حقائق أساسية
- ژینا ئەمینی (مەهسا ئەمینی) لە ١٦ی ئەیلولی ٢٠٢٢ لە نەخۆشخانە گیانی لەدەستدا دوای دەستگیرکردنی لەلایەن پۆلیسی ئاکار.
- لە ٢٤ی ئەیلول، شەپۆلی ناڕەزایەتییەکان نزیکەی ٨٠ شاری ئێرانی گرتەوە، بە وتەی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی.
- لە ماوەی ٤١ ڕۆژدا، زیاتر لە ٣٠٠ کەس کوژران، لەنێویاندا ٤٧ منداڵ، بەپێی ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤی ئێران.
- لە ٢ی تشرینی یەکەم، خوێندکارانی زانکۆی شەریف لە تاران گەمارۆ دران و چەندانیان دەستگیرکران.
- لە ٣٠ی ئەیلول، ڕووداوەکانی هەینی خوێناوی زاهیدان ڕوویدا، کە دەیان هاوڵاتی کوژران.
- زیاتر لە ١٥ هەزار کەس دەستگیرکران، لەنێویاندا ڕۆژنامەنووسان و چالاکوانان، بەپێی سەنتەری بۆرومەند.
- لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢، یادی چلەی ژینا ئەمینی بە خۆپیشاندانێکی گەورە لە سەقز بەڕێوەچوو.
- ناڕەزایەتییەکان نزیکەی ١٦٠ شار و ١٤٠ زانکۆی ئێرانیان گرتەوە، بەپێی ڕاپۆرتی ڕۆیتەرز.
سەرەتای گڕگرتن: گیانلەدەستدانی ژینا ئەمینی
لە ١٣ی ئەیلولی ٢٠٢٢، ژینا ئەمینی (مەهسا ئەمینی)، کچێکی تەمەن ٢٢ ساڵ، لەکاتی سەردانیکردنی بۆ تاران لەگەڵ براکەی، لەلایەن پۆلیسی ئاکارەوە دەستگیرکرا. هۆکاری دەستگیرکردنەکە 'پابەند نەبوون بە کۆدی حیجابی زۆرەملێ' بوو. بەپێی گێڕانەوەی براکەی و شایەتحاڵان، ژینا لەناو ماشینی پۆلیس و دواتریش لە بنکەی پۆلیس، بە توندی لێیدراوە. دواتر لە کاتی گواستنەوەی بۆ نەخۆشخانەی کەسرا، لە ١٦ی ئەیلول، ژینا بەهۆی برینەکانیەوە گیانی لەدەستدا. ئەم ڕووداوە بووە خاڵی وەرچەرخان و گڕێکی گەورەی ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکانی لە ئێراندا هەڵگیرساند.
گیانلەدەستدانی ژینا لەژێر دەستی پۆلیسی ئاکار، توڕەیی و بێزارییەکی زۆری لێکەوتەوە لە کۆمەڵگەی ئێرانیدا، بەتایبەت لەنێو ژنان و گەنجان. ئەو حیجابەی کە ژینا بەهۆیەوە گیانی لەدەستدا، ساڵانێک بوو بووە هێمایەکی سەرکوتکردنی ژنان لە ئێران و ئەم ڕووداوە وەک کاتالیزۆرێک خزمەتی کرد بۆ دەربڕینی ساڵانێکی درێژ لە بێزاری خەڵک لە سیستەمی حکومڕانی، گەندەڵی، هەژاری و نەبوونی ئازادی. خۆپیشاندانەکان لە سەرەتادا لە شاری سەقزی زێدی ژینا دەستیان پێکرد و زۆر بە خێرایی تەشەنەیان کرد بۆ شارەکانی دیکەی ئێران.
