ژنانی ئێران: مێژوویەکی ماف، چەوساندنەوە و بەرخۆدان

پێش ١٩٧٩: نیو سەدەیەک لە دەستکەوتە وردە وردەکان

ژنانی ئێران لە ساڵی ١٩٦٣دا مافی دەنگدانیان بەدەستهێنا، دە ساڵ پێش ژنانی سویسرا. ئەوان وەک وەزیری کابینە (فەرەخڕوو پەرسا، مەه‌ناز ئەفخەمی)، باڵیۆز، دادوەر و ئەندامی سەنا خزمەتیان کرد. یاسای پاراستنی خێزان ی ساڵی ١٩٦٧ — کە لە ١٩٧٥دا فراوانتر کرا — تەمەنی هاوسەرگیری بۆ کچانی بەرزکردەوە بۆ ١٨ ساڵ، فرەژنی بەو حاڵەتانە سنووردار کرد کە لەلایەن دادگاوە پەسەند کرابا، و تەڵاقی کرد بە پرۆسەیەکی دادوەری نەوەک مافی پیاو. بەر لە ١٩٧٨، ژنان سێیەکی خوێندکارانی زانکۆ و چارەکی کارمەندانی حکومی پێکهێنابوو.

شوباتی ١٩٧٩: پاشگەزبوونەوە

لە ٢٦ی شوباتی ١٩٧٩دا، دوو هەفتە دوای شۆڕش، ئایەتوڵڵا خومەینی یاسای پاراستنی خێزانی ڕاگرت. لە ٣ی ئازاردا ڕێگای بە ژنان نەدا وەک دادوەر خزمەت بکەن. لە ٧ی ئازاردا حجابی ناچاری بۆ ژنان لە شوێنەکانی کاری حکومیدا ڕاگەیاند. لە ٨ی ئازاردا — ڕۆژی جیهانی ژنان — دەیان هەزار ژنی تاران لە گەورەترین خۆپیشاندانی ڕاستەوخۆی سەردەمی سەرەتایی شۆڕشدا ڕێپێوانیان کرد. پاشگەزبوونەوە تاکتیکی بوو: تا ساڵی ١٩٨٣، یاسای سزای ئیسلامی (مادەی ١٠٢، دواتر ٦٣٨) هەر ژنێکی کە بەبێ "حجابی گونجاو" لە گشتی‌دا دەرکەوتبا تاوانبار کردبوو، قوتابخانە، کەنارەکان، وەرزش و گواستنەوەی گشتی جیاکردبووەوە، و تەمەنی هاوسەرگیری بۆ کچانی دابەزاندبوو بۆ ٩ ساڵ (کە لە ٢٠٠٢دا بۆ ١٣ ساڵ بەرزکرایەوە، و هەر لەو ئاستەدا ماوەتەوە).

باری یاسایی ژنانی ئێرانی ئەمڕۆ

• حجاب: لە ساڵی ١٩٨٣ەوە ناچارییە. یاسای پاکیزەیی و حجاب ی ساڵی ٢٠٢٤ سزاکانی بەرزکردەوە بۆ غەرامەی نزیکەی ٨٬٥٠٠ دۆلاری ئەمریکی، تا ١٠ ساڵ زیندانی، دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێل، قەدەغەی گەشت، و قامچی‌لێدان.
• هاوسەرگیری: تەمەنی یاسایی ١٣ ساڵ بۆ کچان (کەمتر بە ڕەزامەندی باوک و واژۆی دادوەر). ژن پێویستی بە ڕەزامەندی نووسراوی مێردەکەی هەیە بۆ پاسپۆرت، گەشتی دەرەوە، و زۆر جۆری کارکردن.
• تەڵاق: مافی تاکلایەنەی مێردە. ژن دەبێت ڕەوشکێنی، بەجێهێشتن، ئالوودەبوون بسەلمێنێت، یان ئازادی خۆی بکڕێت لە ڕێگەی خولعەوە، بە بەجێهێشتنی ماهر.
• ی خۆی.پاراستنی منداڵ
• میرات: ئافرەتان نیوەی بەشی پیاوانی هاوبەشی هەمان پلە بە دەست دەهێنن.
• شایەتی دادگا: شایەتی ئافرەت نیوەی شایەتی پیاوە؛ لە هەندێک پۆلدا (کوژن، حودوود) قبوڵ نابێت.
• پۆستی گشتی: ئافرەتان لە سەرۆکایەتی کۆمار ڕێگری دەکرێن (مادەی ١١٥ بۆ ڕیجال، "پیاوان"، تەرخان کراوە)، لە ئەنجومەنی پاراستنی دەستوور، کۆمەڵەی شارەزایان و پۆستە باڵاکانی دادوەری.
• یاریگاکان: ئافرەتان تا ساڵی ٢٠١٩ لە یاریگاکانی تۆپی پێ ڕێگری کرابوون و هێشتا تەنها لە بەشە جیاکراوەکانی سنووردار و بە کۆتایی ڕێژەیی ڕێگەیان پێ دەدرێت.

