ڕووناکی دادپەروەری: دادگاییکردنی نووری و ئەنوەر ئاڕ لە ئەوروپا

دادگاییکردنە مێژووییەکان: چیا و دادگاییکردنی حمید نووری لە سوید

لە ڕۆژی 19ی کانوونی یەکەمی 2023، دادگای تێھەڵچوونەوەی سوید سزای زیندانی ھەتاھەتایی بەسەر حمید نووریدا پشتڕاستکردەوە، کە یاریدەدەری پێشووی داواکاری گشتی بوو لە زیندانی گۆهەردەشت لە ئێران. ئەم بڕیارە مێژوویییە کۆتایی بە یەکێک لە گرنگترین دۆسییەکانی مافی مرۆڤ هێنا کە لە ژێر دەسەڵاتی دادوەری گشتیدا لە ئەوروپا دادگایی کراوە. نووری لە تشرینی دووەمی 2019 لە فڕۆکەخانەی ستۆکهۆڵم دەستگیرکرا، دوای ئەوەی بە فێڵ ڕاکێشرابووە سوید، بەهۆی ڕۆڵی لە کۆمەڵکوژیی زیندانییانی سیاسیی ساڵی 1988 لە ئێران. ئەم کوشتنە بەکۆمەڵە، کە ڕێکخراوی نێودەوڵەتی لێبوردن (Amnesty International) بە “جینۆساید و تاوان دژی مرۆڤایەتی” ناوی بردووە، بووە هۆی کوشتنی هەزاران زیندانی سیاسی لە ئێران، کە بە فەرمانی عەبدولمەلیک خومەینی، ڕێبەری ئەو کاتەی شۆڕش لە ئێران، ئەنجام درا.

دادگاییکردنی نووری نزیکەی سێ ساڵی خایاند و 92 دانیشتنی لەخۆگرت، و تێیدا شاهیدی زیاتر لە 60 کەس و شایەتحاڵ، لەنێویاندا قوربانیانی ڕزگاربوو و بنەماڵەکانیان، و هەروەها توێژەر و چاودێرانی مافی مرۆڤ گوێ لێگیرا. دادگاییکردنەکە بە وردی قسەی لەسەر ڕۆڵی نووری کرد وەک یەکێک لە ئەندامانی “کۆمیتەی مردن”، کە بڕیاری لەسێدارەدانی دەرکردووە. لەسەرەتای دادگایکردنەکەدا، نووری ڕەتی کردەوە کە لە شوێنی ڕووداوەکان بووبێت یان ڕۆڵێکی هەبووبێت، بەڵام بەڵگەکانی شایەتحاڵەکان وردییەکی زۆریان پیشاندا سەبارەت بەو تاوانانە. سەرەنجام، لە 14ی تەمموزی 2022، دادگای ناوەندیی ستۆکهۆڵم نووری بە سزای زیندانی ھەتاھەتایی مەحکوم کرد، بەهۆی تاوانی دژی مرۆڤایەتی و تاوانەکانی جەنگ، کە ئەمە یەکەمین جاری بوو کە بەرپرسێکی باڵای ئێران بەو تۆمەتانە لە دەرەوەی ئێران دادگایی بکرێت.

دادگاییکردنی حمید نووری نموونەیەکە لە دادگاییکردنی تاوانباران لەسەر ئاستی جیهان، تەنانەت ئەگەر وڵاتەکەیان نەتوانێت دادپەروەری بۆ قوربانیان دابین بکات.

