ژنانی ئێران: مێژوویەکی مافەکان، سەرکوت و بەرگری

پێش ١٩٧٩: نیو سەدە لە دەستکەوتی هەنگاو بە هەنگاو

ژنانی ئێران مافی دەنگدانیان لە ساڵی ١٩٦٣دا بەدەستهێنا، دە ساڵ پێش ژنانی سویسرا. وەک وەزیر (Farrokhroo Parsa، Mahnaz Afkhami)، باڵیۆز، دادوەر و سیناتۆر خزمەتیان کردووە. ساڵی ١٩٦٧ یاسای پاراستنی خێزان — کە لە ساڵی ١٩٧٥دا فراوانتر کرا — تەمەنی هاوسەرگیری بۆ کچان بۆ ١٨ ساڵ بەرزکردەوە، فرەژنی سنووردار کرد بۆ ئەو حاڵەتانەی کە دادگا پەسەندی دەکات، و تەڵاقی کرد بە پرۆسەیەکی دادوەری نەک تەنها مافێکی پیاوانە. تا ساڵی ١٩٧٨ ژنان سێیەکی خوێندکارانی زانکۆ و چارەکێکی فەرمانبەرانی مەدەنییان پێکدەهێنا.

شوباتی ١٩٧٩: پاشەکشێ

لە ٢٦ی شوباتی ١٩٧٩، دوو هەفتە دوای شۆڕش، ئایەتوڵڵا خومەینی یاسای پاراستنی خێزانی هەڵپەسارد. لە ٣ی ئازاردا ژنانی لە کارکردن وەک دادوەر قەدەغە کرد. لە ٧ی ئازاردا فەرمانی حیجابی زۆرەملێی بۆ ژنان لە شوێنە حکومییەکان دەرکرد. لە ٨ی ئازار — ڕۆژی جیهانیی ژنان — دەیان هەزار ژنی تاران لە گەورەترین خۆپیشاندانی خۆڕسکی سەرەتای سەردەمی شۆڕشدا ڕێپێوانیان کرد. پاشەکشێیەکە تاکتیکی بوو: تا ساڵی ١٩٨٣ یاسای سزادانی ئیسلامی (ماددەی ١٠٢، دواتر ٦٣٨) دەرکەوتنی هەر ژنێکی لە شوێنە گشتییەکاندا "بەبێ حیجابی گونجاو" بە تاوان ناساند، قوتابخانەکان، کەناراوەکان، وەرزش و گواستنەوەی گشتیی جیا کردەوە، و تەمەنی هاوسەرگیری بۆ کچان بۆ ٩ ساڵ کەمکردەوە (لە ساڵی ٢٠٠٢دا بۆ ١٣ ساڵ بەرزکرایەوە و تا ئێستاش هەر وایە).