خێرایی تەشەنەکردنی ناڕەزایەتییەکان بۆ سەرتاسەری ئێران وایکرد کە حکومەت تووشی شۆک بێت. دروشمی 'ژن، ژیان، ئازادی' بووە دروشمی سەرەکی بزووتنەوەکە و هێمایەکی بەهێز بۆ داواکارییە گشتگیرەکانی خەڵک. لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا، خۆپیشاندانەکان زیاتر لە ٨٠ شاری گرتەوە و ژنان ڕۆڵی سەرەکییان تێدا بینی بە داماڵینی حیجاب و سووتاندنی وەک هێمایەک بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵات. ئەم جوڵانەوەیە تەنها داواکاری بۆ ئازادی ژنان نەبوو، بەڵکو داوای گۆڕانکاریی بنەڕەتی سیاسی و کۆمەڵایەتی دەکرد، کە سەرچاوەکەی لە بێزارییەکی قووڵەوە هاتبوو.
شەپۆلی ناڕەزایەتییەکان: بڵاوبوونەوە و هێز
دوای گیانلەدەستدانی ژینا ئەمینی، خۆپیشاندانەکان لە سەقزەوە گواسترایەوە بۆ شارەکانی دیکەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، وەکو سنە و مەریوان، و پاشان بۆ پایتەختی تاران و شارە گەورەکانی دیکەی ئێران. لە ٢٤ی ئەیلول، ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی ڕایگەیاند کە ناڕەزایەتییەکان لانیکەم ٨٠ شاریان گرتووەتەوە. ئەم بڵاوبوونەوە خێرایە پیشاندەری قووڵایی بێزاری و ناڕەزایەتییەکان بوو، کە تەنها بە یەک بابەتەوە نەبەسترابووەوە، بەڵکو گشتگیر بوو بۆ پرسی ژیان و ئازادییە گشتییەکان. هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگە، لە خوێندکاران و مامۆستایانەوە تا کرێکاران و کاسبکاران، بەشدارییان لەم ناڕەزایەتییانەدا کرد.
گەنجان، بەتایبەتی ژنان و خوێندکارانی زانکۆ، ڕۆڵێکی سەرەکییان لەم جوڵانەوەیەدا بینی. زانکۆکان بوونە گۆڕەپانێکی سەرەکی بۆ ناڕەزایەتییەکان، خوێندکاران دروشمی توندیان دژی حکومەت دەوتەوە و داوای گۆڕانکاری بنەڕەتییان دەکرد. لە زانکۆکانی تاران، بەتایبەتی زانکۆی شەریف، ناڕەزایەتییەکان بە توندی بەردەوام بوون. هێزە ئەمنییەکان هێرشیان کردە سەر زانکۆکان و خوێندکارانیان دەستگیر کرد. ئەم ڕووداوانە دەریخست کە بزووتنەوەکە تەنها سەرکێشی کچێکی گەنج نەبوو، بەڵکو دەرخستنی گشتگیربوون و پاشکەوتنی بێزاری و ڕق بوو لە دام و دەزگاکانی حکومەت.
ژمارەی ئەو شارانەی کە خۆپیشاندانیان تێدا کرا، گەیشتە ١٦٠ شار و ١٤٠ زانکۆ لە ماوەی ٤١ ڕۆژدا، ئەمەش بەپێی ڕاپۆرتی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ. ئەم ژمارە بەرزە نیشانەی ئەوە بوو کە ناڕەزایەتییەکان نەکرێت بە یەک ناوچە یان یەک گرووپ سنووردار بکرێنەوە. لە زۆربەی شارەکاندا، خۆپیشاندەران ڕووبەڕووی سەرکوتکردنی توندوتیژانەی هێزە ئەمنییەکان بوونەوە، کە چەکی تەقەمەنی و گازی فرمێسکڕێژیان بەکار دەهێنا. ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک، لەنێویاندا منداڵ، کوژران، و هەزارانیش دەستگیرکران، بەڵام بڕیاری خەڵک بۆ بەردەوامبوون لە ناڕەزایەتییەکان بەهێزتر بوو.
