Lịch sử biểu tình Iran: Đối chiếu các phong trào 1999, 2009 và 2019

Khởi đầu của sự phản kháng: Biểu tình sinh viên năm 1999

Vào tháng 7 năm 1999, xã hội Iran chứng kiến một sự kiện mang tính bước ngoặt tại Đại học Tehran, đánh dấu sự khởi đầu của phong trào sinh viên hiện đại. Nguyên nhân trực tiếp là việc đóng cửa tờ báo Salam, một ấn phẩm ủng hộ cải cách của Tổng thống Mohammad Khatami, và việc quốc hội thắt chặt luật báo chí. Sự kiện bùng nổ khi lực lượng an ninh và các nhóm dân quân mặc thường phục tấn công vào ký túc xá Đại học Tehran vào đêm ngày 8 tháng 7, ném sinh viên ra khỏi cửa sổ và đốt phá tài sản. Theo báo cáo của Trung tâm Boroumand, ít nhất một sinh viên là Ezzat Ebrahim-Nejad đã thiệt mạng và hàng trăm người khác bị bắt giữ.

Cuộc biểu tình nhanh chóng lan rộng ra các thành phố lớn như Tabriz và Isfahan, với sự tham gia của hàng chục nghìn người trẻ đòi hỏi quyền tự do ngôn luận và cải cách chính trị. Đây là lần đầu tiên sau năm 1979, các khẩu hiệu trực tiếp nhắm vào Lãnh đạo tối cao Ali Khamenei được hô vang trên đường phố. Tuy nhiên, thay vì ủng hộ các cử tri trẻ tuổi của mình, Tổng thống Khatami khi đó đã phải nhượng bộ áp lực từ phe bảo thủ, khiến phong trào dần suy yếu trong sự thất vọng. Sự kiện này đã thiết lập một tiền lệ đau đớn về việc sử dụng bạo lực cực đoan trong khuôn viên đại học để dập tắt ý chí chính trị của giới tri thức trẻ Iran.

Cuộc tấn công vào ký túc xá năm 1999 không chỉ là sự trấn áp vật lý, nó là sự phản bội niềm tin của một thế hệ vào con đường cải cách ôn hòa.

Cách mạng Xanh 2009: Khi hàng triệu người đòi lại lá phiếu

Mười năm sau sự kiện 1999, biểu tình Iran một lần nữa làm rung chuyển thế giới với sự ra đời của Phong trào Xanh (Green Movement). Sau khi kết quả bầu cử tổng thống năm 2009 tuyên bố Mahmoud Ahmadinejad chiến thắng một cách áp đảo trước ứng viên cải cách Mir-Hossein Mousavi, hàng triệu người dân Tehran đã xuống đường với màu xanh lá cây đặc trưng. Họ không đòi hỏi lật đổ chế độ ngay lập tức mà yêu cầu sự minh bạch với khẩu hiệu 'Phiếu bầu của tôi đâu?'. Ngày 15 tháng 6 năm 2009, quảng trường Azadi chứng kiến cuộc tụ tập lớn nhất kể từ Cách mạng 1979, ước tính có hơn 3 triệu người tham gia hòa bình.

Phản ứng của nhà nước Iran đối với Phong trào Xanh mang tính hệ thống và tàn nhẫn hơn nhiều. Lực lượng Basij đã sử dụng súng bắn tỉa từ các tòa nhà chính phủ để giải tán đám đông. Hình ảnh cô gái trẻ Neda Agha-Soltan bị bắn chết trên phố Kargar đã trở thành biểu tượng toàn cầu cho sự tàn bạo của chế độ. Theo tổ chức Iran Human Rights, hàng nghìn người đã bị giam giữ tại nhà tù Evin và trung tâm giam giữ Kahrizak, nơi nhiều báo cáo về tra tấn và lạm dụng tình dục đã được đưa ra ánh sáng. Các lãnh đạo phong trào như Mousavi và Karroubi bị quản thúc tại gia, một tình trạng vẫn kéo dài cho đến ngày nay mà không qua xét xử.

Năm 2017-2018: Sự chuyển dịch sang nỗi lo cơm áo gạo tiền

Khác với các phong trào trước đó vốn mang đậm tính chính trị của tầng lớp trung lưu thành thị, các cuộc biểu tình giai đoạn 2017-2018 bắt đầu từ Mashhad và lan rộng khắp các thị trấn nhỏ. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ tình trạng lạm phát phi mã, giá thực phẩm tăng cao và sự sụp đổ của các tổ chức tín dụng đen cướp đi tiền tiết kiệm của hàng triệu người lao động. Người biểu tình không còn kêu gọi cải cách mà bắt đầu hô vang các khẩu hiệu cực đoan hơn như 'Cái chết cho kẻ độc tài'. Đây là dấu hiệu cho thấy sự kiên nhẫn của giai cấp lao động – nền tảng vốn có của chế độ – đã chạm mức giới hạn.

Chính quyền đã phản ứng bằng cách bắt giữ hơn 5.000 người trong vòng vài tuần. Đáng chú ý, đây là giai đoạn mà các ứng dụng mạng xã hội như Telegram bắt đầu đóng vai trò điều phối quan trọng, buộc Tehran phải thực hiện các đợt chặn internet cục bộ. Theo báo cáo của Human Rights Watch, ít nhất 25 người đã thiệt mạng trong các cuộc đụng độ này. Sự chuyển dịch mục tiêu từ đòi tự do dân sự sang đòi quyền lợi kinh tế cơ bản đã cho thấy hố sâu ngăn cách giữa ưu tiên của chính quyền Iran và nhu cầu sinh tồn của người dân bình thường trong bối cảnh bị cấm vận quốc tế kéo dài.

