15 پرسیاری گەڕانی خەڵک دەربارەی ئێران، هەریەکەیان بە وەڵامێکی کورت لە لاپەڕە سەرچاوەدارەکانی ئەم ئەرشیفە. بۆ هەموو 286 پرسیارەکە، بڕوانە لاپەڕەی پرسیارە تەواوەکان.
وەڵام: Mahsa Jina Amini (1999–2022) کچە کوردێکی ئێرانی تەمەن 22 ساڵ بوو کە لە 16ی ئەیلوولی 2022 لەژێر دەستی پۆلیسدا گیانی لەدەستدا دوای ئەوەی لەلایەن گەشتی ڕێنمایی ئێرانەوە دەستبەسەر کرا. گیانلەدەستدانی ئەو بووە هۆی هەڵگیرسانی ڕاپەڕینی 'Zan, Zendegi, Azadi'.
وەڵام: لیستی پشتڕاستکراوی ناوەکانی هەرانا لە ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦دا بە ٧،٠٠٧ مردنی پشتڕاستکراو داخرا — ٦،٤٨٨ خۆپیشاندەری پێگەیشتوو، ٢٣٦ منداڵ و ٢٠٧ کەسی هێزی ئاسایش — لەگەڵ ١١،٧٤٤ حاڵەتی دیکە کە هێشتا لەژێر پێداچوونەوەدان. حکوومەتی ئێران لە ١ی شوباتی ٢٠٢٦دا ٣،١١٧ مردنی دانپێداناوە، لە کاتێکدا بەرپرسانی باڵا کە لەلایەن ئێران ئینتەرناشناڵەوە ئاماژەیان پێکراوە، ژمارەی قوربانیان لە ٣٠،٠٠٠ زیاتر دەزانن و هەندێک خەمڵاندن لە ٤٢،٠٠٠ تێدەپەڕێت. ژمارەی پشتڕاستکراوی ناوەکان زەمینەیە، نەک سەقف.
وەڵام: زۆربەی کوژراوانی زستانی سوور لە ماوەی 48 کاتژمێری 8 و 9ی کانوونی دووەمی 2026دا کوژران. هەرانا (HRANA) تەنها لە ڕەشتدا لانیکەم 392 کوژراوی بە بەڵگە تۆمار کرد، کە زۆرینەیەکی زۆریان دوای پچڕانی ئینتەرنێت کوژران. تایم ڕاپۆرتی دا لەسەر تۆمارێک کە 30,304 مردنی پەیوەست بە خۆپیشاندانەکانی بۆ ئەو دوو ڕۆژە لە نەخۆشخانە مەدەنییەکاندا تۆمار کردبوو.
وەڵام: لانی کەم 551 خۆپێشاندەر، لەنێویاندا 68 منداڵ؛ زیاتر لە 22,000 کەسیش دەستگیرکران. سەرچاوەکان: Amnesty International، Iran Human Rights (IHR)، HRANA.
وەڵام: ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤی ئێران لانیکەم 975 سێدارەدانی لە ساڵی 2024 و زیاتر لە 1,500 سێدارەدانی لە ساڵی 2025 تۆمارکردووە. ئێران زۆرترین کەس بەپێی ژمارەی دانیشتووان لە هەموو وڵاتێکی تر لە سێدارە دەدات و تەنها چین لە ژمارە ڕەهاکاندا لەپێشیەتی.
وەڵام: ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران لانیکەم 10 سزای لە سێدارەدانی پەیوەندیدار بە خۆپیشاندانەکانی ڕاپەڕینی ژن، ژیان، ئازادیی ساڵی 2022ی تۆمار کردووە، هەروەها ژمارەیەکی زۆر زیاتر کە پەیوەستن بە ڕاپەڕینی زستانی خوێناوی 2025–2026.
