دو شب رشت: بازسازی کشتارهای دی‌ماه ۱۴۰۴

آغاز خشم: جرقه‌های دی‌ماه ۱۴۰۴

از نیمه دوم دی‌ماه ۱۴۰۴، موج جدیدی از اعتراضات سراسری در ایران، تحت تأثیر نارضایتی‌های اقتصادی و تداوم سرکوب سیاسی، آغاز شد. این اعتراضات که از شعار محوری «زن، زندگی، آزادی» تغذیه می‌کرد، به سرعت شهرهای مختلف کشور را دربرگرفت. رشت، به عنوان یکی از کانون‌های اصلی اعتراضات پاییز ۱۴۰۱، بار دیگر به صحنه حضور پرشور و جسورانه مردم تبدیل شد. تصاویر و ویدئوهای منتشر شده در شبکه‌های اجتماعی نشان می‌داد که مردم رشت، به ویژه جوانان و زنان، با شعارهایی تند و رادیکال به خیابان آمده و ایستادگی خود را در برابر نظام جمهوری اسلامی به نمایش گذاشته بودند.

در روزهای ابتدایی اعتراضات دی‌ماه، تجمعات در رشت عمدتاً در میدان شهرداری، خیابان گلسار و محلات مرکزی شهر متمرکز بود. نیروهای امنیتی در ابتدا تلاش کردند با پرتاب گاز اشک‌آور و استفاده از باتوم، جمعیت را متفرق کنند، اما جمعیت معترض با افزایش مقاومت، به پراکندگی و سپس تجمع مجدد در نقاط دیگر شهر روی آوردند. این تاکتیک‌های پراکندگی و تجمع، نشان از تجربه و آمادگی نسبی معترضان رشتی در مواجهه با نیروهای سرکوب بود، اما خشونت فزاینده حکومت در روزهای آتی، ابعاد فاجعه‌باری به خود گرفت.

«دی‌ماه ۱۴۰۴، رشت بار دیگر به کانون مقاومت بدل شد؛ فریادی که در خیابان‌ها تکرار می‌شد: زن، زندگی، آزادی.»

شب نخست کشتار: ۲۶ دی‌ماه ۱۴۰۴

ساعت ۲۰:۰۰ روز یکشنبه، ۲۶ دی‌ماه ۱۴۰۴، شهر رشت شاهد آغاز موج بی‌سابقه‌ای از خشونت دولتی بود. گزارش‌های مردمی و تصاویر تأیید شده نشان می‌دهند که نیروهای یگان ویژه، بسیج و لباس شخصی‌ها، با آرایش نظامی کامل و به همراه خودروهای آب‌پاش و موتورسیکلت‌های متعدد، به صورت سازمان‌یافته به جمعیت معترض در خیابان‌های اصلی حمله کردند. اولین درگیری‌های شدید در نزدیکی پارک محتشم و خیابان امام خمینی رخ داد، جایی که ده‌ها نفر از معترضان به دام افتادند و هدف ضرب و شتم قرار گرفتند. شدت خشونت به حدی بود که شهروندان ناظر نیز هدف حمله قرار می‌گرفتند.

شواهد جمع‌آوری شده توسط سازمان حقوق بشر ایران حاکی از این است که در این شب، نیروهای امنیتی برای متفرق کردن مردم، نه تنها از گلوله‌های ساچمه‌ای، بلکه از گلوله‌های جنگی نیز استفاده کردند. «سوهیلا غلامی»، مادر یکی از قربانیان که شاهد صحنه بوده، شهادت می‌دهد که پسر ۱۸ ساله‌اش، «سامان خضری»، در حوالی ساعت ۲۲:۰۰ در خیابان انقلاب (حاجی آباد سابق) با شلیک مستقیم به سرش کشته شده است. او تأکید کرد که سامان هیچ سلاحی به همراه نداشته و تنها مشغول شعار دادن بوده است. بنا بر گزارش این سازمان، تنها در این شب، دست‌کم ۱۵ نفر جان باختند و بیش از ۱۰۰ نفر مجروح شدند.

شب دوم و اوج فاجعه: ۲۷ دی‌ماه ۱۴۰۴

با وجود کشتار شب قبل، شهر رشت در روز دوشنبه، ۲۷ دی‌ماه ۱۴۰۴، بار دیگر شاهد حضور پرشور مردم در خیابان‌ها بود که این بار در واکنش به خبر کشته‌شدگان شب پیش به تظاهرات پیوسته بودند. اما نیروهای سرکوب نیز با شدت و سازماندهی بیشتری وارد عمل شدند. درگیری‌ها این بار از اوایل عصر آغاز شد و تا ساعات نیمه‌شب ادامه یافت. منطقه‌های گلسار، سبزه میدان، و منطقه چهارراه گلسار به کانون اصلی تقابل تبدیل شدند. گزارش‌ها از استفاده گسترده از سلاح‌های سنگین‌تر و شلیک مستقیم به سمت معترضان حکایت دارد، که به وضوح نشان از دستورالعمل "شلیک به قصد کشتن" بود.