| جۆر | ژمارە (بەپێی IHR / Boroumand Center) | سەرچاوەی پشتڕاستکردنەوە |
|---|---|---|
| کۆی گشتی کوژراوان | 300 | Iran Human Rights (IHR) |
| منداڵی کوژراو | 47 | Iran Human Rights (IHR) |
| ژنی کوژراو | 27 | Iran Human Rights (IHR) |
| کۆی گشتی دەستگیرکراوان | 15000 | Boroumand Center / Human Rights Watch |
| شارەکانی تێوەگلاو | 160 | Reuters |
| زانکۆکانی تێوەگلاو | 140 | Reuters |
سەرکوتکردنی توندوتیژ و هەینی خوێناوی زاهیدان
وەڵامی حکومەتی ئێران بۆ خۆپیشاندانەکان، سەرکوتکردنێکی توندوتیژ بوو کە بەکارهێنانی هێزی کوشندەی لەخۆگرتبوو. هێزەکانی سوپای پاسداران، بەسیج و پۆلیسی ئاسایش بە شێوەیەکی بەرفراوان چەکی ڕاستەوخۆ، گازی فرمێسکڕێژ و باتۆمیان بەکار هێنا دژی خۆپیشاندەران. بەپێی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤی ئێران (IHR)، لە ماوەی ٤١ ڕۆژدا، زیاتر لە ٣٠٠ کەس کوژران، کە ٤٧ منداڵ و ٢٧ ژنیان تێدابوو. ئەم ئامارانە تەنها ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە ناسنامەیان پشتڕاست کراوەتەوە، و ژمارەی ڕاستەقینە ڕەنگە زۆر زیاتر بێت.
یەکێک لە دڵتەزێنترین ڕووداوەکانی ئەم ماوەیە، 'هەینی خوێناوی زاهیدان' بوو لە ٣٠ی ئەیلولی ٢٠٢٢. لەو ڕۆژەدا، هێزە ئەمنییەکان بە تەقەی ڕاستەوخۆ و بێبەزەییانە هێرشیان کردە سەر نوێژخوێنان و خۆپیشاندەران لە دەوری مزگەوتی گەورەی مەکی لە زاهیدان، پایتەختی پارێزگای سیستان و بەلوچستان. ئەم ڕووداوە بووە هۆی کوژرانی دەیان هاوڵاتی، لەنێویاندا منداڵ. ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی ڕایگەیاند کە لانیکەم ٦٦ کەس کوژراون، بەڵام سەرچاوە ناوخۆییەکان وەک کەمپەینی چالاکوانانی بەلوچ ئاماژە بە زیاتر لە ٩٠ کوژراو دەدەن. ئەمە یەکێک بوو لە خوێناوییترین ڕووداوەکانی مێژووی ئەم دواییەی ئێران.
سەرکوتکردنی توندوتیژ بەردەوام بوو و گەیشتە زانکۆکان و خوێندنگاکانیش. لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢، هێزە ئەمنییەکان هێرشیان کردە سەر زانکۆی شەریف لە تاران، خوێندکارانیان گەمارۆ دا و چەندانیان دەستگیرکرد. هەروەها ڕاپۆرتەکان باس لە دەستگیرکردنی ژمارەیەکی زۆر لە ڕۆژنامەنووسان، چالاکوانان، هونەرمەندان و پارێزەران دەکەن، بەمەبەستی بێدەنگکردنی هەر دەنگێکی ناڕازی. بەپێی سەنتەری بۆرومەند، زیاتر لە ١٥ هەزار کەس دەستگیرکراون، کە زۆرێکیان ڕووبەڕووی ئەشکەنجەدان و خراپ مامەڵەکردن بوونەتەوە لە زیندانەکاندا، لەنێویاندا زیندانی ئێڤین.
