ය හිජාබයට එරෙහිව පමණක් නොව, කාන්තාවන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ ප්රකාශනයේ නිදහස සඳහා වූ අරගලයේ, තරුණ ඉරාන ජාතිකයන්ට බලපෑම් කිරීමට සමත් විය. 'ජින්, ෂියාන්, අසාදි' (කාන්තාව, ජීවිතය, නිදහස) ව්යාපාරය, යාසමන් අර්යානිගේ ක්රියාවෙන් පසුව තවදුරටත් වර්ධනය වූ අතර, මිලියන සංඛ්යාත ජනතාවක් ඉරාන රජයට එරෙහිව වීදි බැසීමට පොලඹවන ලදී. අර්යානිගේ කතාව, නිදහසට ඇති මානව අභිලාෂය සහ අසාධාරණයට එරෙහිව නැගී සිටීමේ හැකියාව පිළිබඳ බලවත් සිහි කැඳවීමක් ලෙස පවතී. අනාගතයේදී, ඉරාන ජනතාව විමුක්තිය සහ අයිතිවාසිකම් සඳහා දිගින් දිගටම සටන් කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.
Sources
- Iran: Yasaman Aryani’s 16-Year Jail Sentence for Protesting Forced Hijab Violates Her Rights
- Iran: Women's Rights Activists Jailed for Speaking Out
- Iran: Yasaman Aryani Released as Part of Widespread Pardons
- Iran pardons some anti-government protesters on revolution anniversary
- Mother, daughter jailed for defying Iran's hijab law freed
- Yasaman Aryani's Mother Released from Prison
- Two Women’s Rights Activists Freed From Imprisonment