Tháng 11 đẫm máu 2019: Đỉnh điểm của bạo lực nhà nước

Tháng 11 năm 2019 chứng kiến cuộc trấn áp đẫm máu nhất trong lịch sử đương đại Iran, được gọi là 'Aban đẫm máu'. Sau khi chính phủ đột ngột thông báo tăng giá xăng dầu lên tới 300% vào nửa đêm, các cuộc biểu tình nổ ra đồng loạt tại hơn 100 thành phố. Khác với sự kiềm chế tương đối trong quá khứ, lần này lực lượng an ninh đã nhận được lệnh 'bắn để giết' ngay từ những ngày đầu. Tại Mahshahr, các báo cáo từ Amnesty International chỉ ra rằng lực lượng Vệ binh Cách mạng đã sử dụng súng máy bắn vào những người biểu tình đang ẩn nấp trong các đầm lầy, gây ra một cuộc thảm sát kinh hoàng.

Để che đậy quy mô của vụ trấn áp, Iran đã thực hiện một cuộc cắt đứt internet gần như hoàn toàn trên toàn quốc trong 6 ngày, cô lập 80 triệu dân khỏi thế giới. Trong bóng tối của sự mất kết nối, các chiến dịch truy quét diễn ra rầm rộ. Con số tử vong chính thức mà chính quyền đưa ra là 230 người, nhưng các cuộc điều tra của Reuters và các tổ chức nhân quyền độc lập ước tính số người chết thực tế lên tới 1.500 người. Hàng nghìn người khác bị kết án tù dài hạn hoặc tử hình trong các phiên tòa thiếu công bằng, đánh dấu sự kết thúc của mọi ảo tưởng về một cuộc đối thoại giữa người dân và nhà nước.

Năm 2019 không còn là biểu tình, đó là một cuộc chiến tranh của nhà nước chống lại chính nhân dân mình.

Đối chiếu cách ứng phó: Từ dùi cui đến súng máy

Khi nhìn lại ba cột mốc 1999, 2009 và 2019, chúng ta thấy một sự tiến hóa đáng sợ trong chiến thuật trấn áp của chính quyền Tehran. Năm 1999, bạo lực chủ yếu tập trung vào giới sinh viên và mang tính cục bộ tại các cơ sở giáo dục. Đến năm 2009, quy mô được mở rộng sang kiểm soát đám đông lớn ở các đô thị bằng hơi cay và đạn cao su, kết hợp với các vụ bắt giữ quy mô lớn sau đó. Tuy nhiên, đến năm 2019, chính quyền đã coi người biểu tình là 'kẻ thù của Chúa' (moharebeh), cho phép sử dụng vũ khí quân dụng để tiêu diệt trực tiếp trên đường phố mà không cần cảnh cáo.

Hệ thống tư pháp Iran cũng đóng vai trò then chốt trong việc duy trì trật tự. Các phiên tòa 'truyền hình trực tiếp' buộc tội người biểu tình là đặc vụ của nước ngoài đã trở thành công cụ tuyên truyền quen thuộc. Tuy nhiên, qua mỗi giai đoạn, hiệu quả của các công cụ này lại giảm dần khi người dân ngày càng mất niềm tin vào truyền thông nhà nước. Việc sử dụng lực lượng Basij – những tình nguyện viên cực đoan – giúp chính quyền có một lớp đệm để phủ nhận trách nhiệm trực tiếp, mặc dù các bằng chứng từ video của người dân luôn cho thấy sự phối hợp chặt chẽ giữa họ và cảnh sát chính quy.

Di sản và sự chuẩn bị cho phong trào 'Phụ nữ, Cuộc sống, Tự do'

Mỗi cuộc biểu tình Iran trong quá khứ, dù bị dập tắt, đều để lại những vết sẹo sâu sắc trong lòng xã hội và là tiền đề cho phong trào năm 2022 sau cái chết của Jina Mahsa Amini. Những kinh nghiệm về việc vượt tường lửa internet, cách sơ cứu vết thương do đạn chì, và cách tổ chức các nhóm phản kháng nhỏ lẻ đã được tích lũy qua nhiều thập kỷ. Thế hệ trẻ Iran hôm nay không còn mang theo gánh nặng của hy vọng cải cách từ bên trong hệ thống như thế hệ năm 1999 hay 2009; họ hướng tới một sự thay đổi cấu trúc toàn diện.

Nhìn về tương lai, lịch sử cho thấy sự phản kháng tại Iran không phải là những sự kiện đơn lẻ mà là một dòng chảy liên tục. Khi các yếu tố về kinh tế suy thoái, áp lực xã hội và sự cứng nhắc của bộ máy cầm quyền không được giải quyết, các cuộc biểu tình sẽ tiếp tục bùng phát với cường độ ngày càng cao. Sự đối chiếu lịch sử này giúp chúng ta hiểu rằng phong trào hiện nay không phải là tự phát, mà là kết quả của hơn 40 năm tích tụ sự bất mãn và ý chí giành lại tự do của người dân Iran.