دادگاییکردن لە ئەڵمانیا: دۆسیەی ئەنوەر ئاڕ و فراوانبوونی دەسەڵاتی دادوەری گشتی

لە یەکەمین دادگاییکردنی جیهانیدا سەبارەت بە تاوانەکانی حکومەتی سوریا لە ژێر دەسەڵاتی دادوەری گشتی، دادگای باڵای ناوچەیی کۆبلێنز لە ئەڵمانیا لە 13ی کانوونی دووەمی 2021، ئەنوەر ئاڕ، ئەفسەرێکی پێشووی دەزگای هەواڵگری سوری، بە سزای زیندانی ھەتاھەتایی مەحکووم کرد. ئاڕ تۆمەتبار بوو بە سەرپەرشتیکردنی ئەشکەنجەدانی سیستماتیکی لانیکەم 4,000 کەس و کوشتنی 58 کەس لە زیندانی ئەلخەتیب لە دیمەشق لەنێوان ساڵانی 2011 بۆ 2012. ئەو بۆ ماوەیەکی زۆر لە سیستەمی دادوەری ئەڵمانیا پارێزبەندی لێکرابوو، بەڵام بەهۆی یاسای دەسەڵاتی دادوەری گشتی ئەڵمانیا، پرۆسەی دادگاییکردنی لەسەر گیرا. تاوانە دڕندانەکانی دژی مرۆڤایەتی پاش ئەوەی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ بەڵگە و شایەتحاڵیان کۆکردەوە، ئاڕ لە ساڵی 2019 لە بەرلین دەستگیرکرا، کە بەڵگەیەکی بەهێزی دژ بەو بوو.

دۆسیەی ئەنوەر ئاڕ یەکێکە لە گرنگترین دۆسیەکانی دادوەری گشتی لە دەیەکانی ڕابردوودا. ئەم دادگاییکردنە بە ڕوونی نیشانی دا کە چۆن دەتوانرێت دادپەروەری بۆ قوربانیانی تاوانە نێودەوڵەتییەکان دابین بکرێت، تەنانەت کاتێک تاوانەکان لە وڵاتێک ڕوویان دەدەن کە دەسەڵاتی دادوەرییەکەی ناتوانێت یان نایەوێت تاوانباران دادگایی بکات. لە ئەڵمانیا، یاسای نێودەوڵەتی تاوانی (Völkerstrafgesetzbuch – VStGB) ڕێگە بە لایەنە یاساییەکان دەدات تاوانە دڕندانەکانی وەک جینۆساید، تاوانی جەنگ، و تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی لە دەرەوەی خاکەکەیان بەدواداچوونی بۆ بکەن. ئەمە دەرفەتێکی گرنگ بۆ قوربانیانی کۆمەڵکوژییەکانی سوریا و ئێران دابین دەکات بۆ بەدەستهێنانی دادپەروەری، کە لەنێو دۆخی ئاڵۆزی سیاسیی وڵاتی خۆیاندا قورسە بەدەستیبهێنن.

دەسەڵاتی دادوەری گشتی و چوارچێوەی یاسایی نێودەوڵەتی

دەسەڵاتی دادوەری گشتی پرەنسیپێکی گرنگی یاسای نێودەوڵەتییە کە ڕێگە بە دەوڵەتان دەدات تاوانکارە نێودەوڵەتییەکان دادگایی بکەن، بەبێ گوێدانە ئەوەی تاوانەکە لە کوێ ڕوویداوە، یان تاوانبار و قوربانی خەڵکی کوێ بوون. بنەمای ئەم پرەنسیپە لەو بیرۆکەیەوە سەرچاوە دەگرێت کە هەندێک تاوان، وەک جینۆساید، تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی و تاوانی جەنگ، بە شێوەیەکی سرووشتی بە جیدییەکی ئەوەندە گەورە دادەنرێن کە هەموو وڵاتێک مافی دادگاییکردنی تاوانبارانی هەیە. پەیماننامەکانی ژنێڤ، پەیماننامەی ڕێگەگرتن و سزادانی تاوانی جینۆساید، و پەیماننامەی دژی ئەشکەنجەدان، چوارچێوەی یاسایی بۆ جێبەجێکردنی ئەم پرەنسیپە دابین دەکەن و پشتگیریی لێدەکەن.