پارادۆکسی پەروەردە-کار

ئافرەتانی ئێرانی لە ڕۆژئاوای ئاسیا زۆرترین پەروەردەیان هەیە. زیاتر لە ٪٦٠ی خوێندکارانی زانکۆ و زۆربەی دەرچووانی پزیشکی، زیندەزانی و مرۆڤایەتی پێکهاتوون. بەڵام بەشی ئەوان لە هێزی کارە فەرمییەکەدا بۆ ماوەی دوو دەیە لە نێوان ٪١٣ بۆ ٪١٧ دا لەنگەر گرتووە — یەکێک لە نزمترین ڕێژەکان لە جیهاندا. دەوڵەت داهاتی نەوتی خۆک بۆ پەروەردەکردنی ئافرەتان خەرج دەکات و پاشان ڕێگەیان لێ دەگرێت لە گۆرانی وتن لە گشتی، سەماکردن لە گشتی، پایسکیلسواری لە گشتی، یان گرتنی پۆستە باڵاکان کە بە پێی بڕوانامەکانیان دەکرێت. ئەم بۆشاییە سیاسەتی نیشانەی کۆماری ئیسلامی بەرامبەر بە ئافرەتانە.

پێنج دەیەی بەرخۆدان

بەرخۆدان هەرگیز نەوەستاوە. هەڵمەتی یەک ملیۆن واژۆ (٢٠٠٦) واژۆکانی کۆکردەوە بۆ هەڵوەشاندنەوەی یاسا جیاکارەکان؛ دامەزرێنەرانی پەروین ئەردەڵان, نووشین ئەحمەدی خۆراسانی و نەسرین سەتوتە خرانە زیندان. مەسیح عەلی نەژاد دەستی پێکرد ئازادییە نهێنییەکەم (٢٠١٤) و چوارشەممە سپییەکان (2017). ڤیدا مۆڤاهێد لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧دا لەسەر سندووقێکی خزمەتگوزاری لە شەقامی ئینقیلاب وەستا و سەرپۆشە سپییەکەی لەسەر چۆخێک هەڵاڵاند — ئەم وێنەیە ناوی کچانی شەقامی ئینقیلابیدانا. خاوەنانی خەڵاتی نۆبێلی ئاشتی شیرین عەبادی (٢٠٠٣) و نرگس محەممەدی (٢٠٢٣، کە لە زیندانی ئێڤین پێی بەخشرا) دوو ڕووی گشتیترینی ئەم بزووتنەوەیە بوون.