ڕۆڵی زیندانەکان و هەڵمەتی دەستگیرکردنەکان
لە ماوەی ٤١ ڕۆژی ناڕەزایەتییەکاندا، زیندانەکانی ئێران پڕبوون لە دەستگیرکراوانی خۆپیشاندانەکان. زیندانی ئێڤین لە تاران، کە بە خراپترین زیندانی ئێران ناسراوە، ژمارەیەکی زۆری لە دەستگیرکراوانی سیاسی و خوێندکارانی لەخۆگرتبوو. ڕاپۆرتەکان باس لە بارودۆخی نالەباری زیندانەکان دەکەن، کە پڕبوون لە ژمارەیەکی زۆر لە دەستگیرکراوان، هەندێکیان تەنیا بەهۆی بەشداریکردنیان لە خۆپیشاندانێکی ئاشتیانەدا دەستگیرکرابوون. ئەمەش گوشارێکی گەورەی خستە سەر ژێرخانی زیندانەکان و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤی تێدا زیادی کرد. ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤی ئێران ڕایگەیاند کە زۆرێک لە دەستگیرکراوان ڕووبەڕووی ئەشکەنجە و خراپ مامەڵەکردن بوونەتەوە.
هەڵمەتی دەستگیرکردنەکان تەنها خۆپیشاندەرانی سەر شەقامەکانی نەگرتەوە، بەڵکو گەیشتە ڕۆژنامەنووسان، چالاکوانانی مافی مرۆڤ، پارێزەران، هونەرمەندان، وەرزشکاران و هەر کەسێک کە گومانی لێدەکرا پاڵپشتی لە ناڕەزایەتییەکان دەکات. ئاسایشی دەوڵەت هەوڵی دەدا سەرچاوەی هەواڵ و ڕێکخستنی خۆپیشاندانەکان وشک بکات. بەپێی سەنتەری بۆرومەند، لە نێوان ١٦ی ئەیلول تا ٢٦ی تشرینی یەکەم، نزیکەی ١٥ هەزار کەس دەستگیرکراون. ئەم ژمارە زۆرە نیشانەی گشتگیربوونی سەرکوتکردنەکە بوو کە حکومەت بۆ کۆنتڕۆڵکردنی بارودۆخەکە بەکاری دەهێنا. ژمارەیەکی زۆر لە منداڵانی ژێر ١٨ ساڵیش لەنێو دەستگیرکراواندا بوون.
لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢، ئاگرێک لە زیندانی ئێڤین کەوتەوە، کە بەهۆیەوە دەیان زیندانی کوژران و بریندار بوون. حکومەت هۆکاری ئاگرکەوتنەوەکەی گەڕاندەوە بۆ 'تێکهەڵچوونی نێوان زیندانیان'، بەڵام چالاکوانانی مافەکانی مرۆڤ و خێزانی زیندانیان گومانیان لەسەر گێڕانەوە فەرمییەکە هەبوو. ئەم ڕووداوە ترسی لەنێو خێزانی دەستگیرکراواندا بڵاوکردەوە و گومانەکانی لەسەر مامەڵەی نایاسایی دەسەڵاتداران لەگەڵ زیندانیاندا زیاتر کرد. گەورەیی سەرکوتکردنەکە و هەڵمەتەکانی دەستگیرکردن وایکرد کە دیمەنی زیندانەکانی ئێران ببێتە هێمایەکی دیکە بۆ پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ.
کاریگەریی نێودەوڵەتی و پشتگیریی جیهانی
خۆپیشاندانەکانی ئێران و سەرکوتکردنە توندوتیژەکانی، سەرنجی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ڕاکێشا و کاردانەوەی بەرفراوانی لێکەوتەوە. ڕێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ وەک لێبوردنی نێودەوڵەتی، Human Rights Watch، و Iran Human Rights، بەردەوام ڕاپۆرتیان لەسەر پێشێلکارییەکان بڵاودەکردەوە و داوای لێکۆڵینەوەیەکی سەربەخۆیان دەکرد لە مردنی ژینا ئەمینی و کوشتنی خۆپیشاندەران. نەتەوە یەکگرتووەکان و یەکێتی ئەوروپا و چەندین وڵاتی ڕۆژئاوایی، ئیدانەی بەکارهێنانی هێزی زیاد لە پێویست دژی خۆپیشاندەرانیان کرد و داوای ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤیان کرد.