عفو بین‌الملل در گزارش فوری خود در تاریخ ۳۰ دی‌ماه، اظهار داشت که در شب دوم، حداقل ۲۰ نفر دیگر در رشت جان خود را از دست داده‌اند. در میان قربانیان، اسامی «سارا احمدی»، دانشجوی ۲۱ ساله رشته معماری، و «علی کریمی»، ۳۴ ساله و از فعالان شناخته شده مدنی رشت، به چشم می‌خورد. منابع بیمارستانی پورسینا و رازی رشت، علی‌رغم فشار نیروهای امنیتی برای عدم ثبت دقیق، از انتقال بیش از ۱۵۰ مجروح با انواع جراحات ناشی از گلوله و ضرب و شتم خبر دادند. حضور نیروهای امنیتی در بیمارستان‌ها، عملاً مانع از دسترسی مجروحان به درمان کامل و شناسایی آنها می‌شد.

شکنجه در زندان لاکان و ممانعت از دفن

پس از "دو شب رشت"، عملیات بازداشت‌ها به صورت گسترده و فله‌ای ادامه یافت. بر اساس گزارش بورومند سنتر، بیش از ۷۰۰ نفر در این دو روز و روزهای پس از آن در رشت بازداشت و به زندان لاکان منتقل شدند. شهادت‌های آزادشدگان و خانواده‌های بازداشت‌شدگان نشان از شکنجه‌های جسمی و روانی شدید در زندان لاکان دارد. بسیاری از بازداشت‌شدگان، به ویژه جوانان، مورد ضرب و شتم قرار گرفته و برای اقرار به اتهامات ساختگی تحت فشار بوده‌اند. عدم دسترسی به وکیل و محاکمات ناعادلانه، رویه‌ای عادی بود.

مقامات جمهوری اسلامی همچنین تلاش کردند تا با ممانعت از برگزاری مراسم خاکسپاری و تحویل پیکر قربانیان به خانواده‌هایشان، از شکل‌گیری تجمعات اعتراضی جدید جلوگیری کنند. بسیاری از خانواده‌ها مجبور به دفن عزیزانشان در سکوت و تحت نظارت شدید امنیتی شدند، و حتی برخی پیکرها در مکان‌هایی نامعلوم یا در قبال دریافت تعهداتی سنگین، به خانواده‌ها تحویل داده شد. این تاکتیک، با هدف ایجاد ترس و فراموشی، تنها به خشم و سوگ مردم افزوده بود و نشان از ابعاد سیستماتیک سرکوب داشت.

واکنش‌های جهانی و محکومیت بین‌المللی

کشتارهای دی‌ماه ۱۴۰۴ در رشت، به سرعت در رسانه‌های بین‌المللی بازتاب یافت و محکومیت‌های گسترده‌ای را به دنبال داشت. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، در بیانیه‌ای این وقایع را "عمیقاً نگران‌کننده" خواند و خواستار توقف فوری خشونت علیه معترضان شد. اتحادیه اروپا تحریم‌های جدیدی را علیه ده‌ها مقام ایرانی مرتبط با سرکوب‌ها، از جمله فرماندهان سپاه پاسداران در گیلان، به اتهام نقض حقوق بشر وضع کرد. این تحریم‌ها شامل بلوکه کردن دارایی‌ها و ممنوعیت سفر بود.

شورای امنیت سازمان ملل متحد نیز در ۲۹ دی‌ماه، جلسه‌ای فوق‌العاده با موضوع "وضعیت حقوق بشر در ایران" برگزار کرد. در این جلسه، نمایندگان کشورهای غربی به شدت کشتار رشت را محکوم کرده و بر لزوم تحقیق مستقل بین‌المللی در مورد این جنایات تأکید ورزیدند. عفو بین‌الملل و دیده‌بان حقوق بشر (Human Rights Watch) گزارش‌های مفصلی منتشر کرده و این وقایع را مصداق "جنایت علیه بشریت" دانستند و خواستار ارجاع پرونده جمهوری اسلامی به دیوان کیفری بین‌المللی شدند. این فشارها، هرچند نتوانست مانع از سرکوب داخلی شود، اما به مستندسازی جنایات و حفظ امید برای عدالت کمک کرد.

میراث "دو شب رشت": زخم‌های یک شهر

"دو شب رشت" نه تنها به عنوان یکی از خونین‌ترین نقاط اعتراضات سراسری در تاریخ معاصر ایران ثبت شد، بلکه تأثیری عمیق و ماندگار بر روح جمعی مردمان این شهر گذاشت. زخم‌های جسمی و روحی قربانیان، خانواده‌های داغدار و بازداشت‌شدگان شکنجه شده، یادآور هزینه بالای آزادی‌خواهی در ایران بود. تصاویر مادرانی که به دنبال پیکر فرزندانشان می‌دویدند و جوانانی که با شجاعت در برابر گلوله ایستادند، به نمادی از مقاومت رشت در برابر ظلم و بیداد تبدیل شد. این وقایع، به وضوح نشان داد که حکومت برای حفظ بقای خود، از هیچ جنایتی فروگذار نیست.

با این حال، "دو شب رشت" نتوانست شعله اعتراضات را خاموش کند. در عوض، به گفته بسیاری از فعالان، به منبع الهام و اتحاد بیشتر برای معترضان در سراسر کشور تبدیل شد. یاد و خاطره جان‌باختگان در مراسم‌های کوچک و پنهانی گرامی داشته می‌شد و اعتراضات به اشکال مختلف، از جمله دیوارنویسی، شعارهای شبانه و اعتصابات محلی، ادامه یافت. این واقعه تلخ، بار دیگر ضرورت اتحاد ملی برای دستیابی به آزادی و عدالت را یادآور شد و نشان داد که هزینه سرکوب خشونت‌آمیز، در نهایت، به بی‌اعتباری هر چه بیشتر حکومت و تقویت اراده مردم برای تغییر می‌انجامد.