مەحسا ژینا ئەمینی و ڕاپەڕینی ٢٠٢٢–٢٠٢٦

لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٢دا، پاتڕۆڵی ڕێنمایی مەحسا ژینا ئەمینی، کچێکی کوردی تەمەن ٢٢ ساڵ کە سەردانی تارانی دەکرد، بەهۆی حجابی زان، ژین، ئازادی — ژن، ژیان، ئازادی بەشێوەیەکی بەربڵاو بۆ زیاتر لە ١٦٠ شار بڵاو بووەوە. چاودێرانی نەتەوە یەکگرتووەکان زیاتر لە ٥٥١ مردنی خۆپیشاندەر (٧١ منداڵ) و زیاتر لە ٢٢,٠٠٠ دەستگیرکردنیان لە شوباتی ٢٠٢٣دا تۆمار کرد؛ تا شوباتی ٢٠٢٦، کۆی گشتی زیاتر لە ٤٢,٠٠٠ کوژراو و زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ دەستگیرکراو بووە (ببینە دوو شەو). کوژراوەکان بریتین لە نیکا شەکەرامی (16), هەدیس نەجەفی (٢٢ ساڵ، شەش تەقەی بەرکەوت)، سارینا ئیسماعیلزادە (16), کیان پیرفەڵەک (٩ ساڵ)، و ئارمیتا گەراوەند (١٦ ساڵ، لەلایەن جێبەجێکارانی حجابەوە لە میترۆی تاراندا کوژرا).

بڕیاری نێودەوڵەتی

نەتەوە یەکگرتووەکان شۆڕشی ڕاستییەکانی لێکۆڵینەوەی سەربەخۆی نێودەوڵەتی بۆ کۆماری ئیسلامیی ئێران لە مانگی مارسی ٢٠٢٤دا بەو ئەنجامە گەیشت کە دەوڵەت تاوانی دژی مرۆڤایەتی لە چەوساندنەوەی ڕەگەزی، لەگەڵ کوشتن، ئەشکەنجەدان، دەستدرێژی سێکسی و ونکردنی بەزۆر ئەنجام داوە. پسپۆڕانی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان بە جیا یاسای عەفاف و حجابی ٢٠٢٤ بە "ئاپارتایدی ڕەگەزی" پۆلێن دەکەن. کارەکانی شاندەکە لە ساڵی ٢٠٢٥دا نوێ کرانەوە؛ بنەمای بەڵگەکانی ئێستا زیاتر لە ٣٨,٠٠٠ شایەتی و بەڵگەی دادپزیشکی تێدایە.

ژنانی ناودار، نەک ژمارەکان

چەوساندنەوەی ژنانی ئێرانی ناوی هەیە. بەرخۆدانیش ناوی هەیە. ئامانجی ئەم ئەرشیفە ئەوەیە کە هەردوو لیستەکە بە کراوەیی بمێننەوە. لە بیرەوەری, ڕوخسارەکان، و یادگارەکاندا بخوێننەوە. چەندێک لە خوارەوە کۆکراونەتەوە وەک خاڵێکی دەستپێک — هەر ناوێک بەستەرێکە بۆ تۆمارێکی درێژتر.

• فەرخروو پەرسا — یەکەمین وەزیری کابینەی ژن لە ئێران؛ لە ٨ی مەی ١٩٨٠دا لە سێدارە درا.
• مۆنا مەحموودنژاد — کچە خوێندکاری بەهایییەکی ١٧ ساڵان؛ لە شیراز لە ساڵی ١٩٨٣دا هەڵواسرا.
• زەهرا کازمی — ڕۆژنامەنووسی وێنەیی ئێرانی-کەنەدی؛ لە زیندانی ئەڤین لە ساڵی ٢٠٠٣دا بە ئەشکەنجە کوژرا.
• ڕەیحانە جەباری — لە ساڵی ٢٠١٤دا هەڵواسرا بەهۆی کوشتنی ئەفسەری هەواڵگرییەوە کە هەوڵی دەستدرێژی سێکسی پێدا بوو.
• نەسرین سەتوتە — پارێزەری مافی مرۆڤ؛ بە ٣٨ ساڵ زیندان و ١٤٨ قامچی تاوانبار کرا بەهۆی بەرگری لە موکەلەکانی خۆپیشاندانی حجاب.
• نرگس محەممەدی — خەڵاتی نۆبێلی ئاشتی ٢٠٢٣؛ چەندین سزای لەسەریەک لە زیندانی ئەڤیندا بەسەر دەبات.

پرسیارە دووبارەبووەکان

جیاکاری وەک یاسادانان

هەڵەی باو لەسەر مافی ژنان لە ئێراندا ئەوەیە کە کێشەکە کلتوری پارێزگارانەیە. بەڵام یاسایە. ژنێک کە دەچێتە ناو دادگا، نووسینگەی پاسپۆرت، دانیشتنی تەڵاق یان کێشەی چاودێری، ڕووبەڕووی ڕێساکان دەبێتەوە کە لە توانای یاسایی نایەکسانەوە دەست پێدەکەن، و ئەو ڕێسایانە لەلایەن دامەزراوە چەکدارەکانەوە جێبەجێ دەکرێن.