وڵاتانی وەک ئەمریکا و کەنەدا و وڵاتانی ئەوروپا سزایان بەسەر بەرپرسان و دامەزراوەکانی ئێرانیاندا سەپاند، بە تایبەتی ئەوانەی کە لە سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکاندا ڕۆڵیان هەبوو. ئەم سزایانە بەرپرسانی پۆلیسی ئاکار، وەزارەتی هەواڵگری، و ژمارەیەک لە فەرماندەکانی سوپای پاسدارانی گرتەوە. ئەمەش نیشانەی کاردانەوەی نێودەوڵەتی بوو دژی پێشێلکارییە گەورەکانی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران، کە هەوڵێکی ئەندامانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بوو بۆ گوشارخستنە سەر حکومەتی ئێران بۆ کۆتاییهێنان بە سەرکوتکردنەکان.
دروشمی 'ژن، ژیان، ئازادی' بە خێرایی سنوورە نەتەوەییەکانی بەزاند و بووە هێمایەکی جیهانی بۆ ئازادی و دادپەروەری. لە چەندین وڵاتی جیهان، خەڵک خۆپیشاندانیان بۆ پشتگیریکردن لە خۆپیشاندەرانی ئێران ئەنجامدا. ژنان لە سەرتاسەری جیهان بە داماڵینی قژیان و بڕینی وەک هێمایەک بۆ هاوخەمی لەگەڵ ژنانی ئێراندا، پشتگیرییان دەربڕی. ئەم پشتگیرییە جیهانییە نیشانیدا کە کێشەی ژنان لە ئێران تەنیا کێشەیەکی ناوخۆیی نییە، بەڵکو پەیوەندی بە مافەکانی مرۆڤ و ئازادییەکانی مرۆڤایەتییەوە هەیە لەسەر ئاستی جیهانی.
کۆتایی ٤١ ڕۆژ و یادی چلە
لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢، یادی چلەی گیانلەدەستدانی ژینا ئەمینی، بووە هێمایەکی گرنگ بۆ بەردەوامبوونی ناڕەزایەتییەکان. لەم ڕۆژەدا، هەزاران کەس لە شاری سەقز، زێدی ژینا، کۆبوونەوە بۆ بەشداریکردن لە مەراسیمی چلە و دووبارە دەربڕینی ناڕەزایەتی. ئەم کۆبوونەوە جەماوەرییە گەورەیە، سەرەڕای هەڕەشەکانی حکومەت و بوونی هێزە ئەمنییەکان، نیشاندەری بەهێزیی خواستی خەڵک بوو بۆ درێژەدان بە بزووتنەوەکەیان. هێزە ئەمنییەکان هەوڵیاندا ڕێگری لە هاتنی خەڵک بکەن بۆ سەقز، بەڵام بێسوود بوو.
ئەم کۆبوونەوەیەی چلە لە سەقز و خۆپیشاندانە هاوشێوەکان لە شارەکانی دیکەدا، نیشانەی ئەوە بوو کە بزووتنەوەی 'ژن، ژیان، ئازادی' بە کۆتاییهاتنی ٤١ ڕۆژی یەکەمی ناڕەزایەتییەکان کۆتایی نایەت. بەڵکو وەک قۆناغێکی نوێ بۆ بەردەوامبوونی بێزاری و بەرەنگاربوونەوە سەیر کرا. سەرەڕای سەرکوتکردنە توندوتیژەکان و دەستگیرکردنی هەزاران کەس، بڕیاری خەڵک بۆ گۆڕانکاری و دابینکردنی مافەکانیان کەم نەبووەوە. ئەو ٤١ ڕۆژە، بە گشتگیربوونی و ژمارەی قوربانییەکانی، وەک یەکێک لە گرنگترین قۆناغەکانی مێژووی ناڕەزایەتییەکان لە ئێراندا تۆمار کرا.