وەڵام: موحارەبە — واتە 'شەڕکردن دژی خودا' — تاوانێکی سزای لەسێدارەدانییە بەپێی ماددەی 279ی یاسای سزاکانی ئێران، کە بە بەردەوامی بەسەر خۆپیشاندەراندا دەسەپێنرێت لەسەر بنەمای دانپێدانان کە لە ژێر ئەشکەنجەدا وەرگیراون.
وەڵام: بەڵێ. ماددەی 638ی یاسای سزاکانی ئیسلامی کاری پێدەکرێت و جێبەجێکردنی بەردەوامە لە ڕێگەی پلانی نوورەوە کە لە مانگی نیسانی 2024 دەستیپێکردووە. پڕۆژەیاسای توندوتۆڵی حیجاب و داوێنپاکیی لە کانوونی یەکەمی 2024دا هەڵپەسێردرا، بەڵام هەڵنەوەشاوەتەوە.
وەڵام: بەپێی ماددەی 638، 10 ڕۆژ بۆ 2 مانگ زیندان یان سزای دارایی. پڕۆژەیاسای پاراستنی پاکیزەیی و حیجاب بۆ ساڵانی 2023-2024 ئەمە زیاتر دەکات بۆ سزای دارایی تا نزیکەی 8,500 دۆلاری ئەمریکی، تا 10 ساڵ زیندانیکردن، دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێل، قەدەغەکردنی گەشت و داخستنی بازرگانی.
وەڵام: پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی (سێپاه) هێزێکی سەربازی و ئابوورییەکی هاوشێوەیە کە بەرامبەر ڕێبەری باڵا وەڵامدەرەوە. بەسیج میلیشیایەکی خۆبەخشی گەورەیە کە لەژێر فەرمانی سێپاهدایە و بۆ کپکردنی ئاستی شەقام و چاودێریی گەڕەکەکان بەکاردەهێنرێت. پۆلیس (فەراجا) دەزگای ئاسایی جێبەجێکردنی یاسایە، کە پاتڕۆڵەکانی ڕەوشتی گەشت-ئەرشادیشی لەخۆگرتبوو. لە هێرشەکاندا هەر سێکیان پێکەوە کاردەکەن، کە ئەمەش وا دەکات بە تەواوی بەستنەوەی کوشتنێک بە هێزێکی دیاریکراو زۆر قورس بێت.
وەڵام: لە سێدارەدانی خێرای هەزاران زیندانی سیاسی لە هاوینی ١٩٨٨، کە لەلایەن پانێڵێکەوە بە ناوی 'لیژنەی مەرگ' فەرمانی پێکرابوو. لەلایەن Amnesty International، ڕاپۆرتنێری تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان و Boroumand Center بەڵگەنامە کراوە.
وەڵام: ڕەشکردنەوەی ئینتەرنێت، ناشتنی شەوانەی بەزۆر، فشار لەسەر خێزانەکان بۆ تۆمارکردنی مردن بە ڕووداو، و دەستبەسەرداگرتنی تەرم لە نەخۆشخانەکان هەموو ڕێگری لە ژماردن دەکەن. لیستە ناوەکییە پشتڕاستکراوەکان (HRANA، ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران) بنەمایەکی پارێزکارانەن؛ تۆمارەکانی نەخۆشخانە و بڵاوکراوە فەرمییەکان بەرزترن؛ ژمارەی خۆی دەوڵەت نزمترینە.
وەڵام: شاندێکی ڕاستییە نێودەوڵەتییە سەربەخۆکانە کە لەلایەن ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ دامەزراوە بۆ لێکۆڵینەوە لە پێشێلکارییە گوماناوییەکانی پەیوەست بە خۆپیشاندانەکانی کە لە ئەیلوولی ٢٠٢٢ دەستی پێکرد، بەتایبەتی ئەو پێشێلکارییانەی کە دژی ژنان و منداڵان بوون. ڕاپۆرتەکانی بەو ئەنجامە گەیشتن کە هێزە ئاسایشییەکانی ئێران تاوانی دژی مرۆڤایەتییان ئەنجامداوە، لەوانە کوشتن، زیندانیکردن، ئەشکەنجەدان، دەستدرێژی سێکسی و ونکردنی زۆرەملێ.
