پیش از ۱۳۵۷: نیم قرن دستاوردهای تدریجی
زنان ایرانی در سال ۱۳۴۲ حق رأی به دست آوردند، ده سال پیش از زنان در سوئیس. آنها به عنوان وزیر کابینه (فرخرو پارسا، مهناز افخمی)، سفیر، قاضی و سناتور خدمت کردند. قانون حمایت از خانواده مصوب ۱۳۴۶ — که در ۱۳۵۴ گسترش یافت — سن ازدواج دختران را به ۱۸ سال افزایش داد، تعدد زوجات را به موارد تأیید شده توسط دادگاه محدود کرد، و طلاق را به فرآیندی قضایی تبدیل کرد نه prerogative مردانه. تا سال ۱۳۵۷ زنان یک سوم دانشجویان دانشگاه و یک چهارم کارمندان دولت را تشکیل میدادند.
فوریه ۱۹۷۹: عقبگرد
در ۲۶ فوریه ۱۹۷۹، دو هفته پس از انقلاب، آیتالله خمینی قانون حمایت از خانواده را معلق کرد. در ۳ مارس زنان را از قضاوت منع کرد. در ۷ مارس حجاب اجباری را برای زنان در محیطهای کاری دولتی فرمان داد. در ۸ مارس — روز جهانی زن — دهها هزار زن تهرانی در بزرگترین اعتراض خودجوش دوره اولیه انقلاب راهپیمایی کردند. عقبنشینی تاکتیکی بود: تا سال ۱۳۶۲ قانون مجازات اسلامی (ماده ۱۰۲، بعداً ۶۳۸) هر زنی را که بدون «حجاب مناسب» در ملأ عام ظاهر میشد جرمانگاری کرد، مدارس، سواحل، ورزش و حمل و نقل عمومی را تفکیک جنسیتی کرد، و سن ازدواج دختران را به ۹ سال کاهش داد (در سال ۱۳۸۱ به ۱۳ سال افزایش یافت، که همچنان پابرجاست).
وضعیت حقوقی زنان ایرانی امروز
- حجاب: از سال ۱۳۶۲ اجباری است. قانون عفاف و حجاب مصوب ۱۴۰۳ مجازاتها را به جریمهای حدود ۸۵۰۰ دلار آمریکا، تا ۱۰ سال زندان، ضبط خودرو، ممنوعیت سفر و شلاق افزایش داد.
- ازدواج: سن قانونی ۱۳ سال برای دختران (با رضایت پدر و امضای قاضی کمتر). زن برای گذرنامه، سفر خارجی و بسیاری از انواع اشتغال به اجازه کتبی شوهر نیاز دارد.
- طلاق: حق یکطرفه شوهر. زن باید ثابت کند که مورد ظلم، ترک، اعتیاد قرار گرفته یا آزادی خود را از طریق خلعبخرد، که مستلزم واگذاری مهریه.
- حضانت: در سن ۷ سالگی برای پسران و ۹ سالگی برای دختران به پدر منتقل میشود؛ در صورت فوت پدر، به بستگان مذکر او، نه مادر.
- ارث: سهم زنان از ارث نصف سهم مردان همدرجه است.
- شهادت در دادگاه: ارزش شهادت زن نصف شهادت مرد است؛ در برخی موارد (قتل، حدود) قابل پذیرش نیست.
- مناصب دولتی: زنان از ریاست جمهوری (اصل ۱۱۵ این سمت را به رجال، یعنی «مردان»، اختصاص داده است)، شورای نگهبان، مجلس خبرگان رهبری و پستهای عالی قضایی منع شدهاند.
- ورزشگاهها: زنان تا سال ۲۰۱۹ از ورود به ورزشگاههای فوتبال منع بودند و همچنان تنها در بخشهای تفکیکشده و با سهمیه محدود پذیرفته میشوند.