لە کاتی یادی چلەی ژینا ئەمینی، دروشمەکانی 'ژن، ژیان، ئازادی' و 'مەرگ بۆ دیکتاتۆر' بەرز کرانەوە، کە ئاماژە بوو بە ئامانجی سەرەکی بزووتنەوەکە بۆ گۆڕینی سیستەمی سیاسی. ئەم ڕۆژە وەک خاڵێکی وەرچەرخان بوو، کە تێیدا خەڵکی ئێران بە جیهانیان ڕاگەیاند کە ئەوان بێدەنگ نابن بەرامبەر بە ستەم و پێشێلکاری مافەکانیان. سەرەڕای هەوڵەکانی حکومەت بۆ کۆنترۆڵکردنی زانیاری و سەرکوتکردنی دەنگە ناڕازییەکان، ئاستی ناڕەزایەتییەکان بەردەوام بوو و کاریگەرییەکی درێژخایەنی لەسەر کۆمەڵگەی ئێرانیدا جێهێشت.
پوختە و ئایندە
٤١ ڕۆژی ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکانی ئێران لە ١٦ی ئەیلول تا ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢، کە بە گیانلەدەستدانی ژینا ئەمینی دەستیپێکرد، یەکێک بوو لە درێژخایەنترین و بەربڵاوترین شەپۆلەکانی ناڕەزایەتی لە دەیەی ڕابردوودا. ئەم بزووتنەوەیە، بە دروشمی 'ژن، ژیان، ئازادی'، هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگەی گرتەوە و داوای گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە ئێراندا دەکرد. سەرکوتکردنی توندوتیژانەی حکومەت، کە بووە هۆی کوژرانی زیاتر لە ٣٠٠ کەس و دەستگیرکردنی ١٥,٠٠٠ کەس، سەرەڕای ئەوەی کە کۆتایی بەو شەپۆلە هات، بەڵام نەیتوانی بڕیاری خەڵک بۆ گۆڕانکاری لاواز بکات. ڕووداوەکانی وەک 'هەینی خوێناوی زاهیدان' و هێرشکردنە سەر زانکۆی شەریف، بوونە هێمایەک بۆ توندوتیژیی حکومەت.
ئەم خۆپیشاندانانە کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر کۆمەڵگەی ئێرانیدا جێهێشت و بوونە هۆی زیاترکردنی هۆشیاری جیهانی سەبارەت بە پێشێلکارییەکانی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران. پشتگیریی نێودەوڵەتی و سەپاندنی سزا بەسەر بەرپرسانی ئێرانیدا، نیشانەی ئەوە بوو کە جیهان چاودێری ڕەوشەکەیە. سەرەڕای سەرکوتکردنی توندوتیژانە، بزووتنەوەی 'ژن، ژیان، ئازادی' بەردەوامە لە گەشەکردن و گۆڕینی بیرکردنەوەی خەڵک لە ئێران و جیهاندا. دەریخست کە بێزاری خەڵک لە حکومەت گەیشتووەتە ئاستێکی بەرز و هەر ڕووداوێکی بچووک دەتوانێت دووبارە گڕی ناڕەزایەتییەکان خۆش بکات.