وەڵام: بەپێی خەمڵاندنە باوەڕپێکراوەکان، ژمارەی ئێرانییەکانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات نزیکەی چوار بۆ هەشت ملیۆن کەسە لە سەرانسەری جیهاندا. ئەم جیاوازییە زۆرە لە ژمارەکاندا دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ئامارە نیشتمانییەکان شتی جیاواز دەژمێرن: هەندێکیان تەنها شوێنی لەدایکبوون تۆمار دەکەن، هەندێکی تر هاووڵاتییانی نەوەی دووەمی بە ڕەچەڵەک ئێرانی دەگرێتەوە، و هیچ کامیان کۆچبەرانی بێناسنامە ناژمێرن. ژمارەیەکی کارپێکراو کە نزیکەی پێنج ملیۆنە، باوترین خەمڵاندنی پارێزگارانەیە کە ئاماژەی پێدەکرێت.
وەڵام: لولەکێکی گڵینە کە لە ساڵی 539 BCE لە سەردەمی کوروشی مەزن نەخشێندراوە، بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک یەکەمین میساقی مافەکانی مرۆڤ لە جیهاندا وەسف دەکرێت. ئازادی ئایینی، هەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی بۆ گەلە ڕاگوێزراوەکان و مافی گەڕانەوە ڕادەگەیەنێت.
وەڵامی پەیوەندیدار بە قوربانییان پێویستی بە زیاتر لە تەنها ژمارەیەکە. دەبێت ناوی سەرچاوەکە، بەرواری ڕاپۆرتەکە، ماوەی دیاریکراو و ئەوەی کە ئایا ژمارەکە خەمڵاندنە، دانپێدانانی فەرمییە یان لیستێکی کەیسە بەڵگەدارەکانە، دەستنیشان بکرێت. دەستبەرداربوون لەم مەرجانە دەکرێت کورتەیەکی دروستی سەرچاوەیەک بگۆڕێت بۆ بانگەشەیەکی چەواشەکارانە.
بەروار بەتایبەتی لە کاتی گێڕانەوە لە لێکۆڵینەوەیەکی بەردەوامدا گرنگە. ژمارەیەکی بەرواردار ئەوە دەردەخات کە بڵاوکەرەوەیەک تا ئەو کاتە چیی بۆ سەلمێندراوە، نەک مەرج بێت هەموو ئەو شتانە بێت کە ڕوویانداوە. لاپەڕەی قوربانییان ڕوونی دەکاتەوە کە بۆچی ناتوانرێت هەموو کات ڕاپۆرتە جیاوازەکان راستەوخۆ بەراورد بکرێن. وەڵامە کورتەکان دەروازەیەکن بۆ چوونە ناو ئەو تۆمارە، نەک جێگرەوەی پێناسە و تێبینییە وردەکانی پشتی.
تەواوی وەڵام و سەرچاوەکانی قوربانییان بخوێنەرەوە
لاپەڕەی یاسای حیجاب جیاوازی دەکات لە نێوان بڕگەیەکی سزادان، یاسای پێشنیارکراو یان پەسەندکراوی زیاتر، و هەڵمەتێکی جێبەجێکردن. پەسەندکردنی پرۆژەیاسایەک وەک چوونە بواری جێبەجێکردنیەوە نییە. ڕاگرتنی یاسایەکی زیادە بە تەنیا نابێتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی بڕگەیەکی سزادانی هەبوو یان کۆتاییهێنان بەو شێوازانەی جێبەجێکردن کە ڕاپۆرتیان لەسەر دراوە.