سەرەڕای گرنگیی ئەم پرەنسیپە، دەسەڵاتی دادوەری گشتی ڕووبەڕووی کۆمەڵێک ئاڵنگاری دەبێتەوە. یەکێک لە گەورەترین ئاڵنگارییەکان بریتییە لە کۆکردنەوەی بەڵگەی پێویست، بەتایبەتی کاتێک تاوانەکان لە وڵاتێکی دوور ڕوویان داوە و سیستەمی دادوەری ناوخۆیی وڵاتەکە هاوکار نییە. هەروەها، هەڕەشە سیاسیی و دیپلۆماسییەکان دەکرێت کاریگەری لەسەر بڕیارەکانی دادگای وڵاتان دروست بکەن لە دادگاییکردنی تاوانبارانی بیانی. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ وەک چاودێری مافەکانی مرۆڤ (Human Rights Watch) و ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤی ئێران (Iran Human Rights - IHR) بەردەوامن لە هەوڵەکانیان بۆ پاڵپشتیکردنی ئەم پرەنسیپە و دڵنیابوونەوە لەوەی تاوانباران بە سزای خۆیان بگەن، بێ گوێدانە پێگەی سیاسییان یان شوێنی تاوانەکانیان.

ڕووبەڕووبوونەوەی تاوانەکانی ئێران لە ئەوروپا

سەرکەوتنەکانی دادگای نووری و ئەنوەر ئاڕ بوونەتە هۆی هاندانی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و پارێزەران بۆ بەدواداچوونی دۆسییەکانی تر سەبارەت بە تاوانەکانی ڕژێمی ئێران. بەتایبەتی، ژمارەیەکی زۆر لە قوربانیانی ڕژێمی ئێران، لەوانەش ئەوانەی لە کوشتارگەی زیندانییەکانی 1988 ڕزگار بوون، لە وڵاتانی ئەوروپا داوای دادپەروەری دەکەن. بۆ نموونە، ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤی ئێران (IHR) بەردەوامە لە کۆکردنەوەی بەڵگە و شایەتحاڵی سەبارەت بە پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە ئێران، و ڕاپۆرتەکانیان وەک سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ لایەنە یاساییەکان خزمەت دەکەن. دامەزراوەی بۆروومەند (Boroumand Center) بە شێوەیەکی چاڵاک کار لەسەر کۆکردنەوەی بەڵگە و شایەتحاڵی تاوانەکانی 1988 دەکات و کاریگەرییەکی بەرچاوی لەم پرۆسەیە دابین کردووە.

کاری زۆری ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، وەک ئامادەکردنی دۆسییە یاساییەکان و پارێزگاریکردن لە قوربانیان، ڕۆڵی سەرەکی دەبینێت لە بەرزکردنەوەی ئەم دۆسیانە بۆ دادگاکانی ئەوروپا. سەدان دۆسیە لەسەر کەسانێک کە گومانی ئەنجامدانی تاوانی نێودەوڵەتییان لێدەکرێت لە وڵاتانی وەک ئەڵمانیا، فەڕەنسا، و هۆڵەندا لە پشکنین و لێکۆڵینەوە دان. بەپێی ڕاپۆرتێکی Reuters لە ساڵی 2022، ژمارەی سکاڵاکان لەسەر پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە ئێران و سوریا لە دادگاکانی ئەڵمانیا بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، کە نیشانەیەکە بۆ فراوانبوونی هەوڵەکانی جێبەجێکردنی دادوەری گشتی. ئەم هەوڵانە نیشانی دەدەن کە هەمیشە دەتوانرێت ڕێگەیەک بۆ دادپەروەری بدۆزرێتەوە، تەنانەت لەنێو ئاڵنگارییە ئاڵۆزەکانی سیاسی و یاساییدا.

ئەو تاوانبارانەی گومانیان لێدەکرێت، لە هەر شوێنێک بن، ڕۆژێک دادگایی دەکرێن.