بۆ داهاتوو، چاوەڕوان دەکرێت کە بزووتنەوەی 'ژن، ژیان، ئازادی' وەک هێزێکی چالاک بمێنێتەوە و ببێتە بنەمایەک بۆ جوڵانەوەکانی داهاتوو. سەرەڕای هەوڵەکانی حکومەت بۆ گەڕاندنەوەی 'ئاسایشی' و سەرکوتکردنی هەر دەنگێکی ناڕازی، کۆمەڵگەی ئێران، بە تایبەتی گەنجان و ژنان، زیاتر لە جاران پابەند بوون بە داواکارییەکانیان بۆ ئازادی و دادپەروەری. مێژوو دەریخستووە کە ئەم جۆرە جوڵانەوە گەورانە، تەنانەت ئەگەر لە کاتێکی دیاریکراودا کۆتاییان پێبێت، کاریگەرییەکی درێژخایەنیان لەسەر گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی و سیاسی دەبێت.
أهم النقاط
- گیانلەدەستدانی ژینا ئەمینی وەک کاتالیزۆرێک بۆ شەپۆلێکی ناڕەزایەتیی سەرتاسەری خزمەتی کرد، کە داوای گۆڕانکاریی بنەڕەتی دەکرد.
- سەرکوتکردنی توندوتیژانەی حکومەت، کە کوشتن و دەستگیرکردنی بەرفراوانی لەخۆگرت، وەڵامدانەوەیەکی نێودەوڵەتی بەدوای خۆیدا هێنا.
- خۆپیشاندانەکان سنوورە نەتەوەییەکانیان بەزاند و پاڵپشتییەکی جیهانییان بۆ مافەکانی ژنان و دیموکراسی لە ئێران بەدەستهێنا.
- ئەو ٤١ ڕۆژە ڕووناکییەکی خستە سەر ئاستی بێزاری لە ئێران و توانای خەڵک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سیستەم.
- ئەم ڕووداوانە دەریخست کە بزووتنەوەی ژن، ژیان، ئازادی لەناو کۆمەڵگەی ئێرانیدا ڕەگ و ڕیشەی داکوتاوە و بەردەوام دەبێت.
أسئلة شائعة
هۆکاری سەرەکی ناڕەزایەتییەکانی ٤١ ڕۆژی ئێران چی بوو؟
هۆکاری سەرەکی ناڕەزایەتییەکانی ٤١ ڕۆژی ئێران، گیانلەدەستدانی ژینا ئەمینی (مەهسا ئەمینی) بوو لە ١٦ی ئەیلولی ٢٠٢٢، دوای دەستگیرکردنی لەلایەن پۆلیسی ئاکار لە تاران بە بیانووی پابەند نەبوون بە یاسای حیجابی زۆرەملێ. ئەم ڕووداوە توڕەیی و بێزارییەکی زۆری لێکەوتەوە و ملیۆنان کەسی هێنایە سەر شەقامەکان دژی سیستەمی حکومڕانی و پێشێلکاری مافەکانی مرۆڤ (Amnesty International, 2022).
ژینا ئەمینی کێ بوو و چۆن گیانی لەدەستدا؟
ژینا ئەمینی، کە بە مەهسا ئەمینی ناسراوە، کچێکی تەمەن ٢٢ ساڵ بوو خەڵکی شاری سەقزی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بوو. لە ١٣ی ئەیلولی ٢٠٢٢ لە تاران لەگەڵ براکەی لەلایەن پۆلیسی ئاکارەوە دەستگیر کرا. دوای دەستگیرکردنی، ژینا گواسترایەوە بۆ نەخۆشخانەی کەسرا لە تاران بەهۆی خراپبوونی باری تەندروستی و پاش سێ ڕۆژ لە ١٦ی ئەیلول گیانی لەدەستدا. بنەماڵەکەی و چالاکوانان دەڵێن کە هۆکاری مردنەکەی لێدانی پۆلیس بووە، بەڵام دەسەڵاتداران نکۆڵیان لەوە کرد (Iran Human Rights, 2022).