لە یاساوە بۆ شەقام

جێبەجێکردنی یاسای پۆشاک سێ قۆناغی بەسەربردووە. لە ساڵانی ٢٠٠٠ و ٢٠١٠دا جەستەیی و کەسی بوو: پۆلیسی ئەخلاق گەشتی پۆلیس، ئاگادارکردنەوەی زارەکی، ڕاگرتن لە ناوەندەکانی ڕێنمایی. دوای ئەیلوولی ٢٠٢٢، گەشتەکان بوون بە بەهای سیاسی، و جێبەجێکردن گواسترایەوە بۆ تەکنەلۆژیا و کارگێڕی — کامێراکانی ترافیک کە ڕووخساران بە تۆمارەکانی ئۆتۆمبێل دەگونجێنن، ئاگادارکردنەوەی نامەی نوسراو، سنووردارکردنی بانک و مۆڵەت، داخستنی کۆگا بۆ فرۆشگاکانی خزمەتی کڕیارانی بێ پۆشاک. قۆناغی سێیەم، لە ٢٠٢٤ بەدواوە، سزای یاسایی قورستری زیاد کرد لە کاتێکدا بە ناوی ڕووبەڕووبوونەوەی شەقامی کەمتر کرد. ئەنجامەکە ئەوەیە کە نەپابەندبوون بوو بە کۆمەڵایەتی، دیار و سزای دارایی نەک سزای جەستەیی — بەڵام ئەرکی بنەڕەتی هەرگیز نەهێنرایەوە.

سەدەیەک لە بەرخۆدانی ڕێکخراو

• 1979. دەیان هەزار ئافرەت لە تاران ڕێپێوان دەکەن دژی سەپاندنی حجابی ناچاری لە ڕۆژی جیهانی ئافرەتدا، چەند هەفتەیەک دوای شۆڕش.
• 2006. هەڵمەتی یەک ملیۆن واژۆ بەدوای هەڵوەشاندنەوەی یاساکانی جیاکاری دەگەڕێت لە ڕێگەی داواکارییەوە؛ ڕێکخەرەکان دادپرسی دەکرێن.
• لە ٢٠١٤ بەدواوە. هەڵمەتە ئۆنلاینەکان نەپابەندبوونی ڕۆژانە تۆمار دەکەن؛ کچانی شۆڕشی شەقام لە ساڵی ٢٠١٧ەوە بێ پۆشاک لەسەر سندوقەکانی گاز وەستاون و سزای زیندانیان وەرگرتووە.
• 2018-2021. پارێزەرانی بەرگری لە ئافرەتانی بێ پۆشاک، لەنێویاندا نسرین سوتوده، خۆیان زیندانی دەکرێن بە سزای چەندین دەیە.
• ئەیلوولی ٢٠٢٢. مردنی مەهسا ئەمینی لە زینداندا دەبێتە هۆی ژن، ژیان، ئازادی، یەکەم ڕاپەڕین لە مێژووی کۆماری ئیسلامیدا کە بە ڕوونی لەسەر خۆسەربەخۆیی جەستەیی ژنان دامەزراوە.
• 2023-2026. نەپابەندبوونی کۆمەڵایەتی بەردەوامە لە ڕێگەی کوشتنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، لە نێوان ڕەتکراوان، سزادراوان و لەسێدارەدراواندا ژنان بەرچاون.