ڕێگرییەکان و ئاڵنگارییەکانی بەردەم دادپەروەری

سەرەڕای سەرکەوتنەکانی ئەم دواییانە، دادگاییکردنی تاوانە نێودەوڵەتییەکان لە ژێر دەسەڵاتی دادوەری گشتیدا ڕووبەڕووی چەندین ئاڵنگاری گەورە دەبێتەوە. یەکێک لە گەورەترین ئاڵنگارییەکان، پرسی پارێزبەندی (immunity) سیاسی و دیپلۆماسییە. زۆرێک لە تاوانبارانی گومانلێکراو خاوەنی پێگەی دیپلۆماسی یان سیاسی باڵان، کە دەتوانێت ڕێگر بێت لە دەستگیرکردن و دادگاییکردنیان. هەروەها، کۆکردنەوەی بەڵگەی پێویست لە وڵاتانی وەک ئێران و سوریا، کە دەستڕاگەیشتن بە زانیاری و شایەتحاڵەکان قورسە، ئاڵنگارییەکی دیکەیە. حکومەتەکانی ئەم وڵاتانە زۆر جار هاوکار نین و تەنانەت ڕێگری لە لێکۆڵینەوە نێودەوڵەتییەکان دەکەن.

دابینکردنی پاراستن و پاڵپشتی بۆ شایەتحاڵەکان، بەتایبەتی ئەوانەی کە لە وڵاتی خۆیان هەڕەشەیان لەسەرە، ئاڵنگارییەکی دیکەیە. بێ بوونی پاراستنی گونجاو، شایەتحاڵەکان دەترسن شایەتی بدەن، کە کاریگەری نەرێنی لەسەر بەشی دۆسیەکە دەبێت. هەروەها، هەندێک لە وڵاتانی ئەوروپا، بەهۆی پەیوەندییە سیاسی و ئابوورییەکانەوە، دوودڵن لە جێبەجێکردنی دەسەڵاتی دادوەری گشتی دژی بەرپرسانی وڵاتانی دیاریکراو. سەرەڕای ئەم ئاڵنگارییانە، هەوڵە بەردەوامەکانی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و تیمە یاساییەکان نیشانەی سووربوونی گشتییە لەسەر بەدەستهێنانی دادپەروەری بۆ قوربانیان.

دۆسییەکانی داهاتوو و هیوای قوربانیان

سەرکەوتنی دۆسییەکانی نووری و ئەنوەر ئاڕ بوونەتە هۆی بەرزکردنەوەی ئاستی وشیاری جیهانی سەبارەت بە تواناکانی دەسەڵاتی دادوەری گشتی. ئێستا، ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و لایەنە یاساییەکان لە ئەوروپا بە شێوەیەکی چالاکتر بەدواداچوون بۆ دۆسییەکانی تر دەکەن کە پەیوەندییان بە تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی لە ئێران و سووریا هەیە. بەپێی زانیارییەکانی IHR، چەندین کەسی تری گومانلێکراوی بەرپرسیار لە کۆمەڵکوژییەکانی 1988 لە ئێران دەستنیشان کراون و لە ئەوروپا دەژین. ئەوان بە چاڵاکی بەدواداچوون بۆ ئەم دۆسییانە دەکەن، بەو هیوایەی کە دادپەروەری بۆ هەزاران قوربانی بەدەستبهێنن.

ئەم دۆسییانە تەنها سەرەتایەکن. پێشکەوتنە تەکنەلۆژییەکان و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان ڕۆڵێكی گەورەتریان دەبێت لە کۆکردنەوەی بەڵگە و شایەتحاڵی کە تا ئێستا بەردەست نەبوون. کۆمەڵکاری نێودەوڵەتی، بەتایبەتی لە ئەوروپا، بەردەوام دەبێت لەسەر فشاردروستکردن بۆ جێبەجێکردنی دەسەڵاتی دادوەری گشتی و دڵنیابوونەوە لە لێپێچینەوە لە تاوانباران. هیوای قوربانیان بۆ دادپەروەری بەهێزتر بووە، و ئاشکرایە کە ئەم شەڕەی دژی بێسزایی تەنها سەرەتایەتی. لە داهاتوویەکی نزیکدا، چاوەڕوان دەکرێت کە دۆسییەی زیاتر لە وڵاتانی تردا بکرێنەوە، ئەمەش هیوایەکی زیاتر بە قوربانیان دەدات بۆ بەدەستهێنانی دادپەروەری.