ژمارەی قوربانیان و دەستگیرکراوان لە ماوەی ئەم خۆپیشاندانانەدا چەند بوو؟
بەپێی ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤی ئێران (IHR)، لە ماوەی ٤١ ڕۆژی ناڕەزایەتییەکاندا، زیاتر لە ٣٠٠ کەس کوژران، لەنێویاندا لانیکەم ٤٧ منداڵ و ٢٧ ژن. سەبارەت بە دەستگیرکراوان، بەپێی سەنتەری بۆرومەند و ڕاپۆرتی ڕێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ، زیاتر لە ١٥,٠٠٠ کەس دەستگیرکران، کە ژمارەیەکی زۆریان خوێندکار، ڕۆژنامەنووس، و چالاکوان بوون (Boroumand Center, 2022).
هەینی خوێناوی زاهیدان چی بوو و کەی ڕوویدا؟
هەینی خوێناوی زاهیدان (٣٠ی ئەیلولی ٢٠٢٢) یەکێک بوو لە توندوتیژترین ڕووداوەکانی ناڕەزایەتییەکان. لەم ڕۆژەدا، هێزە ئەمنییەکانی ئێران بە گوللەی ڕاستەوخۆ تەقەیان لە ناڕەزایەتییەکان لە شاری زاهیدان، ناوەندی پارێزگای سیستان و بەلوچستان کرد. بەپێی ڕێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ، زیاتر لە ٦٠ کەس کوژران، لەنێویاندا منداڵ، و سەدانی دیکەش بریندار بوون، کاتێک خەڵک لە دەوری مزگەوتێکدا کۆببوونەوە (Human Rights Watch, 2022).
کامیان گرنگترین دامەزراوە ئەمنییەکانی ئێران بوون کە لە سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکاندا بەشدار بوون؟
گرنگترین دامەزراوە ئەمنییەکانی ئێران کە لە سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکاندا بەشدار بوون بریتین لە پۆلیسی ئاکار (گاشتی ئێرشاد)، سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی (سپا)، و هێزەکانی بەسیج. ئەم هێزانە بە شێوەیەکی توندوتیژ و نایاسایی دەستیان بە سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران کرد، بەکارهێنانی گوللەی ڕاستەوخۆ، باتۆم، و گازی فرمێسکڕێژیان بەکار هێناوە، کە بووە هۆی کوژرانی ژمارەیەکی زۆر و دەستگیرکردنی هەزاران کەس (Reuters, 2022).
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی چۆن وەڵامی ناڕەزایەتییەکان و سەرکوتکردنەکانی دایەوە؟
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە توندی ئیدانەی سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکانی ئێرانی کرد و داوای لێکۆڵینەوەیەکی سەربەخۆ لە گیانلەدەستدانی ژینا ئەمینی کرد. وڵاتانی وەک ئەمریکا و وڵاتانی ئەوروپا سزایان بەسەر بەرپرسان و دامەزراوەکانی ئێرانیاندا سەپاند، بە تایبەتی ئەوانەی پەیوەندییان بە پۆلیسی ئاکار و سوپای پاسدارانەوە هەبوو. هەروەها ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافەکانی مرۆڤ بەردەوام بوون لە تۆمارکردنی پێشێلکارییەکان و بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتی ورد (BBC, 2022).
Entities: Jina Amini (Mahsa Amini) · Morality Police (Gasht-e Ershad) · Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) · Basij · Evin Prison · Sharif University of Technology · Zahedan · Sistan and Baluchistan Province · Saqqez · Tehran · Amnesty International · Human Rights Watch · Iran Human Rights (IHR) · Boroumand Center · BBC Persian · IranWire · Reuters · Iran Protests 2022 · Bloody Friday of Zahedan
المصادر
- Iran: Hundreds of protesters killed, including children, in violent crackdown – UN experts
- Iran Human Rights (IHRNGO)
- Iran's Protests: An Overview of the 'Woman, Life, Freedom' Movement
- Iran Protests: Death Toll Jumps to at Least 476
- BBC News — Iran coverage
- Human Rights Watch — Iran
- Iranian forces kill 82-90 in Zahedan 'Bloody Friday' - Amnesty
- Amnesty International — Iran