پارادوکس تحصیل و اشتغال
زنان ایرانی از تحصیلکردهترین زنان در غرب آسیا هستند. آنها بیش از ۶۰ درصد از کل دانشجویان دانشگاهها و اکثریت فارغالتحصیلان رشتههای پزشکی، زیستشناسی و علوم انسانی را تشکیل میدهند. با این حال، سهم آنها از نیروی کار رسمی طی دو دهه بین ۱۳ تا ۱۷ درصد در نوسان بوده است – یکی از پایینترین نرخها در جهان. دولت با درآمد نفتی خود زنان را تحصیل میدهد و سپس آنها را از آواز خواندن در ملاء عام، رقصیدن در ملاء عام، دوچرخهسواری در ملاء عام، یا تصدی بالاترین مناصبی که مدارکشان به طور معمول برایشان باز میکند، منع میکند. این شکاف، سیاست شاخص جمهوری اسلامی در قبال زنان است.
پنج دهه مقاومت
مقاومت هرگز متوقف نشده است. کمپین یک میلیون امضا (۲۰۰۶) برای لغو قوانین تبعیضآمیز امضا جمعآوری کرد؛ بنیانگذاران آن، پروین اردلان, نوشین احمدی خراسانی و نسرین ستوده ، زندانی شدند. مسیح علینژاد پویش آزادی یواشکی من (۲۰۱۴) را راهاندازی کرد و چهارشنبههای سفید (2017). ویدا موحد در دسامبر ۲۰۱۷ روی یک جعبه تأسیسات در خیابان انقلاب ایستاد و روسری سفیدش را بر سر چوبی تکان داد؛ تصویری که نام دختران خیابان انقلابرا بر این جنبش نهاد. برندگان جایزه صلح نوبل شیرین عبادی (۲۰۰۳) و نرگس محمدی (۲۰۲۳، اعطا شده در زندان اوین) دو تن از شناختهشدهترین چهرههای این جنبش بودند.
مهسا ژینا امینی و قیام ۱۴۰۱–۱۴۰۵
در ۲۲ شهریور ۱۴۰۱، گشت ارشاد مهسا ژینا امینی، زن ۲۲ ساله کرد اهل سقز را بهخاطر حجاب «نامناسب» در تهران بازداشت کرد. او در بازداشت در ۲۵ شهریور جان باخت. ساعاتی بعد، زنان در سقز در مراسم خاکسپاری او روسریهای خود را بر سر چوبی تکان دادند. ظرف چند روز شعار زن، زندگی، آزادی به بیش از ۱۶۰ شهر گسترش یافت. ناظران سازمان ملل تا فوریه ۲۰۲۳ بیش از ۵۵۱ کشته (۷۱ کودک) و بیش از ۲۲٬۰۰۰ بازداشت را ثبت کردند؛ تا فوریه ۲۰۲۶ آمار تجمعی به بیش از ۴۲٬۰۰۰ کشته و بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ بازداشت میرسد (نگاه کنید به دو شب). از جمله کشتهشدگان میتوان به نیکا شاکرمی (16), حدیث نجفی (۲۲ ساله، با شش گلوله)، سارینا اسماعیلزاده (16), کیان پیرفلک (۹ ساله)، و آرمیتا گراوند (۱۶ ساله، به دست مأموران حجاب در متروی تهران کشته شد) اشاره کرد.
حکم بینالمللی
سازمان ملل متحد هیئت مستقل بینالمللی حقیقتیاب درباره جمهوری اسلامی ایران در مارس ۲۰۲۴ به این نتیجه رسید که دولت مرتکب جنایت علیه بشریت تحت عنوان آزار و اذیت جنسیتی، علاوه بر قتل، شکنجه، تجاوز و ناپدیدسازی اجباری شده است. کارشناسان مستقل حقوق بشر سازمان ملل قانون عفاف و حجاب ۲۰۲۴ را به طور جداگانه به عنوان «آپارتاید جنسیتی» طبقهبندی میکنند. مأموریت این هیئت در سال ۲۰۲۵ تمدید شد؛ پایگاه شواهد آن اکنون بیش از ۳۸۰۰۰ روایت و مدرک پزشکی قانونی را شامل میشود.