پێگەی یاسایی ژنانی ئێران لە ئەمڕۆدا

• حیجاب: لە ساڵی ١٩٨٣وە زۆرەملێیە. یاسای ٢٠٢٤ی داوێنپاکی و حیجاب سزاکانی بۆ نزیکەی ٨,٥٠٠ دۆلاری ئەمریکی، تا ١٠ ساڵ زیندانی، دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێل، قەدەغەکردنی گەشت و قامچی لێدان بەرزکردەوە.
• هاوسەرگیری: تەمەنی یاسایی بۆ کچان ١٣ ساڵە (کەمتر لەوەش بە ڕەزامەندی باوک و واژۆی دادوەر). ژن پێویستی بە مۆڵەتی نووسراوی مێردەکەیەتی بۆ وەرگرتنی پاسپۆرت، گەشتی دەرەوەی وڵات، و زۆر جۆری دامەزراندن.
• تەڵاق: مافی یەکلایەنەی مێردە. ژن دەبێت ستەمکاری، پشتگوێخستن، ئاڵوودەبوون بسەلمێنێت، یان ئازادیی خۆی لە ڕێگەی خوڵعـەوە بکڕێتەوە بە دەستبەرداربوون لە مەهر.
• سەرپەرشتی: بۆ کوڕان لە تەمەنی ٧ ساڵیدا و بۆ کچان لە ٩ ساڵیدا دەگوازرێتەوە بۆ باوک؛ لە کاتی مردنی باوکدا، بۆ خزمە نێرەکانی، نەک دایک.
• میرات: ژنان نیوەی پشکی میراتگرە نێرەکانی هەمان پلە وەردەگرن.
• شایەتیدان لە دادگا: شایەتیدانی ژنێک نیوەی شایەتیدانی پیاوێکە؛ لە هەندێک جۆردا (کوشتن، حدود) وەرناگیرێت.
• پۆستی گشتی: ژنان لە سەرۆکایەتی کۆمار قەدەغەکراون (ماددەی ١١٥ تەنها بۆ rejal، و "پیاوان")، ئەنجومەنی پارێزەران، ئەنجومەنی شارەزایان و پۆستە باڵاکانی دادوەری.
• یاریگاکان: ژنان هەتا ساڵی 2019 لە چوونە ناو یاریگاکانی تۆپی پێ قەدەغە کرابوون و ئێستاش تەنها لە کەرتی جیاکراوە و بە پشکی دیاریکراو ڕێگەیان پێ دەدرێت.

پارادۆکسی خوێندن-دامەزراندن

ژنانی ئێران لە خوێندەوارترین ژنانی ڕۆژئاوای ئاسیان. ئەوان زیاتر لە 60٪ی کۆی خوێندکارانی زانکۆ و زۆرینەی دەرچووانی پزیشکی، بایۆلۆجی و زانستە مرۆییەکان پێکدەهێنن. کەچی پشکیان لە هێزی کاری فەرمی بۆ ماوەی دوو دەیە لە نێوان 13٪ بۆ 17٪ ماوەتەوە — کە یەکێکە لە نزمترین ڕێژەکان لەسەر زەوی. دەوڵەت داهاتی نەوتەکەی بۆ پەروەردەکردنی ژنان خەرج دەکات و پاشان گۆرانیگوتن، سەماکردن، پاسکیل سواری لە شوێنە گشتییەکان، یان وەرگرتنی باڵاترین پۆستەکان کە شایستەیین، لێیان قەدەغە دەکات. ئەم بۆشاییە سیاسەتی سەرەکی کۆماری ئیسلامییە بەرامبەر بە ژنان.

پێنج دەیە لە بەرخۆدان

بەرخۆدان هەرگیز نەوەستاوە. کەمپەینی یەک ملیۆن واژۆ (2006) ناوەکانی بۆ هەڵوەشاندنەوەی یاسا جیاکارییەکان کۆکردەوە؛ دامەزرێنەرانی وەک Parvin Ardalan, Noushin Ahmadi Khorasani و Nasrin Sotoudeh زیندانی کران. Masih Alinejad کەمپەینەکانی My Stealthy Freedom (2014) و White Wednesdays (2017). Vida Movahed لە کانوونی یەکەمی 2017دا لەسەر سندوقێکی کارەبا لە شەقامی ئینقیلاب وەستا و لەچکە سپییەکەی لەسەر دارێک ڕاوەشاند — ئەو وێنەیەی کە ناوی نا بە کچانی شەقامی ئینقیلاب. براوەکانی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی Shirin Ebadi (2003) و Narges Mohammadi (2023، لە زیندانی ئەوین خەڵاتکرا) دوو لە ناسراوترین ڕوخسارەکانیان بەم بزووتنەوەیە بەخشی.