تێچووەکە، هەژمارکراو

ژن و کچان لە نێوان قوربانییە تۆمارکراوەکانی چوار ساڵی ڕابردوودا بە ڕێژەیەکی زیاتر لە بەشەکەیان لە خۆپیشاندانی شەقامیدا نوێنەرایەتی دەکرێن، چونکە هەم نیشانەی بزووتنەوەکە بوون و هەم ئامانجی سیاسەتێک بوون کە بینراوی ژنان وەک هەڕەشەیەکی ئەمنی دادەنێت. بنکەی زانیاری قوربانییەکانی ئەرشیفەکە بە تەواوی دۆسیەکانیان تۆمار دەکات، و بەبیرھێنانەوە ناوەکانی لەخۆ دەگرێت. لە نێویاندا کچانی تەمەنی قوتابخانەن — نیکا شەکەرامی لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا، و دەیان کەسی دیکە کە لەلایەن ئەمنیستی ئینتەرناشناڵ و مافی مرۆڤی ئێرانەوە تۆمار کراون — کە مردنیان لەلایەن دەوڵەتەوە بە کەوتن، خۆکوشتن یان نەخۆشی پێشوو دەدرا تاکو بەڵگەی پزیشکی و شایەتییەکان بە پێچەوانەوە دەریانخست. ئەو هەژمارە ڕکابەرانە بەشێوەی بانگەشە بە بانگەشە لەسەر پەڕەی بەراوردکردن.

پرسیارە دووبارەبووەکان

ئایا حجابی ناچاری بەڕاستی لە یاسای ئێراندا نووسراوە؟

بەڵێ. لە ساڵی ١٩٧٩وە جێبەجێ کراوە و لە یاسای سزاداندا تۆمار کراوە، لەگەڵ یاسای جێبەجێکردنی زیادە کە سزاکان بۆ سزای دارایی، ڕێگری لە خزمەتگوزاری گشتی، دەستبەسەرداگرتنی ئۆتۆمبێل و ناسینەوەی کامێرایی درێژ دەکات. پەڕەی یاسای حجاب مێژووی یاسادانان دەدوێنێت.

لە ئێراندا کچ لە چ تەمەنێکدا بە تاوانباری تاوانی دادەنرێت؟

نۆ ساڵی مانگی بۆ کچان و پازدە بۆ کوڕان، یەکێک لە نزمترین ئاستەکانی جیهان و بەشێوەیەکی دووبارە ڕەخنەی لێگیراوە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان، لەوانەش لە حاڵەتەکاندا کە کچان ڕووبەڕووی تۆمەتی سزای مردن بوونەتەوە.

ئایا ژنی ئێرانی دەتوانێت بەبێ مۆڵەت گەشت بکات یان کار بکات؟

ژنی هاوسەردار پێویستی بە ڕەزامەندی مێردەکەی هەیە بۆ وەرگرتنی پاسپۆرت و گەشتی دەرەوە، و مێرد دەتوانێت بە شێوەیەکی یاسایی ڕێگری لە ژنەکەی بکات لە هەندێک کار. ئەم بڕگانە هێشتا جێبەجێن سەرەڕای دەیان ساڵ هەڵمەت.

یاسا چۆن شایەتی ژنێک دادەنێت؟

لە زۆر پۆلی دۆسیەدا شایەتی دوو ژن یەکسانە بە شایەتی پیاوێک، و قەرەبووی مردن یان برینداربوونی ژن بە شێوەیەکی مێژوویی نیوەی پیاوێک دانراوە، لەگەڵ چاکسازییەکی بەشێکیدا لە دۆسیە پەیوەندیدارەکانی هاتووچۆدا.

ڕۆڵی ژنان لە ڕاپەڕینەکانی ٢٠٢٢ و ٢٠٢٦دا چی بوو؟

ژنان دەستپێشخەر و نیشانەی هەردووکیان بوون. ژن، ژیان، ئازادی — زان، زەندەگی، ئازادی — بە مردنی مەحسا ئەمینی لە زیندانی پۆلیسی ئەخلاق دەستی پێکرد، و ژنان ڕێبەری خۆپیشاندانەکان، کردەوەکانی بڕینی قژ و پۆشاک لابردن، و زۆربەی بەڵگەنامەکان بوون، بە تێچوویەکی ناڕێژەیی لە مردن، دەستبەسەرکردن و سزاکاندا.

وەڵامی نێودەوڵەتی چی بووە؟

ئێران لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٢دا لە کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پێگەی ژنان دەرکرا، و ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان شاندێکی ڕاستییەکانی دامەزراند کە تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی لەخۆگرتووە، لەوانەش چەوساندنەوەی ڕەگەزی.