زنان نامدار، نه شمارهها
سرکوب زنان ایرانی نام دارد. مقاومت نیز نام دارد. هدف این آرشیو باز نگه داشتن هر دو فهرست است. آنها را در بخشهای یادبود, چهرهها، و یادمانهابخوانید. چند نمونه در زیر به عنوان نقطه شروع گردآوری شده است — هر نام به یک پرونده طولانیتر پیوند میخورد.
- فرخرو پارسا — نخستین وزیر زن کابینه ایران؛ اعدام شده در ۸ مه ۱۹۸۰.
- مونا محمودنژاد — دختر مدرسهای ۱۷ ساله بهائی؛ به دار آویخته شده در شیراز، ۱۹۸۳.
- زهرا کاظمی — عکاس خبری ایرانی-کانادایی؛ تا سرحد مرگ در زندان اوین شکنجه شد، ۲۰۰۳.
- ریحانه جباری — در سال ۲۰۱۴ به دار آویخته شد به جرم کشتن مأمور اطلاعاتی که قصد تجاوز به او را داشت.
- نسرین ستوده — وکیل حقوق بشر؛ به ۳۸ سال حبس و ۱۴۸ ضربه شلاق محکوم شد به دلیل دفاع از موکلان اعتراضات حجاب.
- نرگس محمدی — برنده جایزه صلح نوبل ۲۰۲۳؛ در حال تحمل چندین حبس متوالی در زندان اوین.
پرسشهای پرتکرار
زنان ایرانی پس از انقلاب ۱۳۵۷ چه حقوقی را از دست دادند؟
قانون حمایت از خانواده (ازدواج در سن برابر، طلاق قضایی، محدودیت چندهمسری) ظرف چند هفته لغو شد. زنان از قضاوت منع شدند، حجاب اجباری شد، مدارس و فضاهای عمومی تفکیک جنسیتی شدند و سن ازدواج دختران از ۱۸ به ۹ سال کاهش یافت.
آیا زنان در ایران میتوانند آزادانه سفر کنند، کار کنند یا طلاق بگیرند؟
خیر. زن متأهل برای دریافت گذرنامه و خروج از کشور نیاز به اجازه کتبی همسر خود دارد. طلاق حق یکطرفه شوهر است. حضانت فرزند به پدر میرسد. شهادت زن در دادگاه نصف شهادت مرد ارزش دارد و ارث زن نصف مرد است.
چند درصد از دانشجویان دانشگاههای ایران را زنان تشکیل میدهند؟
بیش از ۶۰ درصد دانشجویان دانشگاههای ایران زن هستند – با این حال، نرخ مشارکت زنان در نیروی کار کمتر از ۱۴ درصد است که یکی از پایینترین نرخها در جهان محسوب میشود.
جنبش زن، زندگی، آزادی چیست؟
زن، زندگی، آزادی / ژین، ژیان، آزادی شعار قیام ۱۴۰۱–۱۴۰۵ ایران است که با مرگ مهسا ژینا امینی در بازداشت گشت ارشاد در ۲۵ شهریور ۱۴۰۱ (۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲) جرقه خورد. این طولانیترین جنبش مقاومت مدنی در تاریخ جمهوری اسلامی است.
آیا قوانین ایران درباره زنان جنایت علیه بشریت محسوب میشود؟
بله. هیئت حقیقتیاب مستقل سازمان ملل در مورد ایران (مارس ۲۰۲۴) به این نتیجه رسید که جمهوری اسلامی مرتکب جنایت علیه بشریتِ آزار و اذیت جنسیتی شده است. کارشناسان مستقل سازمان ملل همچنین قانون حجاب و عفاف ۱۴۰۳ را «آپارتاید جنسیتی» مینامند.