Mahsa Jina Amini و ڕاپەڕینی 2022–2026

لە 13ی ئەیلوولی 2022، گەشتی ئیرشاد Mahsa Jina Amini، ژنێکی کوردی 22 ساڵە کە سەردانی تارانی کردبوو، بەهۆی حیجابی "نەگونجاو" دەستگیرکرد. ئەو لە 16ی ئەیلوول لە کاتی دەستبەسەریدا گیانی لەدەستدا. لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا ژنان لە سەقز لە کاتی بەخاکسپاردنی ئەو، لەچکەکانیان فڕێدا. لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا دروشمی Zan, Zendegi, Azadi — ژن، ژیان، ئازادی بۆ زیاتر لە 160 شار بڵاوبووەوە. چاودێرانی نەتەوە یەکگرتووەکان زیاتر لە 551 گیانلەدەستدانیان لە خۆپیشاندانەکان (71 منداڵ) و زیاتر لە 22,000 دەستگیرکردنیان تا شوباتی 2023 بەڵگە کردووە؛ تا شوباتی 2026 کۆی ئامارەکان گەیشتە زیاتر لە 42,000 کوژراو و زیاتر لە 100,000 دەستبەسەرکراو (بڕوانە دوو شەو). لە نێو کوژراوەکاندا Nika Shakarami (16), Hadis Najafi (22 ساڵ، شەش گوللەی پێوە نرا)، Sarina Esmailzadeh (16), Kian Pirfalak (9 ساڵ)، و Armita Geravand (16 ساڵ، لە میترۆی تاران لەلایەن چاودێرانی حیجابەوە کوژرا) هەن.

بڕیاری نێودەوڵەتی

نەتەوە یەکگرتووەکان و Independent International Fact-Finding Mission on the Islamic Republic of Iran لە ئازاری 2024دا گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە دەوڵەت تاوانی دژە مرۆیی ئەنجامداوە لە شێوەی چەوساندنەوەی ڕەگەزی، جگە لە کوشتن، ئەشکەنجە، دەستدرێژی و بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ. شارەزایانی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان بە جیا یاسای "عەفاف و حیجاب"ی 2024 بە "ئاپارتایدی ڕەگەزی" پۆلێن دەکەن. ئەرکی لیژنەکە لە ساڵی 2025 نوێکرایەوە؛ بنکەی بەڵگەنامەکانی ئێستا لە 38,000 گەواهیدەر و بابەتە پزیشکییە دادوەرییەکان تێپەڕیوە.

ناوەکان، نەک ژمارەکان

سەرکوتی ژنانی ئێران خاوەن ناوە. بەرخۆدانەکەش خاوەن ناوە. ئامانجی ئەم ئەرشیفە هێشتنەوەی هەردوو لیستەکەیە بە کراوەیی. لەم بەشانە بیخوێننەوە: بۆ یادەوەری, دەموچاوەکان، و یادگارییەکان. چەند ناوێک لە خوارەوە وەک دەسپێک کۆکراونەتەوە — هەر ناوێک بەستراوەتەوە بە تۆمارێکی درێژتر.

• Farrokhroo Parsa — یەکەم ژنە وەزیر لە ئێران؛ لە 8ی ئایاری 1980 لەسێدارە درا.
• Mona Mahmudnizhad — کچە قوتابییەکی ١٧ ساڵەی بەهایی؛ لە ساڵی ١٩٨٣ لە شیراز لەسێدارە درا.
• Zahra Kazemi — وێنەگر و ڕۆژنامەنووسێکی ئێرانی-کەنەدی؛ لە ساڵی ٢٠٠٣ لە زیندانی ئەوین لەژێر ئەشکەنجەدا گیانی لەدەستدا.
• Reyhaneh Jabbari — لە ساڵی ٢٠١٤ لەسێدارە درا بەهۆی کوشتنی ئەفسەرێکی ئیستیخبارات کە هەوڵی دەستدرێژیکردنە سەری دابوو.
• Nasrin Sotoudeh — پارێزەری مافەکانی مرۆڤ؛ سزای ٣٨ ساڵ زیندان و ١٤٨ قامچی بەسەردا سەپا بەهۆی بەرگریکردن لەو بریکارانەی دژی حیجاب ناڕەزایەتییان دەربڕیبوو.
• Narges Mohammadi — خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی ٢٠٢٣؛ لە زیندانی ئەوین چەندین سزای یەک لەدوای یەک بەسەر دەبات.

پرسیارە دووبارەبووەکان