گەشتی ئیرشاد ئاماژەیە بۆ هێزی پۆلیسی ئاداب. فەراجا (FARAJA) ئاماژەیە بۆ فەرماندەیی پۆلیس، لە کاتێکدا «گەڵاڵەی نوور» ناوی بەرنامەیەکی جێبەجێکردنە. بە جیاواز هێشتنەوەی ئەم زاراوانە یارمەتیدەرە لە ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە بۆچی گۆڕانکاری لە بوونی ئاشکرای یەک دەوریەدا مەرج نییە گوزارشت لە تەواوی سیستەمی جێبەجێکردن بکات. وێنەیەکی مێژوویی گەشتەکان بەڵگەی ئەو کەسانە و ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیە کە نیشان دراوە، نەک دۆخی یاسایی ئێستای هەموو میکانیزمەکانی جێبەجێکردن.
ڕوونکردنەوەی گەشتی ئیرشاد بخوێنەرەوە
لیژنەی لێکۆڵینەوەی ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕاپۆرتدەری تایبەت، دادگا و ڕێکخراوێکی چاودێری، ڕۆڵی جیاواز دەگێڕن. پێویستە بڵاوکراوەکانیان بخرێنە پاڵ ئەو دەزگایەی کە دەریانی کردووە. پێشکەشکردنی وتارێک لە دامەزراوەیەکی نێودەوڵەتیدا، بە شێوەیەکی خۆکار نابێتە دۆزینەوەی خودی ئەو دامەزراوەیە، هەروەها ڕاپۆرتێکی چاودێریش بە شێوەیەکی خۆکار بە مانای تاوانبارکردنی دادوەری نییە.
بە هەمان شێوە، پۆلێنکردنی یاسایی بۆ شێوازێکی بەردەوامی پێشێلکارییەکان و بەرپرسیارێتیی تاوانکاریی تاکەکان، دوو پرسی تەواو جیاوازن. گێڕانەوەی دەقی دەرەنجام، دەسەڵاتی کارکردن (مەندێت) و بەرواری دەزگا پەیوەندیدارەکە زۆر بەسوودترە لەوەی بە ناونیشانێکی گشتیی یاسایی بگۆڕدرێن. لاپەڕەکانی سەرچاوە و میتۆدۆلۆژیا ڕوونی دەکەنەوە کە بەڵگەکانی ئەرشیڤ لە کوێوە هاتوون و چۆن مامەڵە لەگەڵ جۆرە جیاوازەکانی تۆمارەکاندا دەکرێت.
میتۆدۆلۆژیای بەڵگەکان بخوێنەرەوە
لوولەکی کوروش نەخشاندنێکی پاشایەتیی بابلییە. پێویستە پاشخانی مێژوویی و گرنگیی ڕەمزیی سەردەمیانەی جیابکرێتەوە لەو بانگەشانەی کە دەڵێن گەرەنتیی مافەکانی مرۆڤی هاوچەرخی تێدایە. ئەمە تۆمارێکی دەقیی ڕاستەوخۆ نییە کە ناوی گەڕانەوەی جوولەکە لە تاراوگە هێنابێت؛ پەڕتووکە پیرۆزەکانی عەزرا و ئیشایا سەرچاوەی جیاوازن بۆ ئەو گێڕانەوە مێژووییە.
لاپەڕەی ئێران-و-هۆلۆکۆست دەقە دێرینەکان، مێژووی پێکهاتەکان و تۆمارە مۆدێرنەکانی پەنابەران کۆدەکاتەوە. نابێت ئەو سەرچاوانە وەکو یەکتر و هاوشێوە سەیر بکرێن. تەنێکی شوێنەواری دەتوانێت ڕوونکردنەوە لەسەر سەردەمەکەی خۆی بدات، بەبێ ئەوەی هەموو گێڕانەوە مێژووییەکانی دواتر بسەلمێنێت. مێژووە فراوانکراوەکە ئەم جیاوازییانە لە پاڵ پەیوەندیی نێوان پێکهاتە جوولەکەکانی ئێران، پەناگەی کاتی جەنگ و سیاسەتەکانی کۆماری ئیسلامیدا ڕوون دەکاتەوە.